Cho đến bây giờ tôi vẫn ấn tượng với ông Vừ Soong Dở ngay trong lần gặp đầu tiên. Ông cùng với 40 hộ dân người Mông đến từ Kỳ Sơn, Nghệ An vào năm 1988. Ông nói “sõi” tiếng Việt, lại là trưởng bản, tận tụy nên muốn biết thông tin gì cứ hỏi ông cho chắc! Ông bảo, ý tưởng về trạm xá có từ lúc ông mới chân ướt chân ráo đến Thoọng Pẹ, nhưng “cái khó bó cái khôn”, nên mãi đến năm 2007 mới khởi công được.
Ông kể, những năm 2000, thiên tại, dịch bệnh, con ma bệnh tật càn quấy, thầy mo Nhìa lỳ cao thủ chẳng thể nào đuổi được ma, nên không khí bản vô cùng u ám. Ốm đau, chấp tay, nhìn lên trời. Cũng có người lên Chùa, xin sư lá thuốc, nhưng con bệnh vẫn bám dai dẳng như cù lì(1). Mấy ai có điều kiện lên được Bệnh viện Viêng Chăn chữa trị, mà có lên được chắc chi người đã ổn! “Trước tình hình đó, tôi đã bàn thống nhất với lãnh đạo bản, xin ý kiến chỉ đạo của lãnh đạo huyện Khăm Cợt và nhất là trực tiếp gặp gỡ, trao đổi với lãnh đạo Bộ đội Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế Cầu Treo, Việt Nam giúp đỡ, chỉ trong thời gian ngắn, phía Việt Nam đã cử đoàn công tác gặp gỡ trao đổi với lãnh đạo tỉnh, huyện, bản về mặt bằng, thiết kế, thi công. Chúng tôi chỉ bàn giao mặt bằng, còn tất cả các hạng mục của Trạm xá do phía Việt Nam tài trợ hoàn toàn. Chỉ có tình hữu nghị sâu sắc, mới làm nên phép mầu đó”. Ông Vừ Soong Dở nhớ lại.
Sau một năm thi công, trạm xá hoàn thành với phòng khám bệnh, phòng máy móc thiết bị, dược, phòng làm việc của y bác sĩ, phòng vệ sinh, sinh hoạt của cán bộ, nhân viên cũng như công trình vệ sinh. Đặc biệt, trạm y tế có 10 phòng điều trị nội trú. “Có trạm xá rồi, nhưng y, bác sĩ ở đâu. Chờ cử người đi đào tạo thì bệnh tật đâu có chờ! Thế là chúng tôi trao đổi với lãnh đạo Bộ đội Biên phòng Việt Nam “đã thương thì thương cho trót”. Thế là ngay năm 2007, có hai y sĩ đã lên Trạm xá khám chữa bệnh cho dân bản chúng tôi”. Ông Soong Dở trao đổi.
Kể từ năm 2007 đến nay, đã có chín (09) cán bộ chiến sĩ Bộ đội Biên phòng Hà Tĩnh tình nguyện công tác tại Trạm y tế Quân – Dân y kết hợp. Người trọn 10 năm hiến dâng tuổi trẻ vì sức khỏe đồng bào dân tộc Thọong Pẹ là BS Nguyễn Văn Đức. Anh cũng là người giữ cương vị Trạm xá trưởng lâu nhất (từ 2013-2023). Đứng thứ 2 là Y sĩ Nguyễn Đức Toàn, có 9 năm (từ 2017 lại nay). Người có 2 lần công tác tại Trạm là y sĩ Nguyễn Mậu Trung. Đợt 1, Trung công tác vẻn vẹn 1 năm (2012-2013) và đợt 2 từ 2023 đến nay. Còn Y sĩ Nguyễn Văn Hùng, Nguyễn Văn Phương là “cặp đôi” về công tác tại Trạm xá quân-dân y kết hợp đầu tiên và gắn bó với nhau 4 năm tại bản làng biên giới này!
Mỗi người một cảnh ngộ, một thân phận, nhưng họ đều có chung lý tưởng cao đẹp phụng sự Tổ quốc, nhân dân và hiến dâng cho tình Quốc tế cao cả. Khó khăn lớn nhất mà y bác sĩ phải đối mặt là bất đồng ngôn ngữ.

Y sĩ Nguyễn Mậu Trung đến tận làng bản khám sức khỏe cho dân
Nhớ lại những ngày đầu tiên lên Thọong Pẹ, y sĩ Hùng, Phương, Toàn cũng như BS Đức đều phải nhờ bà con người Lào “sõi” tiếng Việt làm “thông ngôn”. Bốn mươi (40) hộ dân và hàng trăm người Mông đến từ Kỳ Sơn, hàng chục người Lào tuổi trung niên giao lưu buôn bán với người Việt, những người Việt định cư tại Lạc Xao tình nguyện làm cầu nối cho các chiến sĩ. Đặc biệt, ông Vừ Soong Dở làm Trưởng bản sẵn sàng hỗ trợ y, bác sĩ tiếp xúc với bệnh nhân, chẩn đoán phi lâm sàng. Bất đồng ngôn ngữ gây ra những hiểu lầm, những tình huống “dở khóc, dở cười” khi phải sử dụng ngôn ngữ điệu bộ, cử chỉ để giao tiếp.
Cho đến bây giờ Nguyễn Văn Hùng vẫn nhớ như in những lần nhờ ông Vừ Soong Dở, Nàng Hoa (Phó bản) “dạy” cho những câu giao tiếp thông thường, những lời chào, lời chúc, lời hỏi thăm. Còn BS Nguyễn Văn Đức, y sĩ Nguyễn Văn Toàn lại quan tâm đến những từ, những câu nói liên quan đến chuyên môn như nhức đầu, cảm sốt, đau bụng vv… “Kiến tha lâu đầy tổ”, cứ bền bỉ như vậy, y bác sĩ-cán bộ chiến sĩ Trạm y tế Quân-Dân y Thọong Pẹ dần dần tích lũy được vốn từ vựng để giao tiếp đơn giản. Trong số 9 cán bộ, chiến sĩ đã từng công tác tại Thọong Pẹ, y sĩ Nguyễn Mậu Trung đã “xóa mù” tiếng Lào bằng cả hành trình bền bỉ.
Sinh năm 1976 tại Thạch Lưu, Thạch Hà, Hà Tĩnh; năm 1995, Trung vào bộ độ biên phòng đóng ở Thạch Ngọc, Hà Tĩnh. Hai năm sau, Trung được cử đi đào tạo Trung cấp quân y Hà Tây, Hà Nội. năm 2000, ra trường, nhận công tác tại đồn Biên phòng bản Giàng (Hương Khê); 4 năm sau được điều động lên đồn Cửa khẩu Quốc tế Cầu Treo (Hương Sơn). Năm 2006, chấp hành công lệnh về công tác tại biên phòng Cửa Sót, Thạch Kim; đầu năm 2012 lên Trạm xá Thọong Pẹ. Cuối năm 2013 tăng cường cho Biên phòng An Giang. Chưa ấm chỗ, năm 20017 về Biên phòng Vũng Áng. Năm 2023 , khoác ba lô trở lại Trạm y tế Thọong Pẹ.
Lần này sang công tác Thọong Pẹ, Trung làm “hướng dẫn viên” và “phiên dịch” cho tôi. Trung đón tôi ở cột mốc biên giới Lào, sau khi tôi đã hoàn tất thủ tục nhập cảnh. Trung gọi tôi bằng “bố”, bởi Trung cùng tuổi với con trai đầu của tôi. Có lẽ do lăn lộn với công tác nên Trung từng trải, chín chắn, già trước tuổi. Trung kể: “Ông Vừ Song Dở là thầy giáo “vở lòng” tiếng Lào đầu tiên của cháu. Và gặp gỡ bất cứ ai, người Mông, người Lào hay người Việt biết giao tiếp tiếng Lào, cháu đều học”. Trung kể.

Bản Thoọng Pẹ nhìn từ trên núi cao
Trung học mọi nơi mọi lúc, gặp ai cũng học cũng hỏi. Học phát âm, học những từ mới, học cách hỏi, cách trả lời. Cứ như vậy, cuốn sổ ghi chép của Trung dần dần đầy lên và khả năng giao tiếp của Trung khá dần, khiến BS Đức (Trạm trưởng) cũng kinh ngạc. Nhưng vỏn vẹn chưa được một năm, Trung nhận quyết định chuyển công tác về Đồn Biên phòng Cửa Sót, Thạch Kim. Cầm công lệnh là đi, không khỏi bịn rịn nhớ thương những người đồng chí, đồng đội và nhân dân bản Thọong Pẹ chân tình, hiền lành. “ Cháu nghĩ, sẽ có dịp trở lại Thọong Pẹ. Đồng bào ở đây rất cần cháu. Thấy họ ốm đau, bệnh tật thương vô cùng”. Trung kể.
Đó là lý do, về công tác ở quê biển, Trung vẫn mang bên mình cuốn sổ học tiếng Lào. “Cháu đặt cho mình nhiệm vụ, mỗi ngày thuộc một từ, mỗi tuần thuộc một câu. Nhưng quan trọng nhất là lúc nào rảnh rỗi, cháu cũng gọi za lo cho ông Vừ Sông Dở hay ông May Hóm để ôn lại tiếng Lào”. Trung tâm sự.
Mười năm trôi qua. Năm 2023, Trung trở lại công tác tại đồn Cửa khẩu Quốc tế Cầu Treo và được giao nhiệm vụ tại Trạm xá Quân-Dân y kết hợp Thọong Pẹ. Công lệnh đến, Trung phải gác lại nhiều kế hoạch gia đình, khoác ba lô lên đường. Lần này, hành trang mang theo, ngoài cuốn sổ ghi chép tiếng Lào, còn có những thứ giống từ Việt Nam mang sang cho ông Vừ Song Dở và bà con Thọong Pẹ. Sau 10 năm trở lại Thọong Pẹ, Trung thấy bản làng nhiều thay đổi. Con đường bê tông vào trường Đa cấp Nọong Ó có giúp sức của Bộ đội Biên phòng Quốc tế khẩu Cầu Treo đã được mở rộng, thuận lợi cho việc đi lại của học sinh cũng như dân bản. Nhưng, thay đổi lớn nhất là xuất hiện nhiều gia trại, trang trại. Trạm y tế Thọong Pẹ cũng được đầu tư trang thiết bị phục vụ công tác khám chữa bệnh. Y sĩ Nguyễn Đức Toàn ; Trạm trưởng xiết tay Trung, tin tưởng có thêm người cộng sự nói “sõi” tiếng Lào có thể giúp cho công tác khám chữa bệnh không gặp phải những chuyện “dở khóc, dở cười” như trước!
Đến Thọong Pẹ, như trở lại nhà mình. Trung đến thăm ông Soong Dở, gia đình U-đáy ( Trưởng bản), May Hóm ( Trưởng Công an), và bà con dân bản. Trung vẫn không quên thăm thầy Hiệu trưởng Vông xay và mang cho thầy Chương trình GD phổ thông 2018 của Việt Nam để thầy tham khảo.

Nét đẹp phụ nữ bản Thọong Pẹ
Khi tôi đến công tác tại Thọong Pẹ, vốn tiếng Lào của Trung đã có thể trao đổi cả chuyện tâm linh. Ở Thọong Pẹ, nhân dân Lào theo Phật giáo Tiểu thừa. Chùa chiền là nơi nhân dân gửi gắm tâm linh. Người Lào không thờ cúng trong nhà. Nếu như ma chay, người Lào mời sư làm lễ, còn người Mông mời thầy mo. Trong bản Thọong Pẹ có gần 10 thầy mo. “Trước đây, ốm đau là nhân dân hoặc lên chùa, hoặc mời thầy mo về cúng ma. Còn nhớ , cách đây tám năm, anh Vi Văn Khắm rừng bị tai nạn, bị thương bắp chân và gẫy tay, gia đình mời thầy mo về cúng trắng đêm. Phèng la, đục đạc, tiếng khấn rì rầm suốt đêm nhưng càng cúng, chân của anh sưng vù to như cột nhà, do nhiễm trùng. Đau, nhức, cuối cùng gia đình chở đến Trạm xá. Y sĩ Nguyễn Văn Đức và Nguyễn Mậu Trung đã hội chẩn, kịp thời có phác đồ điều trị, truyền kháng sinh liều cao, kết hợp phẫu thuật chỗ viêm loét, sưng mủ. Sau ba tuần thì Vi Văn Khắm lành bệnh. Từ đó, nhân dân Thọong Pẹ có niềm tin vào y bác sĩ Trạm xá”. Trung tâm sự.
Nhưng, xây dựng niềm tin đâu phải ngày một ngày hai. Ở các bản làng, thầy mo vẫn hành nghề đuổi ma, bắt ma, nhất là con ma bệnh tật quấy phá. Nhờ Trung mà trong chuyến công tác lần này, tôi gặp gỡ, tiếp xúc sâu với thầy mo Nhìa lỳ. Nhìa Lỳ người Mông, trạc 40, tầm thước, da ngăm đen, mặt tròn, mắt sáng, không có gì bí hiểm. Tôi ngạc nhiên: “Phụ nữ cũng làm thầy mo?”. “Vâng!”. Nhìa lỳ đáp. Vốn gốc Kỳ Sơn, Nghệ An, Nhìa lỳ giao tiếp tiếng Việt không khó khăn. “Nhìa lỳ làm nghề này bao lâu rồi?”. “Ô, không phải làm nghề. Mình được bà con tin, nhờ vả thì mình làm thôi. Có lẽ mình có “duyên” và có “uy” đuổi được con ma chăng? Nhưng mình làm chỉ giúp bà con, không lấy tiền ai. Cúng xong, người cho nắm xôi, người cho con gà sống thì lấy, chứ bà con nghèo, tiền bạc đâu”. Nói xong, Nhìa mỳ giới thiệu trang phục, phèng la, hương vai, giấy bản đồ âm cũng như thuật đuổi ma. “Nhưng, có lần con ốm, Nhìa mỳ thức trắng đêm cúng đuổi tà ma cho con, nhưng con ma cứng cổ, phải nhờ đến y sĩ Đức, y sĩ Trung mới đuổi được con ma đó!”. Nhìa mỳ vui vẻ nói.
Từ trên cao nhìn xuống, Thọong Pẹ như thung lũng. Khí hậu đặc trưng. Mùa nắng cháy da, mùa mưa thối đất. Độ ẩm cao, nên nhiều bệnh tật phát sinh do thời tiết như viêm khớp, viêm phế quản, ho hen, viêm phổi vv… Trước đây, đồng bào ăn uống, sinh hoạt chưa khoa học nên nhiều bệnh phát sinh như ngộ độc thức ăn, ỉa chảy, kiết lỵ. Dịch sốt rét đã chấm dứt, nhưng dịch sốt do cúm, đặc biệt là những năm 2021, 2022, phải đối mặt với dịch Covid, Trạm xá đã phối hợp với Trạm xá Nọong Ó hỗ trợ giúp đỡ nhân dân phòng chống dịch bệnh.
Trên 300 hộ dân với 2000 người mà chỉ có 2 y bác sĩ phục vụ, không thể kể hết được vất vả. Còn nhớ năm 2023, sau Lễ hội té nước, trên 30 người bị ngộ độc thức ăn, đêm khuya, người nhà mang đến Trạm xá cùng lúc. Trước tình huống bất thường ấy, Toàn và Trung hội ý chớp nhoáng, đo huyết áp, chẩn đoán nhanh từng người, lọc ra những người nguy kịch cấp cứu trước, hướng dẫn người nhà cho những người ngộ độc nhẹ uống thuốc, tẩy ruột, nhanh chóng xử lý kịp thời chính xác, nên 10 giờ sáng ngày hôm sau, tất cả bệnh nhân đều ổn. Lại có những đêm, người nhà bệnh nhân hớt hơ hớt hải đến kêu cấp cứu. Đường rừng, trời tối, Trung ở nhà trực, còn Toàn mang túi thuốc, dụng cụ y tế, cùng người nhà bệnh nhân không quản vất vả, đi trong đêm “cứu bệnh như cứu hỏa”. Dọc đường, bị mưa bất ngờ, đến nhà bệnh nhân ướt hết. “Cứu được bệnh nhân, khi trở về Trạm, em lên cơn sốt!”. Toàn kể.

Quân dân bản Thọong Pẹ cùng múa hát
Còn Trung gặp bệnh nhân Thào Kơng (sinh năm 1975) trong tình trạng bị xuất huyết não. Sau khi sơ cứu cho bệnh nhân, Trung đã cho chuyển đến Trạm xá theo dõi ngày đêm, điều trị, kết hợp Đông Tây y, khi tình hình tương đối ổn định, Trung đã tư vấn cho gia đình chuyển đi Bệnh viện Đa khoa Viêng chăn. Sau khi Thào Kơng trở về, Trạm xá đã nhận điều trị ngoại trú. Nhà Thào Kơng nghèo. Nàng Lay (vợ, sinh 1982) cũng bệnh tật. Ba con: Nàng Me Ly (2025); Bun Tha Vy (2008), Xi Ly Vay (2012) đều đi học. Nàng Me Ly sau khi tốt nghiệp đã lên thành phố bán hàng. Bun Tha Vy đang học lớp 11 ở trường đa cấp Nọong Ó là một trong 5 em của bản đã nhận được quỹ học bổng “Nâng bước chân em tới trường” của Bộ đội biên phòng Hà Tĩnh. Tôi và Trung đã đến thăm gia đình Bun Tha Vy. Ngôi nhà nằm trên đỉnh đồi, cuối bản. Đường đi ngoằn ngoèo. Thào Kơng chống gậy đi ra cửa đón khách. Từ ngày đổ bệnh, Thào Kơng không thể ra đồng, lên núi. Việc nương rẫy đồng áng một tay Nàng Lay (mẹ). “ Học bỗng của Bộ đội Biên phòng Việt Nam đã giúp cho con tôi; Bun Tha Vy tiếp tục đến trường”. Nàng Lay nói bằng tiếng Lào, Nguyễn Mậu Trung phiên dịch cho tôi nghe nội dung trên.
Thương Thào Kơng cũng như dân bản bị bệnh thần kinh, Trung và Toàn cố gắng mua sắm thiết bị Vật lý trị liệu, học bấm huyệt, châm cứu. Trở lại Thọong Pẹ lần này, tôi thấy những bệnh nhân viêm dây thần kinh, đau xương khớp được chiếu tia hồng ngoại từ đèn cực tím và đắp thuốc. Một vài bệnh nhân đang được châm cứu chữa bệnh đau vai gáy hay thần kinh liên sườn. Thào Kơng là bệnh nhân ngoại trú. Chiều nào cũng đến Trạm đúng hẹn để chiếu tia hồng ngoại. Ra về, Thào Kơng được y sĩ Toàn dúi vào tay nắm lá hái ngoài vườn để về chườm bổ sung. Vườn thuốc này, Toàn và Trung mới xây dựng được vài năm. Người Mông, Lào Lum, Lào Thơng Thọong Pẹ có nhiều bài thuốc lá rừng dân gian rất hiệu nghiệm. Toàn và Trung đã tìm hiểu học hỏi, chia sẻ với dân bản.
Chăm lo sức khỏe cho dân bản nghèo ở biên giới xa trung tâm không thể lường hết được khó khăn. Dẫu biết “cơm có rau ốm đau có thuốc”, kiếm được thuốc trị bệnh đã vất vả, nhưng chỉ thuốc chưa đủ mà còn “thực dưỡng”, còn “phòng bệnh hơn chữa bệnh”. Cha ông nói: “Có thực mới vực được đạo”. Khi kinh tế phát triển, đời sống được nâng cao, tinh thần phấn chấn, sức khỏe nhân dân ắt được cải thiện. Đây là gốc của vấn đề mà Trạm xá Quân – Dân y kết hợp bản Thọong Pẹ đã cùng Bộ đội biên phòng Hà Tĩnh – Pô ly khăm xây nỗ lực làm thay đổi từng ngày, từng giờ…
Hương Sơn tháng 6.2026