Xưa nay khi viết về ngôn ngữ học, có một điều tôi thường hay phê phán là cách dụng ngữ theo chiều hướng tiêu cực, bất kể lạm dụng một cách vô tình hay cố ý [1].
Dĩ nhiên người không ưa sẽ chống. Chẳng hạn có lần tôi phê phán về hai tiếng “Việt kiều” [2] và bị chửi. Thậm chí có người còn tấn công tôi bằng email kèm theo virus. Những địa chỉ IP ấy đều xuất xứ từ Hà Nội.
Đó là chuyện hai tiếng “Việt kiều” trong quá khứ. Gần đây lại xuất hiện một trường hợp gần giống vậy là hai tiếng kiêu dân.
Thành thực mà nói, tôi chưa bao giờ nghe ai nói tới hai tiếng “kiêu dân” trước khi đọc bài viết Nạn kiêu dân của tác giả Đông A do talawas giới thiệu trong mục Thời sự/Spectrum [3].
Nhưng tôi cũng còn nhớ mang máng đã đọc được ở đâu trên talawas một hồi ý (feedback) của một độc giả cho biết đã thấy ông Tạ Chí Đại Trường dùng khái niệm “kiêu dân” trước đó; hình như ông Đông A chỉ là người dùng lại.
Gặp một từ lạ, tôi liền tra từ điển. Không thấy một cuốn từ điển Việt Nam nào (tôi có) có hai tiếng “kiêu dân”. Tra từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh, Thiều Chửu, … cũng không thấy. Vậy thì ai đã đẻ ra hai tiếng ấy? Giả sử có một người cũng đi làm công việc tra cứu lẩm cẩm như tôi và không thấy, chắc chắn anh chị ta sẽ suy đoán ông Tạ Chí Tạ Trường là tác giả.
Nhưng “kiêu dân” có nghĩa là gì? Ông Tạ Chí Đại Trường chỉ dùng nó chứ không định nghĩa.
Dù không tồn tại một định nghĩa hiển ngôn, người bình thường cũng có thể đoán ra ý nghĩa của từ “kiêu dân”. Nó na ná như từ “kiêu binh” quen thuộc, chỉ khác ở chỗ, một bên là binh lính, một bên là dân chúng.
Vậy có thể hiểu rằng: “kiêu dân” là một tập thể người dân kiêu căng, ngạo mạn, bất phục tùng. Ngữ nghĩa chung chung, không chỉ rõ ai, và mang một cực tính (polarity) khá tiêu cực giống như khái niệm “kiêu binh” vậy.
Vì thấy ông Trầm Lâm cũng thường sử dụng khái niệm “kiêu dân”, mà tôi chưa rõ cách hiểu của ông, nên tôi đã cẩn thận hỏi ông “Kiêu dân có nghĩa là gì?”
Và ông đã trả lời trong bài viết Kiêu dân Công giáo thời Ngô Đình Diệm của mình [4]:
“Thời dòng họ Ngô Đình “dĩ đức vi chính” tại miền Nam Việt Nam, kiêu dân thường là những tín đồ Công giáo (di cư) dựa vào sự dung túng của kẻ có thế, có quyền để hống hách ngang ngược, xem thường luật pháp, vi phạm một cách trắng trợn nhân và dân quyền của người khác, thường là những Lương dân vô tội.”
Sự định nghĩa hay cắt nghĩa về hai tiếng “kiêu dân” như vậy rõ ràng đã vượt ra ngoài tính tổng quát trung dung của từ ngữ; nó bộc lộ rõ rệt tính chủ quan, cảm tính và thành kiến của ông Trần Lâm đối với “dòng họ Ngô Đình” (chữ của ông) và dân Công giáo. Từ “kiêu dân” hoàn toàn không có một phụ ngữ nào hàm chứa tính chất “công giáo”. Chỉ có ông là người đã gán cho từ ấy thêm cái nghĩa “thường là những tín đồ Công giáo”.
Ông Đông A cũng có cùng tính cách ấy:
“Kiêu dân tồn tại dưới hai hình thức: một là một nhóm dân chúng được chính quyền ưu ái đặc biệt, và hai là một nhóm dân chúng cậy đông lấn lướt và bất chấp luật pháp. Hình thức đầu từng tồn tại trong lịch sử dưới dạng kiêu binh thời Lê – Trịnh. Dạng thứ hai đang tồn tại trong xã hội Việt Nam hiện nay, đó là nhóm Công giáo Việt Nam, và đang trở thành một vấn nạn trong xã hội Việt Nam, bởi vì nạn kiêu dân này còn tồn tại dưới hình thức dạng Chí Phèo”.
Mới chỉ làm một công việc quá nhỏ là đi làm rõ một khái niệm (chứ chưa viết thành bài), mà người viết đã biểu lộ tính chủ quan, cảm tính và thành kiến, thì người đọc không khỏi hoài nghi đến sự chững chạc, nghiêm chỉnh và trình độ của người viết.
Dẫu gì đi nữa, theo tôi, có một vấn đề đáng quan tâm hơn. Đó là ý thức dụng ngữ. Hành vi dụng ngữ tiêu cực vì ý đồ chính trị hoặc nhu cầu tự mãn cần phải tránh.
Kiêu dân là một từ nguy hiểm, phải tiêu hủy nó đi. Còn không một khi nó đã rơi vào tay kẻ có quyền lực bất lương hoặc đám người vô ý thức, nó sẽ chia cắt xã hội Việt Nam thành từng mảnh.
Hẳn người Việt Nam rất thấm thía và chưa quên tiếng “Ngụy”, một từ tiêu cực không khác “kiêu dân”. Nó đã sản sinh biết bao sản phẩm ngôn ngữ: ngụy quân, ngụy quyền, Mỹ-Ngụy, chế độ ngụy, lính ngụy, cán bộ ngụy, lý lịch ngụy, gia đình ngụy, văn hóa ngụy, bọn ngụy, v.v… và v.v… Chỉ vì một tiếng “ngụy”, toàn dân trong xã hội Việt Nam đã chia rẽ, thù hận nhau suốt mấy chục năm liền. Người bị gọi là “ngụy” thì mang mặc cảm, uất hận kẻ chiến thắng. Kẻ chiến thắng gọi người người khác là “ngụy” thì cảm thấy hả hê. Thật khó hiểu là tại sao người ta có thể tha hồ mắng nhiếc đồng bào mình bằng tiếng “ngụy”, nhưng gặp Trung Quốc thì không dám, mà phải ăn nói nhẹ nhàng, cẩn thận bằng tiếng “lạ”, v.d. như “tàu lạ”.
Hai tiếng Việt kiều cũng vậy. Rất nhiều người không thích. Riêng ở xứ Đức này, người Việt “lao động hợp tác” vẫn tự nhận mình là “Cộng” và gọi người Việt tị nạn là “Kiều”. Sự phân cách giữa hai bên vẫn còn dù bức tường Bá Linh đã sụp đổ 20 mươi năm nay để nước Đức thống nhất và người Việt Đông Âu được ở lại đây sinh sống[5].
Thế mới thấy cái tác hại ghê gớm của hành vi dụng ngữ tiêu cực. Tiếng “ngụy” tuy đã bỏ từ lâu nhưng vết thẹo mặc cảm uất ức vẫn nằm trong tiềm thức nạn nhân. Hai tiếng Việt kiều thì chưa bỏ và vẫn là một thứ tiếng chói tai đối với nhiều người.
Nếu hôm nay còn thêm hai tiếng “kiêu dân” nữa, chắc kho tàng tiếng Việt sẽ có thêm những từ ngữ mới mẻ, không chỉ “kiêu dân Công giáo” mà còn có “kiêu dân Phật giáo”, “kiêu dân Hòa Hảo”, “kiêu dân Cao Đài”, “kiêu dân Sài Gòn”, “kiêu dân Hà Nội”, “kiêu dân Việt kiều”, và đủ loại “kiêu” khác nữa.
Không biết ai là tác giả của mấy tiếng “Ngụy”, “Việt kiều”, nhưng lần này và cho tới giờ này, có lẽ người ta đã biết đến hai tiếng “kiêu dân” trước hết từ các ông: Tạ Chí Đại Trường, Đông A và Trần Lâm.
Stuttgart, 11.2009
© 2009 Dũng Vũ
© 2009 talawas blog
[1] Có thể xem http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=4045&rb=06 hoặc các bài khác trên talawas cũ.
[2] Xem: http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=8927&rb=06
http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=9087&rb=06
[3] Xem: http://www.talawas.org/?p=8709
[4] Thực ra tôi đã đặt ông Trần Lâm câu hỏi “Kiêu dân có nghĩa là gì?” trước đó (http://www.talawas.org/?p=9404&cpage=1#comment-5018), sau khi đọc một ý kiến của ông (cũng trong trang ấy). Ông có hồi ý tôi nhưng talawas không đăng (chiếu theo điều lệ 21) mà chỉ chuyển tới tôi. Ông Trần Lâm đề nghị tôi thông báo cho độc giả talawas về sự hồi ý của ông. Nhưng rất tiếc là tôi không có thẩm quyền, bởi vì tôi cũng chỉ là một người đọc/viết bình thường như ông, như mọi người khác.
[5] Có điều cần biết, khi nước Đức thống nhất, chủ trương của chính quyền Đức là muốn tống khứ người Việt “lao động hợp tác” về Việt Nam. Nhưng phần lớn họ đều muốn được ở lại và xin tị nạn chính trị. Nhiều người muốn chứng tỏ mình không phải “Cộng” mà là “chống cộng” bằng cách tham gia các dịp biểu tình chống chế độ cộng sản Việt Nam, v.d. biểu tình ngày 30 tháng 4. Họ chụp hình gửi cho luật sư để có cớ can thiệp với chính quyền Đức đừng trục xuất họ về nước.
Sau khi đã an cư lạc nghiệp tại Đức, những cuộc biểu tình sốt sắng như năm xưa biến mất. Mỗi người trở về cộng đồng riêng của mình. Cờ ai nhà nấy treo.