Hoàn thành tập I Ở hậu phương của cuốn Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Đại chiến Thế giới, tôi xin thông báo là sẽ cho ra đời liên tiếp hai tập sau: Ngoài mặt trận và Tù binh. Cả trong hai tập này, các người lính và người dân thường cũng sẽ nói năng cư xử đúng như trên thực tế.
Cuộc sống không phải là trường học về cách diễn đạt khôn khéo mỹ miều. Mỗi người có cách nói riêng theo khả năng của mình. Ông tiến sĩ Guth⦾ phụ trách lễ tân có cách nói khác ông chủ quán Palivec ở quán U Kalicha, và cuốn tiểu thuyết này không phải là công cụ giúp cho tinh luyện kiểu cách, cũng không phải là sách hướng dẫn về những biểu hiện lời nói có thể dùng được trong xã hội. Nó là bức tranh lịch sử của một giai đoạn nhất định.
Nếu như cần phải dùng một lối diễn đạt mạnh mẽ nào đó mà nó thực sự đã được dùng, thì tôi sẽ không hề xấu hổ truyền đạt lại đúng như việc đã xảy ra. Tôi coi việc viết cho đẹp hơn, hay đánh dấu lửng, là cái giả dối ngu xuẩn nhất. Những lối diễn đạt như vậy cũng thường được sử dụng cả ở quốc hội.
Trước đây, có câu nói rất đúng, là người có giáo dục tốt có thể đọc tất cả mọi thứ. Chỉ những kẻ đểu giả nhất và những kẻ thô tục tinh ranh lọc lõi nhất mới thấy kinh ngạc, chướng tai gai mắt trước những cái gì là tự nhiên. Với cái đạo đức dối trá tồi tàn nhất ấy, họ không quan tâm đến nội dung, mà chỉ giận dữ công kích từng lời từng chữ.
Những năm trước đây, tôi có đọc bài phê bình về một cuốn tiểu thuyết, trong đó nhà phê bình đã bực bội khi thấy tác giả viết: “Anh ấy xì mũi rồi chúi mũi.” Rằng viết như thế là chống lại tất cả những cái thẩm mỹ, những cái cao thượng mà văn học phải mang lại cho dân tộc.
Vâng, đó chỉ là một thí dụ nhỏ cho thấy là có những kẻ ngu si kinh khủng như thế sinh ra dưới ánh mặt trời.
Những người thấy khó chịu trước một lời nói mạnh là những kẻ hèn nhát, bởi lẽ họ thấy ngạc nhiên vì cuộc sống thực sự. Và chính những người yếu đuối ấy mới là những kẻ làm hại văn hóa và tính cách nhiều nhất. Họ muốn đưa dân tộc trở thành một nhóm người nhỏ bé quá nhạy cảm, thành nhóm người thủ dâm của một nền văn hóa giả tạo, nhóm người kiểu thánh Louis, vị thánh mà tu sĩ Eustach đã viết trong sách của mình. Chuyện kể rằng khi nghe thấy một người đàn ông xì hơi ầm ĩ, thánh Louis đã bật khóc và chỉ bình tĩnh lại khi cầu nguyện.
Những người như vậy thường công khai tỏ ra phẫn nộ, nhưng lại có cái thích thú khác thường là đi vào các nhà xí công cộng để đọc những dòng chữ tục tĩu viết ở trên tường.
Sử dụng một số từ ngữ thông tục trong sách của mình, tôi chỉ muốn nhân đó khẳng định về cách ăn nói thực sự ngoài đời.
Chúng ta không thể đòi hỏi ông chủ quán Palivec phải nói năng nhẹ nhàng như bà Laudová, như ông tiến sĩ Guth, hay như bà Olga Fastrová⦾ và hàng loạt những người khác. Đó là những người rất muốn biến cả Cộng hòa Tiệp Khắc thành một căn phòng lớn xa hoa với sàn lát gỗ, nơi mà mọi người đều mặc áo đuôi tôm, mang găng tay, đều chỉ nói những lời hoa mỹ lịch sự và có cư xử lịch thiệp, nhã nhặn. Nhưng dưới cái màn che đậy ấy, chính những kẻ thành thạo đối xử lại theo đuổi những tệ nạn ăn chơi và những cái lập dị xấu xa nhất.
Nhân đây, tôi cũng xin thông báo là ông chủ quán Palivec vẫn còn sống. Ông trải qua được chiến tranh khi ngồi tù, và ông vẫn nguyên tính nết như hồi xảy ra vụ với bức chân dung của Hoàng đế Franz Josef.
Khi đọc thấy sách viết về mình, ông Palivec đã tới thăm tôi và mua đến hơn hai chục cuốn của số đầu tiên để tặng bạn bè. Bằng cách ấy, ông đã góp phần quảng cáo rộng rãi cho sách.
Ông Palivec thực sự vui mừng là tôi đã viết và tả về ông ở trong sách như về một con người nổi tiếng tục tằn. “Chẳng ai làm tôi khác đi được,” ông bảo tôi, “tôi nghĩ là tôi nói tục cả đời và tôi sẽ nói như thế mãi. Tôi chẳng phải tự bịt mồm vì một đồ con bò ngu ngốc nào cả. Hôm nay tôi là người nổi tiếng.”
Lòng tự tin của ông ấy quả là tăng lên. Sự nổi tiếng của ông dựa trên một số từ ngữ thông tục và đủ làm ông hài lòng. Tôi đã tả và truyền đạt đúng và chính xác những gì trong câu chuyện ông nói. Giá mà tôi có định bảo ông rằng không nên nói như thế, tất nhiên là tôi không có ý định làm điều đó, thì dứt khoát là tôi sẽ xúc phạm đến người đàn ông tốt bụng ấy.
Bằng những từ ngữ không lựa chọn, ông đã vô tình biểu hiện một cách đơn giản và trung thực cái phản kháng của người Séc đối với những quan hệ đạo đức thời Byzantine. Biểu hiện thiếu tôn trọng Hoàng đế và thiếu tôn trọng những từ ngữ lịch sự là cái đã ngấm trong máu thịt của ông.
Ông Otto Katz cũng còn sống. Ông là nhân vật tuyên úy có thật: Sau đảo chính ông đã bỏ nghề, từ bỏ giáo hội. Hiện nay, ông là đại diện cho một nhà máy sản xuất đồng và thuốc nhuộm ở miền Bắc Séc.
Ông ấy đã viết cho tôi một bức thư đe dọa rất dài, rằng sẽ giải quyết vấn đề với tôi về những gì tôi đã viết. Bởi lẽ có một tờ báo Đức đã đăng bản dịch một chương sách, trong đó ông được tả đúng như ngoài thực tế. Tôi đã tới gặp ông và mọi việc với ông đã kết thúc rất tốt đẹp. Vào hai giờ sáng, ông đã không thể đứng nổi, nhưng đã giảng đạo và nói: “Tôi là Otto Katz, tuyên úy, còn anh thì là cái đầu bò.”
Ngay cả hiện nay, ở nhà nước Cộng hòa của chúng ta cũng có rất nhiều người kiểu ông Bretschneider, mật thám quốc gia của nhà nước Áo cũ. Họ có mặt ở mọi nơi và đặc biệt quan tâm đến việc ai nói về cái gì.
Tôi không biết qua quyển sách này tôi có diễn đạt được điều mình muốn nói hay không. Chỉ riêng việc tôi nghe thấy có người mắng một người khác: “Mày ngu như Švejk ấy!” đã chứng minh rằng tôi chưa thành công. Tuy nhiên, nếu từ Švejk trở thành một lựa chọn mới trong vốn từ vựng dùng để chửi mắng thì tôi phải lấy làm hài lòng với sự phong phú thêm này của tiếng Séc.
Jaroslav Hašek
← Dr. Guth, tên đầy đủ Jiři Stanislav Guth-Jarkovský (1861–1943) là nhà giáo, nhà văn và nhà dịch thuật người Séc. Thời kỳ 1919–1923, ông giữ chức Tổng thư ký Ủy ban Olympic Thế giới, trong giai đoạn 1919–1922 phụ trách lễ tân văn phòng Tổng thống Cộng hòa Tiệp Khắc, đã viết nhiều sách về nghi thức ứng xử.
← Marie Laudová (1869–1931) là nữ diễn viên sân khấu Séc, sau này là nhà báo. Olga Fastrová (1876–1965) nữ giáo viên, nhà báo, nhà văn, nhà dịch thuật người Séc.
