Tôi có hân hạnh được làm quen với Jaroslav Hašek từ năm 1907, nhưng thú thật lúc gặp nhau lần đầu, vẻ mặt của anh không làm tôi thấy ưng ý một chút nào. Tôi hình dung một cách khác hẳn về anh, khi đó đã là tác giả nổi tiếng về viết tiểu phẩm, chứ không phải là người có khuôn mặt trẻ măng giống như của một chú bé con và chẳng có gì đặc biệt. Khó có thể tìm thấy trên khuôn mặt tròn trặn của anh những nét thường thấy ở những nhà văn châm biếm, như cái mũi diều hâu, đôi môi mỏng và cặp mắt ranh mãnh chẳng hạn. Trái lại, Hašek có cái dáng dấp của một công tử con nhà khá giả không muốn bận tâm về vấn đề gì cả. Khuôn mặt nhẵn nhụi không để râu, đôi mắt thẳng thắn, trung thực làm anh giống như một cậu học sinh trung học hơn là một nhà văn châm biếm tài hoa. Nhưng khi Hašek lên tiếng thì cái cảm giác ấy của tôi mất đi liền. Lúc đó, tôi nhận thấy ngay là sau cái vẻ bề ngoài ấy, anh là người rất tinh nghịch và dí dỏm. Và tôi đã luôn coi anh là người như thế.
Tôi đã rất nhớ anh những khi anh đi vắng dài ngày, tôi coi những câu nói vui đùa của anh như thứ quý giá của cuộc đời. Tôi đã đến thăm Hašek ở nhà của cha mẹ anh có một lần, sau đó thì anh luôn đến nhà tôi. Khi tôi chuyển nhà sang phố Dittrichova Praha 2 thì cho tới lúc nhập ngũ năm 1915 và Hašek phải đến trung đoàn 91 ở Budějovice, thỉnh thoảng anh còn ở nhờ nhà tôi. Có nhiều lý do dẫn đến những lần Hašek thôi không ở nhà tôi nữa, nhưng bao giờ tôi cũng rất vui mừng thấy anh trở lại. Anh ở nhờ nhà tôi, bởi vì đơn giản là không có chỗ ngủ ở đâu khác.
Hašek viết bài rất chăm chỉ cho tờ Châm biếm (Karikatury) khi tôi là biên tập viên của tạp chí. Anh viết rất dễ dàng và rất nhanh, quả thật có thể chờ một lúc là anh viết xong một truyện ngắn trào phúng. Hašek cũng có thể ngồi viết ở bất kỳ chỗ nào, kể cả khi đó là nơi ồn ào nhất. Có khi anh đã biết trước được sẽ viết về cái gì, nhưng bình thường thì ngồi vào bàn rồi anh mới bắt đầu nghĩ. Và không bao giờ anh bận tâm về việc sẽ viết cái gì. Những lúc đó anh thường ngồi yên không động đậy, mắt nhìn chăm chú một hồi vào tờ giấy trắng rồi bắt đầu viết. Anh viết nhanh, chỉ ngừng tay một chút rồi lại viết tiếp, chữ viết của anh rất ngay ngắn, rõ ràng và đẹp mắt. Bao giờ anh cũng thích lối trao bài nhận tiền nhuận bút ngay.
Hašek là người tốt bụng. Ai chỉ biết sơ sơ về Hašek thì không tin được là anh rất yêu thích thiên nhiên và thường rất thích lang thang dạo chơi. Hašek cũng có sở thích nấu ăn và nấu rất giỏi. Vâng, chúng tôi đã sống những ngày rất vui vẻ như thế, trước khi Hašek phải nhập ngũ và về trung đoàn 91 ở Budějovice. Ngày hôm đó, Hašek đi khám sức khỏe và về nhà trong tâm trạng của tân binh, anh hờ hững chào khi tôi ra mở cửa cho anh, rồi hầu như không để ý đến tôi, anh đi về phòng mình. Khi tôi hỏi kết quả khám sức khỏe, anh khinh khỉnh trả lời rằng không thèm nói chuyện với kẻ thường dân bẩn thỉu, rồi lẳng lặng đi vào nhà bếp, đóng cửa lại và ngồi hát những bài hát của binh lính, nhưng hát sai điệu nghe rất buồn cười.
Từ năm 1915 tôi không gặp Hašek nữa, cho mãi đến năm 1921 sau khi ở Nga về, anh đến thăm tôi. Tôi không nhận thấy ở anh một sự thay đổi đặc biệt nào, vẫn hài hước như xưa. Và tôi lại thấy người bạn thân ngày nào, cho dù sáu năm đã trôi qua kể từ ngày chúng tôi chia tay nhau.
Hašek bắt đầu viết Švejk ngay từ trước chiến tranh, đã đăng ở tờ Châm biếm (Karikatury) và tờ Người ranh mãnh vui vẻ (Veselá kopa), sau này đang cùng với những truyện ngắn khác thành sách ở Nhà xuất bản Heida & Tuček. Năm 1922, Hašek đến thăm và đề nghị tôi vẽ minh họa bìa cho Vận mệnh người lính tốt Švejk trong Đại chiến Thế giới mà anh cho in từng phần thành các cuốn sách mỏng. Thế là tôi bắt tay vào minh họa luôn. Tôi không vẽ nhân vật Švejk theo ý tưởng của mình, mà theo ý tưởng của Hašek mô tả trong sách. Tôi đã vẽ Švejk ngồi đốt tẩu, trong khi đạn và lựu đạn bay vèo vèo, trong tiếng nổ của trái phá. Nhân vật Švejk có khuôn mặt hiền hậu, bình tĩnh, đồng thời toát ra vẻ của người ranh mãnh tinh nghịch, nhưng khi cần thiết thì có thể làm người ngu độn. Đúng ngày hẹn, tôi mang phong bì đựng bức vẽ đến quán rượu U Mohelských. Hašek và Franta Sauer (Nhà xuất bản Franta Sauer – ND) rất thích bức minh họa đó. Sau một hồi suy nghĩ, Hašek nói sẽ trả nhuận bút cho tôi hai trăm koruna. Franta Sauer có cảm giác thế là ít nên đã nâng lên thành năm trăm. Hašek im lặng một hồi, sau đó đập tay lên bàn kết thúc cuộc tranh luận về tiền nhuận bút rồi quyết định trả cho tôi một nghìn koruna. Nhưng đáng lẽ được nhận tiền, tôi lại phải trả tiền uống cho cả hai anh. Bìa sách đã in, nhưng tiền nhuận bút thì chẳng thấy tăm hơi. Đúng ra mà nói thì tôi cũng không chờ đợi gì mấy. Rồi cuối cùng tôi cũng quên khuấy chuyện đó, cho đến một ngày có cậu nhân viên học nghề của Nhà xuất bản Franta Sauer, người có cửa hàng bán đồ lót, mang đến cho tôi mấy bộ quần áo lót và bít tất, bảo là sếp của Nhà xuất bản gửi lời thăm, cũng gửi nhuận bút cho bức minh họa, rằng đã không thể gửi được sớm hơn, vì bận lo việc phá sản của Nhà xuất bản.
Năm 1924, tức là sau khi Hašek đã mất, với danh nghĩa là cộng tác viên của tờ Tiếng Séc (České slovo), tôi bắt đầu đưa Vận mệnh người lính tốt Švejk thành tiểu thuyết đăng báo nhiều kỳ cho phụ trương chủ nhật. Mỗi một kỳ, tôi đều vẽ sáu bức tranh minh họa trắng đen, rồi tóm tắt nội dung từ phần lấy trong sách của Hašek để đăng. Tổng cộng, tôi đã vẽ tới khoảng năm trăm bức tranh minh họa. Theo ý tưởng của mình và dựa trên mô tả của Jaroslav Hašek, tôi cũng vẽ những nhân vật khác của cuốn tiểu thuyết. Có thể nói là Švejk cùng với những bức tranh minh họa của tôi đăng trên tờ Tiếng Séc đã trở nên rất được ưa chuộng, và sau đó, nhanh chóng dẫn đến xuất bản cả tập sách kèm tranh minh họa ở Nhà xuất bản Adolf Synek, các tranh minh họa đều được lấy từ minh họa trên báo. Mặc dù vậy, tôi vẫn chưa thấy thật hài lòng với hình ảnh minh họa nhân vật Švejk. Tôi hoàn thiện dần dần và khi xuất bản tập III thì Švejk đã có hình dáng quen thuộc như ngày nay.
Đã từ lâu, tôi nuôi ước vọng vẽ tranh minh họa màu cho Vận mệnh người lính tốt Švejk. Tôi ý thức được rằng tôi không thể thay đổi minh họa trước đó được. Một mặt do chúng đã trở nên quen thuộc, mặt khác thì do chính mình, tôi cũng thấy hài lòng với chúng. Vì vậy, tôi đã để nguyên chúng trong lần xuất bản sách với minh họa màu.
Tôi đã minh họa các nhân vật như sau: Trung úy Lukáš – đại diện tiêu biểu của một Oberleutnant Áo, bảnh trai, khá rộng lượng với những trò ranh mãnh của Švejk, chỉ dọa nạt khi mà những trò ấy trở nên thái quá. Thiếu úy Dub – một người nghiêm khắc, ác ý, thâm độc, chỉ nghĩ đến công danh, nóng tính, luôn cho rằng tất cả mọi người đều là những sinh viên bướng bỉnh, chứ không phải là người lớn. Bà Müllerová – một phụ nữ khô khan luống tuổi, người luôn cho Švejk biết về những tin tức mới nhất, rất tôn trọng anh là người trả công cho bà, ngược lại bà tận tụy hy sinh vì anh. Ông chủ quán Palivec – một người đặc biệt, ăn nói thô tục nhưng không độc ác, một người không tôn trọng triều đình, không chịu để nói chuyện về chính trị trong quán ăn của mình. Breschneider – kiểu người điệp viên mật, kẻ tố giác, hay khiêu khích, luôn đánh hơi tìm nạn nhân. Baloun – lý tưởng duy nhất của anh ta là thức ăn ngon, một người ăn không biết no, không sợ cả hình phạt về thể xác chỉ vì miếng ăn, to xác nhưng nhát gan. Tuyên úy Katz – một tuyên úy của Kitô giáo, nhưng bản thân là người Do Thái, một kẻ trác táng và luôn say mèm. Trung sĩ hậu cần phụ trách tài chính Vaňek – nhân vật bị quân lính khinh thường, bị đả kích trong các bài vè, một kẻ ăn cắp vặt luôn chỉ nghĩ đến mình. Người lính tình nguyện một năm Marek – béo tốt mập mạp, luôn pha trò vui vẻ, không tôn trọng cấp trên, sống trong nhà giam quân đội nhiều hơn là ngoài bãi tập với đại đội của mình. Học viên trường sĩ quan Biegler – một kẻ hơi ngu đần, nhát gan, nhưng rất cố leo trên con đường danh vọng, nịnh nọt cấp trên, lên mặt với cấp dưới. Tất cả các nhân vật còn lại là những kiểu người đại diện của quân đội Áo.
Tôi tin là tôi đã vẽ minh họa các nhân vật chính của tiểu thuyết theo đúng ý tưởng của Hašek khi anh viết sách. Thật đáng tiếc là Hašek không sống được đến ngày sách của anh được minh họa, vì chắc chắn anh sẽ là người phê bình tốt nhất và không khoan nhượng, và tôi tin rằng anh sẽ hài lòng với minh họa của tôi. Bằng các minh họa ấy, tôi muốn góp phần cho cuốn tiểu thuyết hài hước mà ngày nay đã trở thành nổi tiếng thế giới của anh.
JOSEF LADA
