Những căn phòng sạch sẽ và ấm cúng ở tòa án hình sự địa phương gây cho Švejk ấn tượng thoải mái nhất – các bức tường màu trắng, các chấn song sắt màu đen và cả giám thị trưởng nhà tù tạm giam, ông Demartini to béo với cái cổ áo màu tím và vòng viền cũng màu tím ở trên chiếc mũ cảnh sát. Màu tím không những chỉ là màu được quy định ở đây, mà còn là màu quy định cho các buổi lễ Công giáo vào ngày Thứ Tư Lễ Tro và ngày Thứ Sáu Tốt lành.
Lịch sử vẻ vang của thời Roma thống trị Jerusalem đã quay trở lại. Người ta giải tù nhân đến trình trước những Pontius Pilatus⦾ của năm 1914 ở tầng mặt đất. Và các dự thẩm viên, những Pilatus của thời đại mới, lẽ ra phải rửa tay vì danh dự thì lại cho người ra quán Teissig mua thịt bò xốt ớt và bia Pilsen về, rồi sau đó liên tục gửi cáo trạng mới lên công tố viên.
Tại đây, phần lớn tất cả mọi logic đều bị mất đi, và điều luật thì chiến thắng – nó bóp cổ, nó làm điều ngu xuẩn, nó giận dữ, nó tươi cười, nó đe dọa, nó giết người và không tha thứ. Các dự thẩm viên là những kẻ tung hứng luật pháp, là những người thông thạo các bộ luật, là những kẻ ăn sống nuốt tươi bị cáo, là những con hổ của rừng thẳm Áo luôn nhăm nhe nhảy vô bị cáo theo con số của các điều luật.
Nhưng tương tự như ở sở cảnh sát, cũng có mấy ông là trường hợp ngoại lệ. Họ không thật coi trọng luật pháp, bởi vì ở đâu mà chả tìm ra được bông lúa giữa đám cỏ.
Người ta dẫn Švejk tới một ông như thế để lấy cung. Đó là một người đàn ông luống tuổi trông có vẻ hiền hậu tốt bụng. Trước đây, khi thẩm vấn kẻ giết người có tiếng tên là Valeš, bao giờ ông cũng không quên bảo hắn: “Xin mời ông ngồi, ông Valeš, ở đây đang có một cái ghế trống.”
Khi Švejk được giải đến, với vẻ thân thiện nhã nhặn vốn có, ông mời Švejk ngồi xuống rồi nói:
“À, vậy ra anh là Švejk đấy nhỉ?”
“Vâng ạ, tôi nghĩ dứt khoát tôi phải là Švejk ạ,” Švejk trả lời, “bởi vì bố tôi tên là Švejk và mẹ tôi là bà Šveiková. Tôi sẽ khiến họ phải hổ thẹn, nếu tôi phủ nhận tên mình.”
Nụ cười tử tế thoáng qua khuôn mặt ông dự thẩm:
“Thế nào? Anh đã làm lắm chuyện rõ là hay. Anh phải chịu trách nhiệm về nhiều việc.”
“Vâng, tôi bao giờ cũng chịu trách nhiệm về nhiều việc ạ,” Švejk nở nụ cười còn tử tế, thân thiện hơn so với dự thẩm viên. “Kính thưa ông, có thể tôi còn chịu trách nhiệm về nhiều việc hơn cả ông nữa ạ.”
“Đúng thế, cứ theo biên bản mà anh đã ký thì đó là cái rõ ràng.” Ông dự thẩm nói bằng giọng không kém thân thiện. “Này, thế ở sở cảnh sát người ta có cưỡng ép gì anh không đấy?”
“Không đâu ạ, làm gì có chuyện ấy, kính thưa ông! Chính tôi đã hỏi họ xem tôi có phải ký cái đó không, và họ bảo tôi hãy ký, thế là tôi nghe lời họ. Chẳng lẽ tôi lại đi cãi nhau với họ chỉ vì cái chữ ký của mình, vì làm thế thì dứt khoát tôi chẳng được gì. Phải có kỷ luật trật tự chứ ạ!”
“Này, anh Švejk, anh có cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh không?”
“Dạ, hoàn toàn khỏe mạnh thì không ạ, thưa ông. Tôi bị thấp khớp, phải bôi thuốc mỡ ạ.”
Người đàn ông luống tuổi lại cười thân thiện: “Này, anh bảo sao, nếu chúng tôi đưa anh sang các bác sĩ tòa án để kiểm tra?”
“Tôi nghĩ là sức khỏe của tôi không đến nỗi để các bác sĩ phải mất thời gian với tôi đâu ạ. Ở sở cảnh sát cũng có một bác sĩ đã khám cho tôi rồi, xem tôi có bị bệnh lậu không?”
“Nhưng anh ạ, chúng tôi cứ thử gửi anh đến các bác sĩ tòa án xem sao. Chúng tôi sẽ lập hội đồng, cho tạm giữ anh để anh nghỉ ngơi. Còn bây giờ thì tôi hỏi anh một câu nữa: theo biên bản thì nghe nói anh đã tuyên bố và tuyên truyền là chiến tranh sẽ sớm bùng nổ, có phải không?”
“Vâng ạ, kính thưa ông, sẽ bùng nổ trong thời gian sớm nhất ạ.”
“Này, thế thỉnh thoảng anh có bị lên cơn không?”
“Dạ, không ạ. Chỉ duy một lần ở quảng trường Karel có một cái ô tô lên cơn suýt đâm tôi thôi, nhưng mà cũng đã lâu lắm rồi ạ.”
Cuộc thẩm vấn dừng lại ở đó. Švejk bắt tay ông dự thẩm rồi trở về phòng mình. Anh nói với những người cùng phòng:
“Thế là vì vụ ám sát ngài Đại Công tước Ferdinand mà bác sĩ tòa án sẽ kiểm tra tôi đấy.”
“Bác sĩ tòa án cũng đã kiểm tra tôi,” một nam thanh niên nói, “lần ấy vì mấy cái thảm mà tôi bị gọi đến bồi thẩm đoàn. Người ta chứng nhận tôi là người có đầu óc đần độn. Bây giờ tôi chiếm cái máy đập lúa chạy hơi nước, nhưng chẳng ai làm gì được tôi. Hôm qua luật sư của tôi bảo là một khi mà người ta đã chứng nhận tôi là người có đầu óc đần độn rồi thì tôi phải tranh thủ lấy đó làm lợi cho mình cả đời.”
“Tôi không tin bọn bác sĩ tòa án một tí nào cả,” một người đàn ông có vẻ mặt thông minh nói, “lần ấy tôi làm giả mạo trái phiếu, nhưng để phòng ngừa mọi tình huống, tôi đã đi nghe các buổi thuyết trình của bác sĩ Heveroch⦾. Khi bị bắt thì tôi đã giả làm người bị bệnh tâm thần, giống hệt như bác sĩ Heveroch đã miêu tả. Tôi cắn vào chân một bác sĩ tòa án của hội đồng giám định, uống cạn lọ mực, rồi, xin lỗi các ông, trước mặt cả hội đồng, tôi đại tiện vào góc phòng. Nhưng vì cắn vào bắp chân một người của họ mà họ chứng nhận tôi hoàn toàn khỏe mạnh, thế là hỏng chuyện.”
“Tôi chẳng hề sợ màn kiểm tra của các ông ấy một tẹo nào,” Švejk tuyên bố. “Hồi tôi còn phục vụ trong quân đội thì có một ông bác sĩ thú y đã kiểm tra tôi rồi, và kết quả rất tốt.”
“Bác sĩ tòa án toàn là bọn đểu giả,” một người bé nhỏ lưng còng nói, “cách đây không lâu, người ta tình cờ đào được một bộ xương ở bãi cỏ nhà tôi, các bác sĩ nói là nó bị giết do một vật cùn đập vào đầu cách đây bốn chục năm. Tôi ba mươi tám tuổi mà bị bắt giam, mặc dù tôi có giấy chứng nhận lễ Rửa tội, có bản sao giấy khai sinh, cả đăng ký hộ khẩu nữa.”
“Tôi nghĩ là,” Švejk nói, “chúng ta nên nhìn mọi sự với con mắt công bằng hơn. Ai cũng có thể nhầm lẫn, và phải nhầm, nếu mà người ấy phải suy nghĩ nhiều về cái gì đó. Các bác sĩ tòa án cũng chỉ là người, mà con người thì có cái sai lầm của mình. Giống như một lần vào ban đêm ở Nusle, đúng chỗ có cái cầu bắc qua sông Botič, vừa lúc tôi từ quán U Banzetů⦾ về thì có một người đàn ông đi về phía tôi. Hắn quật roi lên đầu tôi, khi tôi ngã lăn xuống đất thì hắn soi đèn nhìn rồi bảo: ‘Nhầm rồi, đây chẳng phải là nó.’ Điên tiết vì nhầm nên hắn quật lên lưng tôi thêm một roi nữa. Nhầm cho đến chết là cái tự nhiên của con người. Cũng giống chuyện một ông nọ ban đêm nhặt được con chó dại gần chết cóng, mang nó về nhà rồi cho vào giường của bà vợ. Sau khi được ủ ấm rồi tỉnh lại, nó cắn cả nhà, cào xé thằng bé con đang nằm trong nôi rồi nuốt chửng luôn. Hay là chuyện nhầm lẫn của tay thợ tiện ở khu nhà chỗ tôi đó. Hắn mở khóa cửa vào một nhà thờ nhỏ ở Podolí vì nghĩ là về nhà mình. Hắn cởi giày trong phòng thánh vì nghĩ là đang ở trong bếp nhà mình. Hắn leo lên nằm trên bàn thờ thánh vì nghĩ là nằm trên giường ở nhà mình. Và hắn đắp lên người mấy tấm vải có thêu chữ thánh, lại còn lấy sách Phúc Âm và mấy quyển sách Thánh khác để gối đầu cho cao nữa. Đến sáng thì bị người coi nhà thờ phát hiện, hắn tỉnh ra và bảo người coi nhà thờ là hắn đã nhầm. Ông này bảo: ‘Nhầm gì mà lại hay thế nhỉ! Tại vì cái nhầm này mà sẽ phải làm lễ dâng hiến đấy.’ Sau đó, tay thợ tiện này phải đến bác sĩ tòa án và các ông ấy đã chứng minh rõ ràng cho hắn biết rằng hắn hoàn toàn tỉnh táo và khỏe mạnh về tinh thần. Bởi lẽ nếu mà say rượu thì hắn đã chẳng thể nào chọc được chìa khóa trúng vào ổ khóa ở cửa nhà thờ. Cuối cùng thì hắn chết ở nhà tù Pankrác. Tôi kể cho các ông nghe chuyện con chó của cảnh sát ở Kladno nhầm lẫn thế nào. Đó là con chó lai sói của ông rytmistr⦾ Rotter nổi tiếng. Ông ấy nuôi chó và dùng chúng để thử mọi cách với lũ đi phượt lang thang, đến mức mà họ bắt đầu lảng tránh vùng Kladno. Thế là ông ấy ra lệnh bằng cách nào cũng phải bắt được một người đáng nghi ngờ nào đó. Một ngày, cảnh sát giải tới ông Rotter một người ăn mặc rất tử tế mà họ tìm thấy trong rừng ở Lány, lúc ông này đang ngồi trên một gốc cây đã chặt. Ngay lập tức, ông Rotter cho cắt một mẩu vải ở đuôi áo khoác của người ấy, mang nó cho các con chó cảnh sát ngửi, sau đó giải người ấy đến một cái lò gạch ở ngoại ô rồi thả chó lần theo dấu vết. Chúng tìm thấy người ấy, rồi người ta lại đưa người ấy về. Sau đó, người ấy phải trèo thang để lên tầng mái, rồi nhảy qua tường, nhảy xuống hồ và các con chó cũng nhảy theo. Cuối cùng mới vỡ lẽ ra rằng đấy là một người cấp tiến và là đại biểu quốc hội Séc. Người ấy đi chơi rừng Lány vì đã chán ngấy quốc hội. Vì thế, tôi nói rằng con người là sinh linh hay sai sót, thường hay nhầm, cho dù đó là người có học, hay kẻ ngu si đần độn không có học thì cũng vậy. Kể cả các bộ trưởng cũng nhầm lẫn.”
Hội đồng các bác sĩ tòa án, với nhiệm vụ quyết định xem cái thế giới tinh thần của Švejk có đủ rộng để tương ứng với những tội mà anh bị buộc hay không, gồm có ba người đàn ông vô cùng đáng kính với những ý kiến hoàn toàn khác nhau, ý kiến của một người khác hẳn bất kỳ ý kiến nào của hai người còn lại.
Ở đây, có hiện diện của ba trường phái khoa học cũng như các quan điểm khác nhau của các bác sĩ tâm thần.
Nếu trong trường hợp của Švejk có một sự trùng hợp hoàn toàn giữa các trường phái khoa học đối ngược nhau ấy, thì chỉ có thể đơn giản giải thích được điều đó bằng ấn tượng kinh ngạc mà Švejk mang lại cho cả hội đồng. Bước vào căn phòng, nơi mà trạng thái tinh thần của mình sẽ được nghiên cứu, Švejk hô to khi nhìn thấy chân dung Quốc vương Áo treo ở trên tường: “Hoàng đế Franz Josef đệ nhất vạn tuế, thưa các ông!”
Sự việc thế là hoàn toàn rõ ràng. Biểu hiện tự phát của Švejk đã loại bỏ hàng loạt câu hỏi, chỉ còn lại một số câu hỏi quan trọng nhất, mà dựa vào các câu trả lời có thể khẳng định được ý kiến ban đầu về Švejk trên cơ sở hệ thống của bác sĩ tâm thần Kallerson, bác sĩ Heveroch và một người Anh mang tên Weiking.
“Radi có nặng hơn chì không?”
“Thưa, tôi không cân nó ạ,” Švejk trả lời với nụ cười dễ thương.
“Anh có tin vào ngày tận thế không?”
“Trước hết, tôi phải trông thấy ngày tận thế ấy đã ạ.” Švejk thờ ơ trả lời, “nhưng dứt khoát là tôi không chờ nó trong ngày mai ạ.”
“Anh có thể tính được đường kính của trái đất không?”
“Cái đó thì tôi chịu,” Švejk đáp, “nhưng mà thưa các ông, tôi cũng xin đưa ra cho các ông một câu đố: có một cái nhà bốn tầng, mỗi một tầng có tám cửa sổ. Trên mái nhà có hai cửa sổ mái và hai ống khói. Trong mỗi một tầng có hai người ở thuê. Bây giờ thì xin các ông hãy nói cho tôi biết: bà của người coi nhà chết vào năm nào?”
Các bác sĩ tòa án đưa mắt nhìn nhau đầy ý nghĩa, nhưng dù sao thì một người còn hỏi câu này nữa:
“Anh có biết mực sâu nhất của Thái Bình Dương là bao nhiêu không?”
“Thưa, cái ấy tôi không biết,” Švejk trả lời, “nhưng mà tôi nghĩ là dứt khoát nó phải sâu hơn chỗ sông Vltava ở bên dưới vách đá của Vyšehrad⦾ ạ.”
Chủ tịch hội đồng hỏi ngắn gọn: “Đã đủ chưa?” nhưng dẫu sao thì một thành viên nữa của hội đồng còn muốn đặt câu hỏi này:
“12.897 nhân 13.863 là bao nhiêu?”
“729,” Švejk trả lời trong nháy mắt.
“Tôi nghĩ như vậy là hoàn toàn đủ,” chủ tịch hội đồng nói, “các ông có thể giải bị cáo trở về chỗ cũ được rồi.”
“Xin cảm ơn các ông,” Švejk kính cẩn lên tiếng, “đối với tôi như vậy cũng hoàn toàn đủ ạ.”
Sau khi Švejk đi khỏi, cả hội đồng ba người nhất trí rằng, theo tất cả các luật tự nhiên do các nhà tâm thần học đã phát minh ra thì Švejk rõ ràng là một kẻ đần độn và ngu si. Ngoài những điều khác ra thì bản báo cáo gửi dự thẩm viên cũng còn có ghi thế này:
Chúng tôi, các bác sĩ tòa án ký tên dưới đây, khẳng định sự hoàn toàn đần độn và ngu ngốc bẩm sinh của Josef Švejk. Câu nói “Hoàng đế Franz Josef đệ nhất vạn tuế!” của Josef Švejk khi được dẫn đến trước hội đồng hoàn toàn đủ để chứng tỏ rõ ràng trạng thái tinh thần của kẻ ngu si. Vì thế, hội đồng ký tên dưới đây để nghị:
Ngừng điều tra Josef Švejk.
Chuyển Josef Švejk sang bệnh viện tâm thần để theo dõi và xác định trạng thái tinh thần của anh ta có nguy hiểm như thế nào đối với mọi người xung quanh.
Trong khi bản báo cáo ấy được chuẩn bị thì Švejk kể cho những người bạn tù: “Họ chẳng thèm hỏi gì về Ferdinand mà chỉ nói với tôi về những điều còn ngốc nghếch hơn nhiều. Cuối cùng thì chúng tôi bảo là những gì chúng tôi đã nói với nhau là hoàn toàn đủ, rồi chia tay nhau.”
“Tôi chẳng tin ai hết,” người đàn ông bé nhỏ lưng còng có bãi cỏ mà người ta tình cờ đào được bộ xương, bình luận, “toàn quân trộm cắp cả.”
“Ấy, cả quân trộm cắp cũng phải có,” Švejk vừa nói vừa ngả mình xuống nệm rơm, “nếu mà tất cả mọi người đều đối xử tốt với nhau cả thì chẳng mấy chốc mà quay ra đánh đấm nhau ngay.”
← Người đã xử Chúa Jesus.
← Antonín Heveroch (1869–1927), giáo sư khoa Y trường Đại học Charles Praha, là bác sĩ thần kinh học và tâm thần học rất nổi tiếng của Séc. Trong dân gian, tên của ông đồng nghĩa với “bác sĩ tâm thần.”
← Một quán ăn ưa chuộng của Jaroslav Hašek.
← rytmistr là cách đọc tiếng Séc của từ Rittmeister trong tiếng Đức, một bậc sĩ quan kị binh trong quân đội Áo–Hung, tương đương với cấp đại úy.
← Vyšehrad là vùng đất nằm ở ngọn đồi thấp phía hữu ngạn sông Vltava, là di tích lịch sử gắn liền với truyền thuyết về buổi đầu dựng nước của Séc. Sông Vltava ở địa điểm chân vách núi đá bên dưới Vyšehrad có độ sâu 9m.
