Sau này, kể về cuộc sống ở trong nhà thương điên, Švejk đã nói bằng giọng ca ngợi đặc biệt khác thường: “Quả thật, tôi không hiểu tại sao mà những người điên lại bực bội khi được giữ ở trong bệnh viện. Ở đấy người ta có thể bò trần truồng ở trên sàn nhà, rít như chó sói, lên cơn và cắn xé. Nếu mà có ai làm những chuyện ấy ở nơi công cộng thì chắc mọi người sẽ lấy làm ngạc nhiên, chứ ở đấy thì nó là chuyện hết sức bình thường. Ở đây có cái tự do mà cả những người theo chủ nghĩa xã hội cũng không bao giờ mơ tưởng tới được. Người ta có thể tự cho mình là ông Trời hay là Đức Mẹ Maria, hay Giáo hoàng, hay Quốc vương Anh, hay Hoàng đế, hoặc Đức Thánh Václav⦾. Cho dù người tuyên bố mình là Đức Thánh Václav thì còn đang luôn luôn bị trói, bị trần truồng và đang nằm ở chỗ cách ly. Ở trong nhà thương điên cũng có một người tuyên bố rằng anh ta là Tổng giám mục, anh ta chẳng làm gì khác ngoài việc ăn, rồi còn thải ngay ra đấy cái mà, xin các ông thứ lỗi, đồng nghĩa với chữ phân, nhưng ở đó thì cũng chẳng một ai xấu hổ vì chuyện ấy. Một người khác thì thậm chí tự xưng là Kyrillos và Methodioso⦾ để được ăn hai suất. Rồi có một ông thì nói là đang có chửa và mời tất cả mọi người đến dự lễ rửa tội cho con mình. Rất nhiều trong số những người bị giam là người chơi cờ, chính trị gia, người đánh cá, hướng đạo sinh, người sưu tầm tem và nhà nhiếp ảnh nghiệp dư. Một người bị giam vì mấy cái xoong cũ mà ông ấy gọi là hũ đựng tro cốt. Một người khác thì lúc nào cũng phải mặc áo bó tay để không thể tính được khi nào sẽ là ngày tận thế. Tôi cũng đã nói chuyện với một số giáo sư. Một người trong số đó luôn luôn nói cho tôi biết rằng cái nôi của người Digan nằm ở núi Krkonoše⦾, còn người khác thì giải thích cho tôi là bên trong trái đất còn có một quả đất lớn hơn quả bên ngoài.

“Ở đấy, ai muốn nói gì thì nói, và nói điều mà vừa lúc ấy mình muốn nói, cứ như người ấy đang ở trong quốc hội vậy. Có lúc người ta kể chuyện cổ tích rồi đánh nhau, nếu mà chuyện kết thúc rất không có hậu với một nàng công chúa nào đó. Hung hăng nhất là một ông tự coi mình là tập thứ mười sáu của bộ Từ điển bách khoa Otto⦾, rồi cứ yêu cầu mọi người mở ông ấy ra để tra từ ‘máy đóng thùng carton’, nếu không thì ông ấy toi đời. Ông ấy chỉ bình tĩnh lại khi người ta mặc áo bó cho. Lúc đó, ông ấy hài lòng cho rằng mình được đưa vào máy in ép và xin mọi người cắt xén ông theo kiểu hiện đại. Nói chung, cuộc sống ở trong nhà thương điên giống như cuộc sống trên thiên đường. Anh có thể hò hét, gầm gào, hát hò, khóc lóc, kêu be be, hét inh ỏi, nhảy nhót, cầu nguyện, lộn tròn, đi bằng tứ chi, nhảy lò cò, chạy quanh phòng, khiêu vũ, nhảy chân sáo, ngồi xổm cả ngày, hay leo tường. Không một ai đến bảo anh là: ‘Anh không được phép làm cái này, làm thế là không nên, là đáng xấu hổ, vậy mà anh lại là người có học ư?’ Nhưng thật ra, ở trong bệnh viện cũng có những người điên hoàn toàn im lặng. Chẳng hạn có một nhà sáng chế có học thức liên tục ngoáy tay vào mũi và suốt cả ngày mới nói một lần là: ‘Tôi vừa mới phát minh ra điện.’ Như tôi đã nói với các ông, ở nhà thương điên rất hay và mấy ngày sống ở đó là những khoảnh khắc đẹp nhất trong đời tôi.”

Quả thật như vậy, chỉ nguyên cảnh đón tiếp Švejk ở nhà thương điên, khi người ta đưa anh từ tòa án hình sự đến đó để theo dõi, cũng đã vượt ngoài sự chờ đợi của anh. Trước hết, người ta lột sạch quần áo của anh, đưa cho anh một cái áo khoác dài dùng cho bệnh nhân rồi dẫn anh đi tắm. Người ta thân mật xốc nách anh đi, trong lúc một nam y tá kể cho anh nghe chuyện tiếu lâm về người Do Thái. Ở trong nhà tắm, người ta ngâm anh vào bồn nước nóng, rồi kéo anh ra đứng dưới vòi hoa sen nước lạnh. Họ làm như vậy ba lần, sau đó hỏi anh có thấy thích không. Anh trả lời rằng thế này tốt hơn nhà tắm công cộng ở gần cầu Karel⦾, rằng anh rất thích tắm. “Nếu mà các ông còn cắt móng tay móng chân và cắt tóc cho tôi nữa thì thật là hoàn thiện, tôi sẽ hoàn toàn sung sướng.” Švejk mỉm cười vui vẻ.

Cả nguyện vọng đó cũng được đáp ứng. Sau khi đã kỳ cọ kỹ càng cho Švejk bằng miếng bọt biển, người ta quấn ga trải giường quanh người anh rồi khiêng anh đến khu vực thứ nhất, đặt anh vào giường, đắp chăn và đề nghị anh ngủ.

Cho đến bây giờ, Švejk vẫn kể về chuyện đó một cách xúc động: “Các ông thử tưởng tượng mà xem, họ khiêng tôi, thật sự họ khiêng tôi, lúc ấy tôi thấy sung sướng vô cùng.”

Và Švejk đã ngủ rất ngon. Rồi người ta mang đến một cốc sữa với một ổ bánh mì nhỏ và đánh thức anh dậy. Chiếc bánh được cắt ra thành từng miếng bé. Một người giữ hai tay Švejk, người thứ hai nhúng những miếng bánh đó vào sữa và đút cho anh ăn, giống như nhồi béo con ngỗng vậy. Khi cho Švejk ăn xong, họ xốc nách và dẫn anh ra nhà vệ sinh. Ở đó, họ yêu cầu anh đi tiểu tiện và đại tiện.

Cả về khoảnh khắc đẹp đẽ này Švejk cũng kể bằng giọng cảm động, chắc tôi không phải lặp lại y nguyên lời của Švejk về những gì người ta đã làm với anh, mà chỉ nhắc một câu anh đã nói thôi: “Lúc ấy, một người đã bế tôi.”

Khi đưa Švejk trở lại phòng, người ta đặt anh vào giường và bảo anh ngủ. Khi anh đã ngủ được thì họ đánh thức anh dậy và dẫn anh đến phòng khám. Trần như nhộng, Švejk đứng trước mặt hai người bác sĩ và chợt nhớ đến thời gian vẻ vang đi khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự của mình. Tự nhiên, anh buột miệng: “Tauglich.”⦾

“Anh nói cái gì thế?” một bác sĩ lên tiếng. “Anh hãy bước về phía trước năm bước rồi lùi lại năm bước.”

Švejk bước mười bước.

“Tôi đã bảo anh bước năm bước kia mà!” Ông bác sĩ nói.

“Vài bước đi đối với tôi chả quan trọng gì,” Švejk trả lời.

Sau đó các bác sĩ yêu cầu Švejk ngồi xuống ghế, một người gõ vào đầu gối anh rồi nói với người kia rằng phản xạ hoàn toàn bình thường. Nhưng người thứ hai lắc đầu và tự gõ đầu gối Švejk, còn người thứ nhất thì vạch mí mắt Švejk để kiểm tra đồng tử. Sau đó cả hai đi tới bàn và nói với nhau mấy từ Latin.

“Này, anh có biết hát không?” một bác sĩ hỏi Švejk. “Anh có thể hát cho chúng tôi nghe một bài hát nào được không?”

“Tất nhiên rồi, thưa các ông,” Švejk trả lời. “Mặc dù tôi không có giọng hát, cũng chẳng có khả năng nghe nhạc nhưng tôi sẽ cố gắng, nếu các ông muốn giải trí.”

Và Švejk hát:

Trong ghế bành sao tu sĩ trẻ

gục đầu vào tay phải của anh?

Đắng cay nóng bỏng hai dòng lệ

chảy dài trên đôi má xanh xao.

“Tiếp theo nữa thì tôi không biết” Švejk nói. “Nếu các ông muốn thì tôi sẽ hát bài này:

Ôi nhớ em, sao anh nhớ em,

nhớ đến đau tim, đến quặn lòng,

khi anh lặng im nhìn nơi ấy,

về chốn xa vời, anh thấy em…”

“Tiếp theo tôi cũng không biết.” Švejk thở dài. “Tôi còn biết lời thứ nhất của bài ‘Quê hương tôi nơi đâu’⦾ cũng biết bài ‘Từ lúc bình minh, tướng Windischgrätz⦾, cùng các binh sĩ bắt đầu chiến tranh’ và cả mấy bài hát dân gian nữa, thí dụ ‘Xin Chúa phù hộ Hoàng đế Franz’ và ‘Khi chúng ta tiến quân về Jaroměř’ cả bài ‘Chúng con ca tụng Đức Mẹ Maria ngàn lần’...”

Hai ông bác sĩ nhìn nhau rồi một ông hỏi Švejk: “Này, anh đã được kiểm tra tâm thần bao giờ chưa?”

“Ở trong quân đội ạ,” Švejk trả lời một cách trịnh trọng và tự hào, “tôi đã được các bác sĩ quân y chính thức công nhận là kẻ ngu độn.”

“Tôi có cảm giác là anh giả vờ.”

“Thưa các ông,” Švejk bào chữa, “tôi hoàn toàn không giả vờ, tôi là người thật sự ngu độn, các ông có thể hỏi Văn phòng của trung đoàn 91 ở České Budějovice, hoặc Sở chỉ huy dự bị ở Karlín.”

Người có tuổi hơn trong hai bác sĩ phẩy tay bất lực, rồi chỉ vào Švejk và nói với các y tá: “Các anh trả lại quần áo cho người này, rồi đưa hắn đến phòng ở nhóm hạng ba, hành lang thứ nhất. Sau đó một anh quay lại đây, mang tất cả giấy tờ về hắn sang văn phòng. Bảo mọi người ở đấy khẩn trương giải quyết giấy tờ cho khỏi phải bận bịu lâu với hắn.”

Các bác sĩ đưa mắt nhìn Švejk bằng cái nhìn chết người khi anh lễ phép cúi xuống và kính cẩn đi giật lùi ra phía cửa. Khi một y tá hỏi Švejk đang làm trò gì ngu xuẩn vậy thì anh trả lời: “Tại vì tôi không mặc quần áo, tôi đang trần truồng và không muốn để cho các ông nhìn thấy cái gì cả, kẻo các ông lại nghĩ là tôi không lễ phép, hay thô tục.”

Từ khi nhận được lệnh trả lại quần áo cho Švejk, các y tá hoàn toàn không quan tâm gì đến anh nữa. Họ yêu cầu anh mặc quần áo rồi một người dẫn anh đến phòng ở nhóm hạng ba. Tại đây, trong mấy ngày chờ văn phòng làm giấy tờ đuổi anh, Švejk có cơ hội tốt để quan sát mọi chuyện. Các bác sĩ đã thất vọng viết giấy chứng nhận rằng Švejk là người “giả bệnh trì độn.” Nhưng bởi vì người ta để Švejk xuất viện trước giờ ăn trưa nên đã xảy ra một va chạm nhỏ.

Số là Švejk tuyên bố rằng một khi đã đuổi ai ra khỏi nhà thương điên thì không được phép đuổi mà không cho người ấy ăn trưa.

Cuối cùng, ông bảo vệ bệnh viện gọi cảnh sát đến chấm dứt sự ồn ào vi phạm trật tự công cộng đó. Và viên cảnh sát giải Švejk đến thẳng phòng cảnh sát ở phố Salmova⦾.

← Đức Thánh Václav (907?–935?): là Công tước của Séc, Thánh bảo trợ của Bohemia và Morava, là biểu tượng của nhà nước Séc.

← Kyrillos (827–869) và Methodios (813–885) là hai anh em ruột người Hy Lạp. Họ có công truyền giáo đến vùng Đại Morava và mang đến đây chữ viết của tiếng Slav cổ dùng trong giáo hội. Kyrillos và Methodios là hai vị Thánh bảo trợ cho Morava, họ cũng là các vị Thánh bảo trợ chung cho cả châu Âu.

← Krkonoše là dãy núi nằm ở vùng Đông Bắc Séc. Đỉnh Sněžka (1603m) là đỉnh cao nhất của dãy Krkonoše.

← Từ điển bách khoa Otto soạn vào những năm 1888–1909, là một bộ từ điển bách khoa đồ sộ của Séc, mang tên của thủ thư và nhà xuất bản người Séc Jan Otto. Ngày nay, bộ từ điển gồm 28 tập này là nguồn thông tin bổ ích đáng tin cậy về xã hội Séc thời đó.

← Cầu Karel, còn gọi là cầu Charles (tiếng Séc Karlův most) là một trong những biểu tượng của Praha, mang tên vua Karel IV. Đó là chiếc cầu đá bắc qua sông Vltava ở trung tâm thành phố, nối Thành phố Cổ với khu tả ngạn sông, nơi có lâu đài Praha. Cầu được khởi công xây dựng năm 1357, hoàn thành năm 1402, dài 515,76m, rộng 2,5m, trên cầu có nhiều nhóm tượng. Ngày nay, cầu chỉ dành cho người đi bộ và là điểm du lịch nổi tiếng của Praha.

← Từ tiếng Đức Tauglich, có nghĩa là phù hợp/có khả năng (phục vụ trong quân đội).

← Tiếng Séc Kde domov můj. Lúc đầu là bài hát trong một vở kịch Séc năm 1834. Lời đầu tiên cùng nhạc của bài hát được dùng năm 1918 làm phần đầu quốc ca (phần thứ hai là quốc ca của Slovakia) của nhà nước Cộng hòa Tiệp Khắc, sau này là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Tiệp Khắc, sau là Liên bang Tiệp Khắc, rồi Liên bang Séc và Slovakia. Từ năm 1993 là quốc ca của Cộng hòa Séc.

← Tên đầy đủ Alfred Windischgätz (1787–1862) thuộc dòng họ người Áo, quý tộc Séc, thống chế quân đội Đế quốc Áo, từng là tướng chỉ huy quân đội trên lãnh thổ Séc.

← Một phố ở trung tâm Praha.