TS Nguyễn Hữu Công, Khoa Nội Thần kinh, Bệnh viện 175.
Có nhiều loại bệnh viêm đa cơ, nhưng thường gặp nhất là bệnh viêm đa cơ (polymyositis) do tự miễn dịch. Ở đây chúng tôi không trình bày các bệnh viêm cơ do do virus, nấm, ký sinh trùng... Bệnh viêm đa cơ có liên quan mật thiết với bệnh viêm cơ - da (dermatomyositis - còn dịch là viêm cơ - bì). Hai bệnh này có bản chất bệnh là một, nhưng nếu biểu hiện viêm chỉ có ở hệ cơ, thì gọi là bệnh viêm đa cơ, nếu cả hệ da cũng có biểu hiện viêm, thì gọi là bệnh viêm cơ - da. Ngoài ra, còn có viêm đa cơ phối hợp với bệnh lupus ban đỏ, vơi bệnh viêm đa khớp dạng thấp...
Biểu hiện:
Bệnh viêm đa cơ: gây yếu các cơ bắp ở mông đùi và vai - cánh tay, và các cơ ngực hay lưng, yếu cơ cả hai bên. Bệnh có ở mọi lứa tuổi và mọi giới, nhưng nữ giới bị nhiều hơn. Bệnh khởi phát âm thầm và thường tiến triển chậm chạp trong vòng vài tuần hay vài tháng. Bệnh nhân thấy dần dần khó khăn khi đang ngồi đứng lên, leo thang gác, chải tóc... Chỉ có một số ít người thấy đau ở các bắp cơ. Trên người Việt nam, chúng tôi thấy một số bệnh nhân bị viêm đa cơ tiến triển bán cấp tính có triệu chứng đau cơ trong vài ngày hoặc vài tuần đầu tiên. Hệ cơ ở cổ gáy bị yếu làm đầu rũ xuống, khi ngồi không giữ thẳng mặt ra trước được, hoặc khi nằm không ngóc đầu lên được. Hệ cơ thực quản và họng - thanh quản bị yếu gây khó nuốt và khó nói. Hãn hữu có trường hợp bệnh nặng thì các cơ hô hấp bị ảnh hưởng gây khó thở.
Nếu bệnh tiến triển lâu mà không kịp điều trị, thì sẽ có teo cơ. Cuối cùng sẽ có co cứng cơ do xơ hóa. Một số bệnh nhân bị loạn nhịp tim nặng và tử vong do hoại tử các sợi cơ tim.
Bệnh viêm cơ -da: (dermatomyositis) Bệnh ở cả trẻ em và người lớn, nữ bị là đa số. Biểu hiện yếu cơ giống như trong bệnh viêm đa cơ, nhưng có kèm theo biểu hiện da. Thường biểu hiện da có trước yếu cơ, nhưng cũng có khi song hành. Điển hình là biến đổi da mầu đỏ hay mầu hoa cà ở cánh mũi, gò má, trán và quanh móng tay. Cũng có thể là ban đỏ lan tỏa, viêm da dạng eczema, ban sần, ... Có thể ngứa da. Hay có phù mi mắt và phù môi. Trẻ em hay bị tổn thương da ở vùng khuỷu và đầu gối. Về sau vùng da bị tổn thương có thể thành sẹo teo và trắng nhợt ra.
Xét nghiệm:
Xét nghiệm máu thấy nồng độ CK và Aldolase tăng cao, tốc độ lắng hồng cầu có thể bình thường hoặc tăng. Xét nghiệm yếu tố dạng thấp hoặc kháng thể kháng nhân có thể dương tính (1/2 số trường hợp). Trong giai đoạn hoại tử cơ cấp tính, bệnh nhân có thể đái ra Myoglobin.
Gần đây, người ta (Hoa Kỳ) còn dùng cộng hưởng từ (MRI) và đo quang phổ cộng hưởng từ proton (proton MR spectroscopy) để nghiên cứu và thấy có biến loạn chuyển hóa rõ rệt của lipides, creatine và choline trong khối cơ bắp chân của người bệnh.
Một trong những phương pháp giúp chẩn đoán quan trọng nhất là phương pháp chẩn đoán điện, hay còn gọi là điện cơ. Trong phương pháp này, BS đo tốc độ dẫn truyền điện của các dây thần kinh, và ghi hoạt động điện của các cơ bắp, nhờ đó phát hiện được bệnh nhân có bị bệnh cơ hay không.
Phương pháp sinh thiết cơ: lấy một mẩu nhỏ cơ bắp của bệnh nhân, soi dưới kính hiển vi, phát hiện được các hình ảnh của phản ứng viêm. Phương pháp này ở Việt nam còn ít áp dụng.
Điều trị:
Bệnh có tiên lượng tốt. Điều trị càng sớm thì phục hồi càng tốt. Khoảng 1/2 số bệnh nhân sẽ phục hồi hoàn toàn hoặc gần hoàn toàn. Có một số có di chứng yếu cơ vùng vai hoặc háng. Chỉ có một số ít tử vong do biến chứng tim - phổi.
Corticosteroids là thuốc lựa chọn hàng đầu. Điều trị phải rất kiên trì. Khi sức cơ và kết quả xét nghiệm men CK trong máu bắt đầu phục hồi, thì giảm bớt dần liều lượng. Sau 6 tháng đến 1 năm, nếu bệnh thuyên giảm tốt, thì điều trị duy trì. Các BS khuyên đừng vội vã cắt thuốc sớm, vì thường tái phát sẽ khó điều trị hơn. Có thể dùng Corticosteroid liên tục tới 2 năm, thậm chí lâu hơn nữa. Ngoài ra còn có các thuốc khác như Azathioprine hay Methotrexate. Cũng có thể thay huyết tương hoặc truyền Globulin miễn dịch. Tập luyện thể lực cũng có ích lợi rõ rệt trong điều trị bệnh.
Tại Việt Nam và Bệnh viện 175:
Bệnh viện 175 có lẽ là nơi đầu tiên ở Việt nam áp dụng phương pháp chẩn đoán điện (điện cơ). Nhờ có phương pháp này, đây cũng là nơi đầu tiên ở Việt nam đã phát hiện các trường hợp viêm đa cơ do tự miễn dịch, và đã điều trị thành công. Khi bệnh nhân cảm thấy yếu sức cơ từ từ tăng dần, nhất là càng ngày leo gác càng yếu hơn, nhưng khám tổng quát không thấy có bệnh tim hay bệnh phổi, thì nên được kiểm tra chẩn đoán điện. Chẩn đoán điện (điện cơ) giúp chẩn đoán xem yếu cơ có phải do bệnh cơ không, sau đó BS chuyên khoa thần kinh dựa vào cách tiến triển bệnh và triệu chứng khi khám, cùng với kết quả một số xét nghiệm khác, sẽ chẩn đoán là bệnh viêm đa cơ hay là bệnh cơ khác. Nếu chẩn đoán là viêm đa cơ, thì bắt đầu điều trị ngay. Ngoài Bệnh viện 175, hiện nay còn có một số nơi khác ở TP HCM làm được chẩn đoán điện để chẩn đoán bệnh cơ là: Trung tâm Chấn thương Chỉnh hình, Bệnh viện Chợ Rẫy.
Về điều trị, hiện nay có nhiều nơi có thể điều trị tốt bệnh viêm đa cơ, đặc biệt là ở BV Chợ Rẫy và BV 175. Cách điều trị thì các nơi đều giống nhau, và không phức tạp lắm. Riêng ở BV 175 ngoài điều trị bằng thuốc, còn có thêm phương pháp thay huyết tương. Ta biết máu gồm có các tế bào (như hồng cầu, bạch cầu…), và huyết tương. Huyết tương là phần chất lỏng của máu. Ta có thể hiểu nôm na, là bệnh viêm đa cơ xảy ra do cơ thể tự sinh ra một chất độc gây hủy hoại cơ bắp của chính mình, chất độc đó nằm trong huyết tương, đi theo máu tới các cơ bắp và gây tổn thương. Trong phương pháp thay huyết tương, người ta lấy máu của bệnh nhân, lọc bỏ các chất độc đó đi, rồi truyền trả lại cho người bệnh. Đây là phương pháp an toàn, vì không phải dùng máu của người khác. Kết quả dùng thuốc kết hợp với thay huyết tương làm cho bệnh chóng khỏi hơn.
BS Trần Như Thành (BV 175) đã có công trình nghiên cứu về thay huyết tương, báo cáo tại hội nghị khoa học của ngành thần kinh khu vực phía nam.
[image]local://upfiles/80/E8A9D28D5E8745CB880CA57D373E4021.jpg[/image]
Có nhiều loại bệnh viêm đa cơ, nhưng thường gặp nhất là bệnh viêm đa cơ (polymyositis) do tự miễn dịch. Ở đây chúng tôi không trình bày các bệnh viêm cơ do do virus, nấm, ký sinh trùng... Bệnh viêm đa cơ có liên quan mật thiết với bệnh viêm cơ - da (dermatomyositis - còn dịch là viêm cơ - bì). Hai bệnh này có bản chất bệnh là một, nhưng nếu biểu hiện viêm chỉ có ở hệ cơ, thì gọi là bệnh viêm đa cơ, nếu cả hệ da cũng có biểu hiện viêm, thì gọi là bệnh viêm cơ - da. Ngoài ra, còn có viêm đa cơ phối hợp với bệnh lupus ban đỏ, vơi bệnh viêm đa khớp dạng thấp...
Biểu hiện:
Bệnh viêm đa cơ: gây yếu các cơ bắp ở mông đùi và vai - cánh tay, và các cơ ngực hay lưng, yếu cơ cả hai bên. Bệnh có ở mọi lứa tuổi và mọi giới, nhưng nữ giới bị nhiều hơn. Bệnh khởi phát âm thầm và thường tiến triển chậm chạp trong vòng vài tuần hay vài tháng. Bệnh nhân thấy dần dần khó khăn khi đang ngồi đứng lên, leo thang gác, chải tóc... Chỉ có một số ít người thấy đau ở các bắp cơ. Trên người Việt nam, chúng tôi thấy một số bệnh nhân bị viêm đa cơ tiến triển bán cấp tính có triệu chứng đau cơ trong vài ngày hoặc vài tuần đầu tiên. Hệ cơ ở cổ gáy bị yếu làm đầu rũ xuống, khi ngồi không giữ thẳng mặt ra trước được, hoặc khi nằm không ngóc đầu lên được. Hệ cơ thực quản và họng - thanh quản bị yếu gây khó nuốt và khó nói. Hãn hữu có trường hợp bệnh nặng thì các cơ hô hấp bị ảnh hưởng gây khó thở.
Nếu bệnh tiến triển lâu mà không kịp điều trị, thì sẽ có teo cơ. Cuối cùng sẽ có co cứng cơ do xơ hóa. Một số bệnh nhân bị loạn nhịp tim nặng và tử vong do hoại tử các sợi cơ tim.
Bệnh viêm cơ -da: (dermatomyositis) Bệnh ở cả trẻ em và người lớn, nữ bị là đa số. Biểu hiện yếu cơ giống như trong bệnh viêm đa cơ, nhưng có kèm theo biểu hiện da. Thường biểu hiện da có trước yếu cơ, nhưng cũng có khi song hành. Điển hình là biến đổi da mầu đỏ hay mầu hoa cà ở cánh mũi, gò má, trán và quanh móng tay. Cũng có thể là ban đỏ lan tỏa, viêm da dạng eczema, ban sần, ... Có thể ngứa da. Hay có phù mi mắt và phù môi. Trẻ em hay bị tổn thương da ở vùng khuỷu và đầu gối. Về sau vùng da bị tổn thương có thể thành sẹo teo và trắng nhợt ra.
Xét nghiệm:
Xét nghiệm máu thấy nồng độ CK và Aldolase tăng cao, tốc độ lắng hồng cầu có thể bình thường hoặc tăng. Xét nghiệm yếu tố dạng thấp hoặc kháng thể kháng nhân có thể dương tính (1/2 số trường hợp). Trong giai đoạn hoại tử cơ cấp tính, bệnh nhân có thể đái ra Myoglobin.
Gần đây, người ta (Hoa Kỳ) còn dùng cộng hưởng từ (MRI) và đo quang phổ cộng hưởng từ proton (proton MR spectroscopy) để nghiên cứu và thấy có biến loạn chuyển hóa rõ rệt của lipides, creatine và choline trong khối cơ bắp chân của người bệnh.
Một trong những phương pháp giúp chẩn đoán quan trọng nhất là phương pháp chẩn đoán điện, hay còn gọi là điện cơ. Trong phương pháp này, BS đo tốc độ dẫn truyền điện của các dây thần kinh, và ghi hoạt động điện của các cơ bắp, nhờ đó phát hiện được bệnh nhân có bị bệnh cơ hay không.
Phương pháp sinh thiết cơ: lấy một mẩu nhỏ cơ bắp của bệnh nhân, soi dưới kính hiển vi, phát hiện được các hình ảnh của phản ứng viêm. Phương pháp này ở Việt nam còn ít áp dụng.
Điều trị:
Bệnh có tiên lượng tốt. Điều trị càng sớm thì phục hồi càng tốt. Khoảng 1/2 số bệnh nhân sẽ phục hồi hoàn toàn hoặc gần hoàn toàn. Có một số có di chứng yếu cơ vùng vai hoặc háng. Chỉ có một số ít tử vong do biến chứng tim - phổi.
Corticosteroids là thuốc lựa chọn hàng đầu. Điều trị phải rất kiên trì. Khi sức cơ và kết quả xét nghiệm men CK trong máu bắt đầu phục hồi, thì giảm bớt dần liều lượng. Sau 6 tháng đến 1 năm, nếu bệnh thuyên giảm tốt, thì điều trị duy trì. Các BS khuyên đừng vội vã cắt thuốc sớm, vì thường tái phát sẽ khó điều trị hơn. Có thể dùng Corticosteroid liên tục tới 2 năm, thậm chí lâu hơn nữa. Ngoài ra còn có các thuốc khác như Azathioprine hay Methotrexate. Cũng có thể thay huyết tương hoặc truyền Globulin miễn dịch. Tập luyện thể lực cũng có ích lợi rõ rệt trong điều trị bệnh.
Tại Việt Nam và Bệnh viện 175:
Bệnh viện 175 có lẽ là nơi đầu tiên ở Việt nam áp dụng phương pháp chẩn đoán điện (điện cơ). Nhờ có phương pháp này, đây cũng là nơi đầu tiên ở Việt nam đã phát hiện các trường hợp viêm đa cơ do tự miễn dịch, và đã điều trị thành công. Khi bệnh nhân cảm thấy yếu sức cơ từ từ tăng dần, nhất là càng ngày leo gác càng yếu hơn, nhưng khám tổng quát không thấy có bệnh tim hay bệnh phổi, thì nên được kiểm tra chẩn đoán điện. Chẩn đoán điện (điện cơ) giúp chẩn đoán xem yếu cơ có phải do bệnh cơ không, sau đó BS chuyên khoa thần kinh dựa vào cách tiến triển bệnh và triệu chứng khi khám, cùng với kết quả một số xét nghiệm khác, sẽ chẩn đoán là bệnh viêm đa cơ hay là bệnh cơ khác. Nếu chẩn đoán là viêm đa cơ, thì bắt đầu điều trị ngay. Ngoài Bệnh viện 175, hiện nay còn có một số nơi khác ở TP HCM làm được chẩn đoán điện để chẩn đoán bệnh cơ là: Trung tâm Chấn thương Chỉnh hình, Bệnh viện Chợ Rẫy.
Về điều trị, hiện nay có nhiều nơi có thể điều trị tốt bệnh viêm đa cơ, đặc biệt là ở BV Chợ Rẫy và BV 175. Cách điều trị thì các nơi đều giống nhau, và không phức tạp lắm. Riêng ở BV 175 ngoài điều trị bằng thuốc, còn có thêm phương pháp thay huyết tương. Ta biết máu gồm có các tế bào (như hồng cầu, bạch cầu…), và huyết tương. Huyết tương là phần chất lỏng của máu. Ta có thể hiểu nôm na, là bệnh viêm đa cơ xảy ra do cơ thể tự sinh ra một chất độc gây hủy hoại cơ bắp của chính mình, chất độc đó nằm trong huyết tương, đi theo máu tới các cơ bắp và gây tổn thương. Trong phương pháp thay huyết tương, người ta lấy máu của bệnh nhân, lọc bỏ các chất độc đó đi, rồi truyền trả lại cho người bệnh. Đây là phương pháp an toàn, vì không phải dùng máu của người khác. Kết quả dùng thuốc kết hợp với thay huyết tương làm cho bệnh chóng khỏi hơn.
BS Trần Như Thành (BV 175) đã có công trình nghiên cứu về thay huyết tương, báo cáo tại hội nghị khoa học của ngành thần kinh khu vực phía nam.
[image]local://upfiles/80/E8A9D28D5E8745CB880CA57D373E4021.jpg[/image]