36 . LƯ HỌC.
 
 
Tôi đọc, trong tự điển: Lư học: danh tự: chỉ sự mô tả về con lừa, có ý diễu.
Tội nghiệp con lừa! Tốt bụng thế, tư cách thế, tinh thần thế! Có ý diễu. Tại sao? Ngươi không đáng được mô tả đứng đắn sao? Sự mô tả về ngươi chắc chắn, sẽ là một mẫu chuyện mùa xuân, được lắm chứ.
Thế người ta cho con người nào tốt là lừa thì sao? Con lừa nào dữ là con người! Có ý diễu…Ngươi trí thức thế kia, ngươi, làm bạn với người già và trẻ con, với suối, với bướm, với mặt trời và con chó, với hoa, với trăng.
Ngươi, kiên nhẫn thế, phiền muộn thế, khả ái thế, hỡi hiền giả của đồng nội.
La Rô, dáng chừng thông cảm, nhìn tôi chằm chằm bằng đôi mắt to, sáng, rắn rỏi mà dễ chịu, trong đó hình ảnh mặt trời, nhỏ xíu, rực rỡ, sáng lên như thể trong một mảnh trời nhỏ, lồi, xanh đục.
A! Giá mà cái đầu to tướng bù xù và hoa tình của nó, biết cho rằng, tôi đang biện hộ cho nó, rằng tôi còn khá hơn những ai viết ra mấy cuốn tự điển kia, rằng tôi cũng tốt bụng gần bằng nó!
Và tôi ghi thêm bên lề sách: Lư học: danh từ: có ý diễu, dĩ nhiên, chỉ sự mô tả về con người ngu ngốc viết Tự điển.    

37 . NGÀY LỄ THÁNH THỂ.
 
 
 
Từ khu vườn trở về, qua con đường Máy Nước, hàng loạt chuông, mà chúng tôi đã nghe ra ba lần, kể từ đường Suối, đem giọng đồng rung vang suốt cả ngôi làng trắng xoá. Âm thanh vờn lượn giữa đường bay, nổ lách tách rền tai của pháo bông, màu đen giữa bạch nhật, và giữa tiếng kèn đồng inh ỏi.
Con đường, mới được quét vôi, điểm viền màu thổ hoàng, khoác lớp áo xanh làm bằng từng hàng dương liễu và cây củ gấu. Cửa sổ phơi bày những rèm bằng gấm màu thạch lựu, bằng vải chúc bâu màu vàng, bằng vải đoạn màu thiên thanh, còn cửa sổ mấy tang gia thì bằng len hiền hoà cột băng đen. Phía những ngôi nhà cuối cùng, ở khúc rẽ Cửa Ngăn, giờ đây hiện ra Đấng Cứu Thế lồng gương, đang hứng lấy, giữa nắng chiều, ánh lửa của hàng nến đỏ, tỉ tê từng giọt hồng.
Đây là đoàn rước thật chậm rãi. Và đi đầu là tấm phướn đỏ rực, và thánh Roch, vị chủ tể của nghề làm bánh, mang những vòng hoa lá; phướn ngọc bích, và thánh Elme, vị chủ tể của thủy thủ, cầm trong tay chiếc tàu bằng bạc; phướn vàng, và thánh Isidore, vị chủ tể của nông dân, với dăm con bò kéo; rồi chư thánh khác, tiếp đó là nữ thánh Anne đang dạy học cho Thánh mẫu còn hài nhi, và thánh Joseph, toàn thân màu nâu, và Đức Mẹ Trinh Khiết toàn màu xanh…
Cuối cùng, lọt vào giữa đạo vệ binh là bình Thánh Thể bằng bạc dũa, được trang sức bằng nhiều nhánh lúa xinh tốt, với những chùm trái bằng ngọc bích, chiếc bình di chuyển chậm, có làn khói nhang xanh vây phủ.
Trong bóng chiều đổ xuống, tiếng La tinh giọng xứ Andalousie ngân nga những bài thánh thi, thật trong trẻo. Mặt trời, giờ đây hồng hào, vỡ ra thành tia nắng cuối cùng, đang xuyên qua đường Bờ Sông, ập xuống cái khối đá nặng nề, là những áo cổn, áo tế, làm bằng vàng xưa. Trên cao kia, quanh tháp chuông thắm rực, trên nền màu trắng đục ánh sáng của giờ khắc tháng sáu quang đãng này, bầy chim câu, dệt thành những dải thêu màu tuyết ửng hồng nghều nghệu…
La Rô, đứng trước sự im lặng bất thần này, cất lên tiếng hí. Và tiếng hí bình thản của nó, cũng giống hệt như chuông, như pháo bông, như giọng La tinh, và tiếng nhạc của nhạc trưởng Modeste đang đồng loạt vang lên, góp phần vào cái bí ẩn trong sáng của ngày; tiếng hí ngạo nghễ, khi cao giọng thì hiền hơn, khi xuống giọng thì thánh thiện…   

38 . DẠO CHƠI.
 
 
Trên những con đường lõm của mùa hè, có lát lá kim ngân êm dịu, chúng tôi bước đi rõ chậm. Tôi đọc, tôi hát, tôi ngâm thơ giữa trời. La Rô gặm cỏ khẳng khiu bên vệ đường ủ bóng, gặm hoa cẩm quỳ bám bụi, cây me đất lá vàng. Nó dừng nhiều hơn đi, tôi để nó tuỳ thích….
Trên hàng cây hạnh nhân trĩu trái, bầu trời xanh, thật xanh, mà đôi mắt tôi xuất thần lặng ngắm, đụng tới chỗ thiêng liêng. Suốt vùng làng mạc nóng lên, nóng cháy và im hơi. Trên con sông lặng gió, một cánh buồm trắng mỏng, triền miên ở một chỗ. Phía các ngọn đồi, lớp khói dày của đám lửa cháy, thổi phồng thêm mấy đám mây đen tròn.
Nhưng cuộc dạo chơi của chúng tôi ngắn ngủi. Như một ngày bình thản và không phòng bị, giữa cuộc sống vô thủy vô chung. Dạo chơi mà không biết đền tầng thiêng liêng của trời, không biết đến miền bên kia của biển, nơi con sông chảy vào; không biết luôn đến cả cái bi kịch của đám cháy!
Khi nghe ra tiếng lách cách tươi vui của máy đạp nước, xen lẫn vào mùi hương cam, La Rô lên tiếng hí và nhảy nhót vui vẻ. Thú vui hằng ngày sao mà nhỏ nhoi! Giờ đây cạnh chỗ trữ nước, tôi múc đầy chén, và uống chất tuyết lỏng ấy. La Rô, chọc mõm vào nước đầy bóng tối và chép lưỡi ngon lành, chỗ này chỗ kia, chỗ nào sáng sủa nhất….    

39 . NHÁ NHEM TỐI.
 
 
Trong sự lắng tĩnh hẩm hiu, và hiếu hòa của những buổi hoàng hôn ở làng, có nguồn thi cảm gì lạ lùng, chứa chất sắc thái, thoái phàm của vô biên, chứa chất kỷ niệm lãng đãng của một thế giới hầu như xa lạ! Tưởng chừng một yêu thuật ác liệt nào, đang đóng đinh cả ngôi làng vào thập giá của một ý tưởng nào, buồn bã miên man.
Hạt lúa tỏa hương thơm, hạt nặng và khỏe, đang tung mình mềm mại vàng nhạt trên sân lúa, dưới ngàn sao mới mọc – khá khen thần thánh!
Bọn người làm lụng, ca hát nhỏ to, mệt mỏi, buồn ngủ. Ngồi dưới cổng, các goá phụ tưởng nhớ người khuất núi, đang ngủ yên ở nơi kia, gần gặn, đằng sau bãi nuôi. Đàn trẻ chạy từ chỗ tối này sang chỗ tối kia, như chim đổi cây…
Trong đám lờ nhờ còn lần lữa, ở mặt tiền màu trắng của đám nhà nghèo, đã bắt đầu le lói ánh đèn bão, những bóng người âm thầm qua lại, ủ rũ, lấm lem - một người hành khất lạ mặt, một người Bồ Đào Nha, đang bước về nơi đất mới khẩn, một kẻ la cà nào đó - có lẽ, những bóng người e ấp, tương phản với sự trầm lặng, mà cảnh hoàng hôn tím nhạt, chậm rãi và thần bí ban bố, cho những thứ nào thân thuộc…
Và bọn nhỏ bỏ đi; giữa lúc đó, trong bầu không khí huyền bí trước cửa nhà, người ta đang bàn tới: bọn người đi lấy mỡ con nít, về chữa bệnh cho công chúa ho lao…

40 . NÀNG VÀ CHÚNG TÔI.
 
 
La Rô; có lẽ nàng đi – mà đi đâu? – trong con tàu lửa xám xịt chói nắng, in sắc nét trên những đám mây lớn màu trắng, của thiết lộ đắp đất cao, chạy về phương Bắc.
Còn ta, ta ở dưới này với ngươi, trong đám lúa vàng gợn sóng, lốm đốm đỏ huyết hoa mồng gà, đã phủ một viền nhỏ màu tro vì tháng bảy. Và các làn hơi mảnh mai trên trời đang bay, bay vô vị về hư vô, trong chốc lát, gây nỗi buồn – ngươi nhớ không? – cho mặt trời, cho hoa…
Mái đầu tóc vàng loáng thoáng, sau màu đen, sao mà thoắt biến!….Như chân dung của ảo tưởng, trong khung cửa phù du….
Chắc nàng nghĩ thầm: - Người đàn ông thê lương, với con lừa nhỏ trắng bạc nào thế nhỉ?
Nào thế nhỉ? Ô hay, chúng mình bao giờ chẳng thế! Vẫn là chúng mình….Phải thế không, La Rô? 

41 . CHIM SẺ.
 
 
Ngày lễ Saint Jacques hôm ấy, tua tủa những áng mây trắng và xám, như được cất ủ trong bông sợi. Ai nấy đều đi lễ. Chỉ có bầy chim sẻ, La Rô và tôi, là ở lại vườn.
Chim sẻ! Dưới những đám mây tròn trĩnh, thả lác đác từng hạt mưa nhỏ, sao mà chúng rộn ràng trong khóm bìm bịp đến thế, chúng chiêm chiếp, rúc rỉa nhộn thế! Con thì sà xuống một cành cây, rồi lại bay đi, để lại cành cây lẩy bẩy, con thì uống một tí da trời trong vũng nước nhỏ, trên bờ giếng; con khác thì tung tăng, trên chiếc mái cộc nho nhỏ phủ đầy hoa, đã gần màu hung, mà ngày xám tro hôm nay, đã làm cho hồi sinh trở lại.
Cầu cho các người sung sướng, hỡi loài chim không có ngày lễ nhất định! Bao nhiêu chuông không báo hiệu gì cho cuộc sống phóng khoáng, và độc điệu của bầy sinh vật thiên nhiên chân chính kia, ngoại trừ một hạnh phúc không rõ mặt mày.
Sung sướng, không có bổn phận gì khắc nghiệt, không Thiên đàng mà cũng không Địa phủ, vốn làm cho giống người khổ sở tôi mọi phải ham mê hoặc kinh hoàng, không theo thứ luân lý nào ngoài luân lý của chúng nó, không có chúa nào cho bằng bầu trời, chúng nó là anh em của tôi, anh em hiền hoà của tôi.
Đi xa, chúng không cần tiền bạc, hành lý. Chúng đổi chỗ tùy thích. Tiên đoán một ngọn suối nào ư, linh cảm một ngọn cây nào ư, chúng chỉ cần dang đôi cánh để đi tới hạnh phúc. Đối với chúng, không có ngày thứ hai hay thứ bảy. Tắm khắp nơi, lúc nào cũng được. Chúng yêu thứ tình yêu không tên, lấy vũ trụ làm đối tượng yêu dấu.
Và lũ người, lũ người đáng thương! Đi lễ ngày chủ nhật, cửa đóng then cài rồi, thì chúng nó, bầy chim sẻ, nêu cao một cái gương tình yêu vui vẻ, phi nghi thức, nhất loạt sà xuống - tiếng huyên náo tươi mươi vui vẻ - sà xuống khu vườn, của những ngôi nhà im ỉm kia, nơi đây một người thơ, bạn với chúng, cùng con lừa nhỏ - người cùng phe với ta chứ, La Rô? - ngắm nhìn chúng nó bằng con mắt anh em.  

42 . MÙA HÈ.
 
 
Máu La Rô chảy, tím, sền sệt, vì bị ruồi chích. Con ve sầu nào đó, đang kéo cưa cây thông mà dường như mãi không xong… Khi tôi mở mắt, thoát ra ngoài một cơn mộng chốc lát mà mông lung, quang cảnh của dải cát hiện ra với tôi màu trắng, ma quái, lạnh tanh trong hỏa lò.
Một chiếc hoa to tướng không định được tên, trông giống mấy đóa hồng nhàn nhạt bằng khói, bằng vải the, giấy lụa, điểm bốn hạt lệ hồng, chấm phá cho những cành cây nhỏ…
Một làn hơi nóng, ngột ngạt bôi trắng những cây thông cằn cỗi. Một con chim lạ, màu vàng, đốm đen, lặng lẽ đậu chết dí trên cành cây.
Trong vườn rau, bọn canh gác rung mấy liếp đồng thau, để nhát bọn sâu bọ, bọn này bay chồm lên trời, rồi hạ xuống cây cam…Khi đã ngồi dưới bóng mát cây hồ đào, tôi bổ hai quả dưa hấu, lớp tuyết thắm hồng, nứt ra một tiếng dòn dã tươi tắn. Tôi ăn một trái, chậm rãi, vừa lắng nghe kinh chiều xa xa trong làng. Còn La Rô thì uống chất ngọt trong trái như uống nước.

43 . CHÁY RỪNG.
 
 
Mõ khua!…Cốc! Cốc! Cốc!….
- Cháy!….
Chúng tôi bỏ dở bữa ăn tối, và chiếc thang gỗ nhỏ hẹp tối tăm, làm cho chúng tôi hồi hộp. Chúng tôi vọt lên sân thượng, trong một nỗi lặng thinh thấp thỏm hấp tấp.
Chưa thấy chúng tôi ló mặt tới gần, trong bóng tối, Annette đã la lối từ đầu cầu thang:
- Cháy phía Lucena.
Cốc! Cốc! Cốc! Ra tới đây, thở hắt một cái!
Tiếng chuông rung, rắn rỏi, nghe thêm rõ, vang vào tai làm nhức tim.
Lửa mênh mông, mênh mông thế kia….Cháy lớn mà…
Trên chân trời sạm sịt, làm bằng những thân cây thông, ngọn lửa ở xa, tách bạch rõ ràng, như đang cháy thong dong yên hàn. Ngọn lửa giống một biển màu đen lẫn màu son, giống bức tranh Săn Bắn của Piero di Cosimo, khi vẽ lửa chỉ dùng đen, đỏ, trắng, ba màu thật trong. Có khi ngọn lửa bùng lên chói lọi; có khi từ màu đỏ ngả sang gần như màu hồng, màu của trăng mới mọc…
Trời đêm tháng tám này, cao và lặng, dáng chừng như trước đó đã chất chứa ngọn lửa như một trong ngũ hành bất diệt….Một đốm sao băng, rạch ngang một nửa bầu trời và chạp biến vào thinh không, phía trên tu viện…Tôi cảm thấy mình trơ trọi với mình…
Nhưng một tiếng hí của La Rô, trong bãi nuôi, làm tôi sống trở lại thực tế…Mọi người đi trở xuống…Bây giờ, trong một nỗi rợn người như một vết thương, trong buổi đêm dịu dàng báo hiệu mùa hái nho, tôi cảm thấy quanh quất bên tôi, một gã đàn ông mà hồi nhỏ tôi cứ tưởng là đi đốt rừng….
Một loại người như José la Caille - một Oscar Wilde của thành Moguer – hơi già rồi, da sậm, tóc quăn muối tiêu, với chiếc bụng bự lười biếng, được che lấp bằng chiếc áo đen dài tới gối, có thắt lưng và chiếc quần ca-rô lớn màu trắng và nâu, với chiếc túi thò lò mấy mồi lửa dài, sản phẩm ở Gibraltar.  

44 . CHỦ NHẬT.
 
 
Giọng chát chúa của chuông, kéo giật vang lừng, khi gần khi xa, nghe như cả bầu trời đều làm bằng thủy tinh. Và làng mạc, như đã trắng bạc hầu hết, trông như ửng vàng lên dưới những nốt nhạc rơi rải ra khỏi tràng âm thanh vui vẻ nở hoa.
Mọi người, kể cả người gác, đều tới làng coi rước. Chỉ có chúng tôi ở lại, La Rô với tôi. Yên tĩnh thế! Trong sáng thế! Tôi để La Rô ở lại trong đồng cỏ trên cao và tôi nằm dưới gốc cây thông, đầy chim chóc có vẻ khá dạn dĩ. Rồi tôi đem ra đọc: Omar Khèyam…
Trong cái im lặng, nối theo từng tràng chuông, sự rộn rã bên trong, buổi sớm tháng chín này, làm bằng những hiện diện và âm thanh. Bầy ong, vàng với đen, lách tách trong khóm nho lủng lẳng những chùm nho xạ tươi tốt, và lũ bướm, đang trà trộn vào hoa, tuồng như đổi mới bằng một sự biến hóa, màu sắc khi bay ra. Vẻ tịch liêu, như một dòng tư tưởng bằng ánh sáng.
Từng lúc một, La Rô ngừng ăn, và nhìn tôi. Và tôi, từng lúc một, ngừng đọc, và tôi nhìn La Rô…

45 . TIẾNG DẾ.
 
 
La Rô với tôi, nhờ những chuyến đi đêm, không lạ gì tiếng dế.
Tiếng dế cất lên lần đầu, vào hoàng hôn, thì ngập ngừng, trầm và chát. Dế đổi giọng, tự nó sửa sai, và không dưng dần dần rít lại, tìm được hoà âm, như thể nó tìm được hòa điệu của không gian và thời gian. Bỗng, trong khi sao đã sáng trên trời, thì tiếng kêu nhuốm một vẻ dịu dàng mê ly như tiếng lạc cuống cuồng.
Những ngọn gió mát, tím nhạt thoang thoảng; hoa đêm nở và mùi hương tinh khiết thần thánh từ những cánh đồng xanh, của trời, của đất hòa lẫn, lan tràn qua đồng bằng. Và bấy giờ, tiếng kêu của dế bừng dậy, rền cả làng mạc, nghe ra như âm thanh của bóng tối. Dế không còn ngập ngừng, không ngưng lại nữa. Mỗi nốt, như tự vọt ra, song sinh với nốt sau, tựa hồ những mẫu thủy tinh huyền.
Giờ khắc trôi qua, êm ả. Không có chiến tranh trên trái đất, và người làm ruộng, ngủ nghê không lo sợ, khám phá bầu trời trong đỉnh mộng. Giữa khóm hoa leo trên tường, dường như tình yêu đang đi tới, ngờm ngợp, nhìn thẳng vào mắt.
Những cánh đồng trồng đậu, gửi gắm tới làng những thông điệp hiền hoà, làm bằng hương thơm, như tấm thân phơi phới, của thiếu nữ dậy thì, ngây ngô trần trụi. Lúa gợn, màu lục dưới ánh trăng, rì rào trong gió khuya…Tiếng dế, từng lắm thế, cũng đã phải lạc giọng…
Nhưng đến rạng sớm, tiếng dế trổi lên lại, đúng lúc chúng tôi trở về, lẩy bẩy, qua các lối mòn sương trắng! Trăng rủ, màu hung, và ngái ngủ. Và toàn ca khúc của dế, chỉ còn là say trăng với say sao, với  van vỉ lãng mạn, huyền bí và chan hòa…Trong khí đó, những ánh mây lớn trắng bạc, viền một màu tím xanh buồn rũ, đang khoan thai, nâng ngày dậy lên từ mặt biển.  

46 . ĐUA BÒ MỘNG.
 
 
Này, La Rô, ngươi có biết bọn trẻ nhỏ đến đây làm gì không? Chúng nó đến xem ta có cho phép chúng dắt ngươi đi không, chúng nó đến để cùng với ngươi xin chìa khóa chuồng bò, chiều hôm nay. Nhưng ngươi yên chí! Ta đã bảo chúng đừng hòng…
Chúng nó như điên cả lũ, La Rô ạ! Thì đấy, cả làng mạc chỉ còn nước ngong ngóng theo cuộc đua bò mộng mà thôi. Từ sớm tinh sương, tiếng kèn đồng, bây giờ đã rè cả tiếng, cất lên trước các quán rượu, trong khi xe với ngựa xuôi ngược con đường Mới. Đằng sau nhà chúng tôi, trong con hẻm, người ta chuẩn bị cho đoàn đấu thủ chiếc Hoàng Yến, tức là chiếc xe màu vàng mà bầy trẻ rất ham.
Các sân lát gạch, sân nào sân nấy, chưa chi đã bị tỉa hoa, để dành tặng cho các nữ chánh chủ khảo. Còn ở ngoài đường, ước gì ngươi mục kích được bọn người nặng nề kia, bước đi đủng đỉnh, mũ rộng vành, áo khoác thùng thình, ngậm xì gà, kèm theo dư vị của rượu, của chuồng ngựa….  
Lối chừng hai giờ chiều, La Rô ạ, gặp thời khắc này là thời khắc vắng vẻ, có ánh mặt trời và ngày thì giống một cái hang ánh nắng, trong khi bọn đấu thủ và các nữ chánh chủ khảo đang phục sức, thì chúng mình, ngươi với ta, sẽ ra đi bằng lối cửa nhỏ của bãi nuôi thú, và chúng mình sẽ mon men theo con hẻm mà vào làng.
Đẹp xinh sao là làng quê, trong những ngày hôm nay, vì hội hè mà người ta rẻ rúng nó! Họa hoằn lắm, ta mới bắt gặp đâu đó, trong vườn nho non, hay trong khu vườn nào đó bóng dáng một ông già nhỏ tí, lom khom trên những chùm xanh, hay trên làn nước trong… Xa xa vang dội lên, như một quầng hí lộng trùm lên làng mạc, tiếng ầm ĩ của khán giả, tiếng vỗ tay, nhạc đấu trường, cả một sự huyên náo, tan loãng dần theo bước chân bình thản hướng về biển….
Và tâm hồn chúng tôi, La Rô nhỉ, lúc bấy giờ cảm thấy, mình là chúa tể của những gì mình hiện có nhờ tình cảm, chúa tể của thiên nhiên, là tấm thân vĩ đại tráng kiện, thiên nhiên một khi được tôn kính, thì dâng tặng cho kẻ nào xứng đáng cái cảnh sắc thanh lãng của vẻ đẹp sán lạn, muôn đời của mình.  

47 . DÔNG.
 
 
Sợ. Nín thở. Mồ hôi lạnh. Bầu trời thấp nghiệt ngã làm ngột sáng mai. Im lặng…Tình yêu cứng cóng. Lỗi lầm lẩy bẩy. Ăn năn tảng lờ. Im lặng còn nặng nề thêm…
Sấm ầm, rền rĩ, bất tuyệt, như cái ngáp không dứt, như một lượng đá kếch xù từ trời cao đổ sầm xuống làng, đâm suốt hồi lâu xuyên qua buổi mai vắng vẻ. Toàn thể giống loài yếu đuối – chim, hoa - biến khỏi sự sống.
Qua cánh cửa sổ hấp hé, nỗi hãi hùng rụt rè ngó lên Thượng đế, Thượng đế loé sáng một cách thê thiết. Đằng kia, phía Đông, giữa những đám mây tả tơi, loáng thoáng những hoa cẩm quỳ và hoa hồng buồn bã, vấy bẩn, lạnh tanh, không lướt thắng nổi bóng tối. Chuyến xe sáu giờ - mà cứ ngỡ là bốn giờ - rền rĩ dưới cơn hồng thủy, ở góc đường, trong khi gã xa phu cất tiếng hát cho đỡ sợ. Chiếc xe bò hái nho đi ngang qua, xe rỗng không và hối hả…
Chuông chiều! Một tiếng chuông rắn, lạc lõng, tức tưởi trong tiếng sấm. Chuông chiều tối hậu của trần gian đấy sao? Phải chi chuông im tiếng càng nhanh càng tốt, bằng không thì ngân nga mãi hoài đi, cho phủ tắt cơn dông. Và thiên hạ trăn qua trở lại, rồi khóc, rồi chẳng biết mình thích muốn cái gì…
Quả tim nào cũng lạnh cóng. Tiếng trẻ con ơi ới bốn phương…
La Rô? Nó ra sao nhỉ, trơ trụi trong chuồng ở bãi, vô phương tự vệ thế kia? 

48 . MÙA HÁI NHO.
 
 
La Rô ơi, năm nay, sao ít có lừa tải nho thế! Bích chương viết bằng chữ to tướng mà vẫn vô hiệu:
                       MUA : với giá sáu trăm.
Lừa của những vùng Lucena, Almonte, Palos đâu hết cả rồi, những thân lừa chất nặng thứ vàng lỏng, nhễ nhại màu máu giống như người, gần cạnh ta? Chúng đâu hết cả rồi, những đàn nối đuôi nhau, bất tận đứng hàng giờ, chờ chực cho người ta nghiền hết nho trong máy ép? Rượu mới ép chảy tràn khắp nẻo đường, và bọn đàn bà con nít hứng đầy chum, đầy hũ, đầy tô…
Các thùng nho lúc bấy gìơ vui vẻ làm sao! Thùng nho cúng cho nhà thờ cũng vui vẻ! Dưới gốc cây hồ đào to lớn làm sụt mái nhà, phu phen vừa hát vừa rửa thùng, giữa tiếng leng keng lanh lảnh của xích sắt nặng nề, vang dội. Chân để trần, những kẻ chuyên tải đi qua đi lại, mang những chum sáng loáng, sủi tăm, đầy nước rượu mới hoặc đầy huyết bò.
Tít sau xa, đàng kia, dưới túp nhà một mái, ta nghe tiếng nện tròn trịa, âm trầm, của các thợ đóng thùng, đứng lún người vào một đống vỏ bào sạch, thơm…Tôi vào Almirante bằng một cửa mà ra bằng cửa khác. Cả hai cửa, thật xinh tươi, vốn đối xứng với nhau, phô bày cho nhau thấy hình ảnh linh hoạt quang rạng của mình. Khắp nơi quanh tôi, tôi cảm nhận ra tình của phu phen…
Ngày đêm, hai chục cái máy ép nghiến nho. Điên cuồng! Chóng mặt! Vui vẻ hăng say thế! Năm nay La Rô ạ, các cửa sổ đều đóng, và một cái máy ép, cái độc nhất, cái máy ở bãi nuôi thú, và hai hay ba người là đủ, quá đủ, cho việc ép nho.
Và bây giờ, La Rô ạ, mình phải làm cái gì chứ, bởi vì ngươi đâu thể lười biếng mãi được.
…Bọn lừa kia đèo gánh nặng, dừng lại nhìn La Rô đang thơ thẩn thong dong. Vì lẽ đó, để chúng khỏi có ác ý, khinh bỉ La Rô, tôi đưa La Rô đến sân bên cạnh, và chất nho cho nó, tôi đưa nó tới máy ép, lách mình đi giữa bầy lừa, thật chậm rãi…Rồi tôi lôi La Rô đi, từng chặp, từng chặp….

49 . TIẾNG ĐÊM.
 
 
Từ ngôi làng lễ lạc với bầu trời sáng đỏ mơ hồ, những điệu nhạc nhịp ba réo rắt, hoài hương, nương theo con gió mát mà đến. Tháp chuông sừng sững, õng ẹo, tê tái, câm hơi, nghiêm nghị, trên một phiến trời lang thang, sắc tím, phớt xanh, vàng rơm…Đàng kia, đàng sau những kho gầy rượu tối ám của ngoại ô, mảnh trăng tà, vàng, ngái ngủ, vắt một mình trên sông.
Làng mạc cô tịch với cây và bóng cây. Chợt nghe tiếng dế vỡ giọng, tiếng dạ đàm giữa những con nước ngầm, một hơi hám rìn rịn dịu dàng, tưởng như sinh ra từ sao vỡ trên đất…La Rô, từ chiếc chuồng hâm hẩm, cất tiếng hí rầu rầu.
Con dê, không ngủ, chắc hẳn đang đi lui đi tới, vì ta nghe tiếng lạc, ban đầu giậm giật và dai dẳng, rồi êm dịu hơn để rồi cuối cùng im bặt….Xa xa, một con lừa cất tiếng hí, ở đâu về phía Montemayor…Kế đó, một con lừa khác nữa, phía Val…Một con chó gâu gâu….
Đêm sáng quá, đến nỗi hoa trong vườn giữ nguyên màu sắc, như giữa ban ngày. Đường Máy Nước, ở góc ngôi nhà cuối cùng, dưới ngọn đèn đường sắc đỏ lung linh, một người đàn ông bẻ quẹo, thui thủi…Tôi đấy chăng?…Không phải. Bởi lẽ nơi đây, trong bóng lờ nhờ của trời cao này đây, thoang thoảng hương thơm, hương lay lắt ánh vàng do trăng, do tử đinh hương, do gió mát và bóng tối tạo nên, tôi bắt gặp mình đang lắng nghe, con tim mình đập trầm và không đều nhịp….
Trái cầu vẫn quay, êm ả, rìn rịn….  

50 . XA RI TÔ.
 
 
Một buổi xế chiều, đỏ ối vào mùa nho, tôi đang ở vườn nho Bờ Suối, thì bọn đàn bà đến bảo tôi, có thằng mọi nhỏ hỏi tôi.
Tôi lên sân đạp, nhưng thằng mọi nhỏ cũng đã theo con đường mòn đi xuống tôi rồi.
- Xa Ri Tô!
Đúng! Thằng Xa Ri Tô giúp việc cho Roseline, vị hôn thê người Porto Rico của tôi. Hắn đi khỏi Séville để đi đấu bò trong các ngôi làng, và đi bộ từ Niebla, chiếc áo choàng vấy máu vắt vai, đói, cạn tiền.
Bọn hái nho, liếc mắt nhìn chừng hắn, vẻ khinh khỉnh ra mặt; bọn đàn bà tránh né hắn vì sợ bọn đàn ông kia, hơn là vì giữ mình. Vừa mới đây, khi hắn đi qua máy ép nho, hắn có đánh lộn với một thằng con trai, thằng này đã cắn sứt tai hắn.
Tôi nhoẻn miệng cười với hắn, chuyện trò thân mật với hắn. Xa Ri Tô không dám sờ sịt tôi, hắn vuốt ve La Rô đang tạt ngang qua đây ăn nho; và thằng mọi, cùng lúc đó, nhìn tôi rất đĩnh đạc….. 

51 . GIẤC NGỦ TRƯA CUỐI CÙNG.
 
 
 
Đẹp sao mà ủ ê, vàng vọt, tái tê là mặt trời chiều, khi tôi thức giấc dưới gốc sung.
Con gió mát khô khan, tấp hương thơm vào cây nha phiến nhạt nhòa, phe phẩy cơn thức giấc rịn mồ hôi của tôi. Những chiếc lá lớn của tàng cổ thụ êm đềm, lắc lay nhẹ nhàng, làm cho tôi hoặc là ảm đạm, hoặc là loáng mắt. Tưởng chừng chúng đang ru tôi, một cách dật lạc, trong chiếc nôi đong đưa từ ánh nắng vào bóng mát, và từ bóng mát ra ánh nắng.
Xa xa, sau làn sóng không khí thủy tinh, chuông ba giờ thông báo buổi chiều, trong ngôi làng hiu quạnh. Khi nghe ra, La Rô, đang ăn trộm của tôi, một quả dưa lớn có lớp tuyết mịn đỏ thắm, đứng nhìn tôi, bất động, bằng đôi mắt lớn, chập chờn, có con ruồi xanh dai dẳng bay quanh.
Nhìn thấy mắt nó lờ đờ thế kia, mắt tôi mệt mỏi trở lại….Gió mát thổi lần nữa, như con bướm muốn bay mà cánh nhũn, bỗng dưng….cánh bướm….mi mắt nặng….khép lại, bất ngờ…. 

52 . PHÁO BÔNG.
 
 
Tháng chín, ăn tối xong, chúng tôi leo lên đỉnh đồi, sau cái chòi trong vườn, để bắt gặp, giữa không khí yên tĩnh, ngát hương cam tùng trồng ở bể chứa nước, ngôi làng đang hội hè. Nằm say mèm trên nền sân đạp, Pioda, lão gác vườn nho, rúc tù và điểm giờ, ngó nhìn trăng.
Đã khuya rồi, pháo bông nổ lốp bốp. Thoạt tiên là những tiếng nổ trầm, không rõ. Kế đến là hoả châu bung ra ở trên trời cao như tiếng thở dài, như con mắt nở sao ngắm nhìn, trong giây lát, làng mạc nhiều màu: đỏ, tím hay xanh. Và những hỏa châu khác nữa, rủ xuống, rực rỡ, như bầy trinh nữ khỏa thân, chúc đầu xuống, hay như những cây huyết liễu nhiểu chùm hoa sáng, từng giọt một.
Đàn chim công rực lửa! Những đỉnh núi thinh không làm bằng hoa hồng sáng! Đàn trĩ lửa chạy tràn trong vườn sao!
La Rô, nghe mỗi tiếng nổ, bủn rủn cả châu thân, nó đỏ, nó tím, nó xanh theo loé sáng bất thần trong không gian. Và trong ánh sáng lung linh này, vốn phóng đại hoặc thu nhỏ bóng nó trên đồi, ta nhác thấy đôi mắt to đen của nó hãi hùng nhìn tôi.
Nhưng đến khi giờ tối cao đã điểm và trong tiếng huyên náo xa xa trong làng, ta thấy vọt lên trời cái vương miện, vàng cháy quay tròn của chiếc pháo bông cuối cùng, cái vương miện vốn bắt bọn đàn bà nhắm mắt bịt tai, thì La Rô bỏ chạy, băng vào các vườn nho, như bị ma đuổi, vừa hí lồng lên, sau bóng rặng dương bình thản.     

53 . TRĂNG.
 
 
La Rô, vừa uống xong hai thùng nước lấp lánh sao, của cái giếng trong bãi nuôi, nó đi về chuồng, thong thả, lãng đãng, giữa đám hoa đại quỳ. Tôi đợi nó ở ngưỡng cửa, tựa lưng vào cột vôi chống cửa, thân tôi ủ trong mùi ấm của hoa.
Phía trên cái mái nhỏ có quyện một mùi ẩm dịu của tháng chín, làng mạc ở xa ngủ vùi, tiết ra hơi nồng của thông. Một đám mây đen lớn, giống con gà mái khổng lồ đẻ trứng vàng, đẻ ra một vầng trăng treo trên đồi.
Bấy giờ, tôi ngỏ với trăng:
….Ma sola ha questa luna in ciel, che da nessuno cader fu vista mai se non in sogno*
La Rô nhìn trăng chằm chặp, tai phe phẩy phát ra một nốt kim êm tai. Rồi nó nhìn tôi, đăm chiêu, rồi phe phẩy tai kia….
 
 
* Chỉ riêng giờ khắc này, là không tan biến ở trong bầu trời, có tan biến chăng là ở trong mộng

54 . KHOAN KHOÁI.
 
 
La Rô đùa với Di An, con chó cái đẹp đẽ lông trắng, giống như mảnh trăng lưỡi liềm, với con dê xám đã già, với lũ trẻ….
Di An nhảy nhót, nét thanh, nhanh nhẹn, trước mặt lừa, làm chiếc lạc rung lên nhè nhẹ, rồi dợm cắn vào mõm lừa. Và La Rô, chửng tai lên như hai ngọn lá dứa, nhẹ đẩy một cái, làm con chó lăn tròn trên cỏ hoa.
Con dê húc húc vào La Rô, cọ mình vào chân, đưa răng rút từng cọng lau trên lưng lừa. Kế, ngậm một đoá cẩm chướng nhỏ hoặc một đoá cúc, dê ngó ngay mặt lừa, nhảy nhót lần nữa, vui vẻ cất tiếng be be, ngọt ngào như đàn bà vậy…
Đối với bọn trẻ con, La Rô là một món đồ chơi thật sự. Nó chịu đựng những trò điên rồ của chúng, nó kiên nhẫn làm sao! Để chúng khỏi té, nó đi chậm, nó dừng chân, nó giả ngu, sao mà tài tình thế! Và nó cũng biết làm cho chúng ngán, bằng cách vờ bước nhanh bất thần!
Những chiều thu trong sáng ở Moguer! Khi con gió trong veo của tháng mười, chuốt nhọn những âm thanh trong sáng. Chao ôi! Một nỗi khoan khoái tình tứ vọng lên từ thung lũng, làm bằng toàn những tiếng dê, lừa, những tiếng cười con trẻ, tiếng lạc và chó sủa….

55 . ĐÀN VỊT.
 
 
Tôi đem nước uống cho La Rô. Trong đêm, vắng lặng, thanh quang, của bãi nuôi, đêm đầy sao với mây lang thang, ta nghe ra, ở trên cao kia, những tiếng rít rõ ràng bay bay không nghỉ.
Đó là đàn vịt. Chúng tìm đất mà tới, trốn biển và trốn bão. Chốc chốc, như thể chúng tôi đi lên cao gần chúng nó, hoặc như thể chúng sà xuống gần chúng tôi, ta bắt gặp tiếng xạc xào khe khẽ của cánh, của mỏ, giống như thỉnh thoảng, trong làng, có khi ta nghe rõ tiếng, một người bước đi tận đằng xa.
Và La Rô, từng lúc một, nghỉ uống, ngước nhìn sao, như tôi, hay như những mẫu đàn bà của họa sĩ Millet, canh cánh một nỗi sầu cố xứ diệu vợi, không cùng…. 

56 . BÉ GÁI.
 
 
Bé gái là nỗi vui mừng của La Rô. Vừa thấy bé tiến lại mình, giữa đám tử đinh hương với tấm áo trắng nhỏ và chiếc mũ rơm, âu yếm gọi: “ La Rô! Nhỏ La Rô ơi! ”, là con lừa yêu quý muốn bứt thừng và dậm chân như đứa trẻ, vừa hí lên inh ỏi.
Bé gái, ỷ y mù quáng, cứ chui qua chui lại dưới bụng lừa, đá nhẹ vào La Rô, và có khi đưa bàn tay nhỏ nhắn chuồi cành cam tùng thanh khiết vào chiếc mõm hồng to tướng, với những chiếc răng dài, vàng, như răng cưa. Hoặc nữa, túm lấy hai lỗ tai xỉa của lừa, bé tự đổi tên lừa đủ cách để gọi:
- La Rô! La Rô bự ơi! Ơi nhỏ La Rô! Nhỏ tí teo La Rô! Nhỏ tí, tí teo La Rô à!
Trong những ngày dài thuở ấy, bé bềnh bồng trên nôi trắng, nổi trôi trên dòng sông tử thần, không ai còn nghĩ tới La Rô. Thế mà bé trong cơn mê sảng, gọi nó một cách thê lương: “ Nhỏ La Rô ơi! ”… Đứng từ ngôi nhà tối ám và tràn tiếng thở than, đôi khi vọng lại lời than thở của con vật bạn. Hè sầu muộn!
Nhưng, Thượng Đế đã đãi ngộ em sao mà phủ phê, buổi chiều an táng! Tháng chín, với màu hồng hoen vàng, như hôm nay, tà xế. Và trong nghĩa trang, rộn rã thay là tiếng chuông, trong hoàng hôn thật sáng trong, chỉ dẫn cho em lối thiên đàng!…
Tôi quay về, bước dọc theo các bờ tường, buồn bã đơn chiếc. Tôi bước vào nhà, bằng cửa của bãi nuôi, rồi, lánh mặt mọi người, tôi xuống chuồng, nơi đây tôi tĩnh niệm, ngồi cạnh La Rô.  

57 . MỤC TỬ.


Trên ngọn đồi tối tăm và run rẩy, trong giờ khắc sắc tím này, tên mục tử bé con, in bóng đen trên trời chiều màu thủy tinh lục, thổi chiếc sáo sậy, dưới ánh sáng bập bềnh của Kim tinh. Lẫn lút giữa rừng hoa giờ phút này, tàng hình, nhưng hoa thơm ngào ngạt tưởng chừng, ta hình dung được hình thù của chúng, trong bóng tối trùm lấp, vẳng lên những tiếng chuông nhẹ nhàng, bất động, của đàn cừu tản mác khoảng khắc, trong một xó xỉnh nào thân thuộc trước khi về làng.
- Ông ơi, ước gì con lừa kia là của tôi…
Tên thiếu niên, nước da trông nâu thêm, lại càng khả ái, nhờ cái giờ khắc mông lung này, với đôi mắt linh động, níu giữ từng tia sáng của khoảnh khắc, hắn trông giống như một đứa trong đám hành khất nhỏ tuổi, đề tài ưa chuộng của Bartolomé Esteban, nhà họa sỹ đôn hậu của Séville.
Tôi rất có thể cho hắn con lừa….Nhưng nếu không có ngươi, thì ta biết làm gì, hở La Rô?
Con trăng đang lên, tròn vành vạnh, trên vùng Montemayor tiêu sắt, ánh trăng loang chầm chậm và êm ái trên cánh đồng còn vướng vất những đợt ánh sáng mơ hồ của ngày; và trên nền đất thêu hoa, giờ đây là nền đất mộng, một thứ vải rua thái cổ trân quý nào không hiểu; còn các tảng đá thì cao hơn, gần gũi hơn, âm u hơn; còn nước ở con suối ẩn tàng thì réo rắt hơn…
Trong khi đó, vang vọng lên giọng nói tham sân, xa xôi dần, của tên mục tử:
- Chà, ước gì con lừa kia là của mình…  

58 . CHIM THÚY YẾN CHẾT.


Kìa, La Rô, thúy yến của bọn trẻ sáng hôm nay chết torng lồng bạc mất rồi. Phải mà, khổ thân nó già quá…Suốt mùa đông – ngươi nhớ không – nó êm ru rúc đầu vào lông. Nhưng hễ ánh xuân quang, biến ngôi nhà rộng mở thành khu vườn, và khi những đóa hồng mỹ miều nhất của sân gạch khai nở, nó cũng muốn mừng cho cảnh đời đổi mới, và cất tiếng hót. Ôi âm thanh liễu yếu như lên hen, kêu như tiếng tiêu rè!
Đứa lớn nhất trong đám trẻ đang săn sóc cho nó, thấy nó nằm liệt trong góc chuồng, đã chảy nước mắt rống lên:
- Nó thiếu thốn gì cho cam…Có hạt, có nước!
Phải, nó không thiếu thốn gì hết, La Rô. Nó chết, là vì…phải như thế! Có thể Campoamor, tên một con chim thúy yến già khác, sẽ nói như thế…
Này, La Rô có thiên đường cho chim không nhỉ? Có vườn cây xanh nào trên trời trong, vườn cây nở hoa hồng vàng, với những hồn chim trắng, chim hồng, chim xanh, chm hoàng….không nhỉ?
Ngươi hãy lắng tai. Đêm nay, bầy trẻ, ngươi và ta, chúng mình hãy đưa con chim ra vườn. Bây giờ là trăng tròn, và dưới ánh bạc nhạt nhờ, tên ca hát tôi tình của chúng ta, trong bàn tay ngây ngô của bé Bạch, sẽ giống như một đài huệ nhạt vàng héo úa. Rồi mình sẽ mai táng nó trong cội đất của cây hồng lớn.
Rồi khi nào xuân sang, mình hẳn phải thấy chim lìa trái tim của một đóa hồng bạch nào đó. Không khí ướp tẩm hương thơm, sẽ chỉ còn toàn là giai điệu, và trong mặt trời tháng tư, một loạt cánh vô hình sẽ lừng bay lang thang giữa những âm thanh réo rắt sáng láng vàng trong.   

59 . THU.
 
 
La Rô, bây giờ mặt trời lười biếng, không chịu ló đầu ra khỏi chăn, và các nông dân thức dậy sớm hơn mặt trời. Thật sự là mặt trời trần trụi, mà tiết trời thì lạnh.
Ôi chao, gió bấc thổi ơi là thổi! Kìa, trên mặt đất, biết bao nhiêu là cành rụng: ngọn gió sao mà sắc cạnh thế, sao mà thẳng tắp thế, đến nỗi các cành rụng kia sắp hàng song song đồng chỉ về phương Nam.
Chiếc cày, giống như một chiến cụ nặng nề, lên đường vui vẻ công tác hòa bình; và trên các vỉa hè ẩm ướt, hàng cây lá úa, vững tin mình sẽ xanh trở lại, hăm hở sáng lên, như một dãy lò than, dịu lửa màu vàng nhạt, soi đường cho bước đi gấp gáp của chúng tôi.   

60 . CHIẾU THÁNG MƯỜI.
 
 
Mùa hè chấm dứt, và bọn trẻ, theo đám lá vàng đầu tiên, đã trở lại trường. Tịch mịch. Ở nhà, mặt trời cũng ủ đầy lá khô, ra tuồng trống trải. Trong ảo giác, vang vang những tiếng reo hò xa xôi, cùng những tiếng cười vắng bặt….
Trên khóm hồng còn đương hoa, chiều xuống chầm chậm. Ánh tà dương nhuộm đỏ, mấy đóa hồng cuối cùng, và khu vườn, dựng thẳng hương thơm, như dựng ngọn lửa, về phía trời tây hừng hực, bay ra mùi hoa hồng khen khét. Im lặng.
La Rô, ủ rũ giống như tôi, chẳng biết làm gì. Chầm chậm, nó nối gót theo tôi, tần ngần, và cuối cùng vững tin, dẫm lên ngưỡng cửa gạch bằng tiếng vó dòn khô, theo tôi vào nhà…. 

61 . CHÙM NHO BỎ SÓT.
 
 
Sau những cơn mưa dài tháng mười, nhân một ngày sáng sủa ràn rụa ánh vàng, tất cả chúng tôi đến vườn nho. La Rô, chở theo bữa ăn dặm và nón mũ của mấy bé gái trong chiếc thồ. Trong chiếc thồ kia, để cân bằng, đèo bé Bạch, hiền lành, tái tái hồng hồng, như hoa mận trắng.
Duyên dáng thay là làng mạc hồi sinh! Nước ăm ắp trong các ngọn suối, đất đai cưu mang, những luống trồng tỉa mềm mại, và ven sông, hàng cây dương, hãy còn điểm những dải lá úa vàng, đã bày ra bóng chim đen.
Thình lình, đàn bé gái, đứa trước đứa sau, vừa chạy vừa hét vang:
- Chùm nho – o! Chùm nho – o!
Trên một gốc già cỗi, có những cành thậm thượt rối ren, còn giữ lại dăm ba ngọn lá khô, đen nhạt và đỏ son, mặt trời chói lọi nhuộm màu hổ phách của một chùm nho trắng và đầy đặn, rạng rỡ như người đàn bà xế tuổi. Cả bọn đều đòi cho được chùm nho.
Con Thắng hái được, giấu chùm nho sau lưng, tôi bèn xin nó. Và nó, đứa con gái cảm thấy mình gần tới tuổi làm đàn bà với một gã đàn ông, tự động chìu ý tôi một cách dịu dàng, vui lòng nhường chùm nho lại cho tôi.
Năm trái nho đẹp dậy dàng. Tôi cho bầy trẻ bốn trái: một cho Thắng, một cho Bạch, một cho Lôlô, một cho Bêba. Còn trái sau cùng, tôi đưa, giữa tiếng cười reo và vỗ tay nhất loạt, cho La Rô, lừa ta đớp gọn giữa hai hàm răng to tướng.   

63 . KHIẾP VÍA.
 
 
Bữa ăn của trẻ con. Ngọn đèn mơ màng tỏa ánh hồng mềm mại lên nệm tuyết, và hoa phong lữ đỏ, cùng với những trái pom màu mè làm thắm đượm, bằng một niềm vui bộc bạo và khoái hoạt, khung cảnh tình tứ ngây thơ, của bao nhiêu khuôn mặt vô tội này. Các bé gái ăn giống như đàn bà; các bé trai thảo luận như đàn ông.
Ở sau, vạch chiếc vú trắng nõn ra, cho đứa nhỏ nhất, người mẹ trẻ tuổi, tóc hoe, đẹp, nhìn bầy trẻ mà mỉm cười. Qua chiếc cửa sổ nhìn ra vườn, đêm trong sáng, đầy sao, rung động, cứng ngắc và lạnh lẽo.
Thình lình con bé Bạch vụt chạy trốn, như làn chớp xẹt, vào vòng tay của mẹ. Im lặng bất thần, kế đó, tiếng ghế đổ ào, tất cả bọn, nhanh chân và huyên náo, đồng thời chạy bay tới tìm chỗ núp sau lưng mẹ, nhìn ra cửa sổ, khiếp vía.
La Rô, khờ khạo thế! Chiếc đầu to trắng, của nó dán vào ô kính, chiếc đầu còn to bội phần vì bóng tối, vì ô cửa và nỗi sợ hãi, La Rô đang ngắm nghía, lặng lẽ và buồn thiu, gian phòng êm ả sáng ánh đèn.  

65 . CON NGỰA CÁI LÔNG TRẮNG.
 
 
Ta buồn…La Rô ạ, ngươi biết không, khi đi ngang qua đường Hoa, sắp tới Vòm Cửa, cũng tại chỗ hai đứa bé song sinh, chết vì sét đánh trước đây, ta bắt gặp con bạch mã nằm chết, ngựa của gã Điếc đấy. Dăm ba đứa con gái nhỏ, gần như thể trần truồng, đứng lặng lẽ bao quanh.
Con bé Pura thợ may đi ngang qua nói với ta rằng gã Điếc, hết nuôi nổi con ngựa, đã tìm cách thả rong nó, sáng hôm nay. Ngươi biết, con vật khốn khổ cũng già như gã Đông Liên, và cũng tàn tật như gã. Nó không thấy, không nghe gì nữa hết, và khó lòng cất bước….
Khoảng nửa trưa, nó trở về cổng nhà chủ. Chủ nổi cáu, muốn lấy cái dùi đánh đuổi nó đi. Nó không đi. Thế là chủ lấy chiếc liềm ra chọc nó. Thiên hạ đổ xô lại, bị nguyền rủa xúc xiểm tới tấp, ngựa bỏ đi về phía đầu đường, thân hình khập khiễng loạng choạng. Bọn trẻ ném đá la hét….
Cuối cùng nó quỵ xuống và bọn kia kết liễu đời nó. Cũng có một thoáng động lòng trắc ẩn quanh con ngựa: - Thôi để nó chết cho yên – làm như thể ngươi hay ta có mặt tại đó, nhưng sự thương hại kia, cũng bấp bênh như con bướm bay chờn vờn giữa tim bão.
Lúc ta bắt gặp nó, những hòn đá còn la liệt cạnh nó, và con vật đáng thương đã lạnh như đám đá rồi. Một mắt của nó mở lớn, đó là con mắt mù lúc nó còn sống, mà bây giờ nó chết đi, con mắt như thể ngó chúng ta. Lông trắng của nó, là vệt sáng duy nhất của con đường u ám, trên đó bầu trời chiều, cao ngất giữa tiết lạnh này, nhấp nhô thành những đợt mây hồng lớt phớt chạy dài đến vô biên…  

67 . DƯỠNG BỆNH.
 
 
Từ phòng dưỡng bệnh, có ánh đèn vàng yếu ớt và có thảm màn trải êm, tôi nghe ra, trong đường đêm, như trong cơn mộng mị đầy sao, mấy con lừa nhẹ bước từ các cánh đồng đi về, có thêm bầy trẻ nhỏ nô đùa la hét.
Tôi đoán ra mấy cái đầu to đen của lừa, và mặt mày thanh tú của trẻ nhỏ đang ca hát, xen lẫn vào tiếng hí, những ca khúc giáng sinh, bằng một giọng thủy tinh và kim ngân. Và tôi cảm thấy, quanh làng, một đợt khói dày của lật trang, một làn hơi tứ các chuồng bò, một hơi thở từ những gia đình diễm phúc…
Lòng tôi tuôn trào, trong lọc, như một ngọn thác trời vọt ra từ bóng tối, từ đỉnh con tim. Ôi hoàng hôn cứu thế! Giờ khắc của lòng, vừa mát mẻ mà vừa ấm cúng, ngập tràn ánh sáng vô biên.
Bên ngoài, chuông reo vui giữa ngàn sao. La Rô vui lây, hí lên trong chuồng, trong giờ khắc này vì trời thì thật là gần, nên chuồng của nó tựa hồ như xa lắm…Chạnh lòng, yếu sức và đơn chiếc, tôi cảm thấy, giống như Faust, nước mắt tuôn trào....

68 . BÌNH MINH.
 
 
Trong những buổi bình minh, trôi chầm chậm của mùa đông, khi đàn gà nhanh nhẩu thoáng thấy những ánh hồng đầu tiên của ngày chớm mọc, mà lên tiếng đón chào lịch lãm, thì La Rô, ngủ chán chê, hí lên không ngừng. Êm ả thay, buổi thức dậy xa xa của La Rô, trong ánh sáng từ trời cao lọc qua khe phòng! Cũng ham hố nhìn thấy ngày lên, tôi nhớ tới mặt trời, từ chỗ giường êm.
Và tôi nghĩ tới số phận của La Rô đáng thương, giá nó không lọt vào bàn tay thi nhân của tôi thì, có lẽ đã giạt vào tay một kẻ bán than nào đó; bọn này, giữa đêm còn dày, hay giữa khi giá cứng còn phủ trên đường vàng, đi trộm thông trên đồi, hoặc nữa, mắc vào tay bọn đi hát dạo hôi hám kia, bọn này hóa trang cho lừa, bắt lừa uống a-xen và xâu kim vào tai lừa để cho tai cứng.
La Rô hí lên lần nữa. Nó biết tôi nghĩ tới nó không? Cần gì? Trong không khí êm dịu của ngày mới hiện, tưởng tới nó đối với tôi cũng thú vị như bình minh. Và, nhờ trời, chuồng của nó cũng ấm cúng, cũng tình tứ như chiếc nôi, cũng dễ yêu như ý tưởng của tôi.