Từ nguồn giếng sâu hơn cả thời gian
Vinh Chi
(Đọc 15 nhà thơ Mỹ thế kỷ xx, tập thơ song ngữ - Nxb Hội Nhà văn, 2004)
15 khuôn mặt, với nhiều phong trào, trường phái trong tập thơ này đã làm nên một diện mạo thơ Mỹ thế kỷ XX khá sắc nét. Có thể thấy từ trường New York với sự quay về pop, ưa hóm hỉnh pha lẫn giễu nhại, tính liên văn bản và tập thể trong sáng tác hay đến thơ dự phóng kêu gọi tính open (mở) trong sự khuếch trương nội dung hay Beat nặng tính trình diễn, trực diện và ngẫu hứng v.v… Tất cả những con đường ấy đã tồn tại làm nên một diện mạo thống nhất nhưng đa dạng, đa âm sắc của những thể nghiệm tìm kiếm hậu hiện đại từ sau thế chiến II.
Wallace Stevens viết như một sự khám phá những bí ẩn của mặt đất, trong sự siêu tưởng và hư cấu tối cao có thể được khi ông cho rằng thiên đàng hay địa ngục Thượng đế hay ác quỷ đều đã được con người khám phá xưa nay. Tính biểu/ trừu tượng thể hiện rõ trong thơ ông, đôi khi như là sự va chạm của những giấc mơ vào thực tại đời sống. Bài thơ Mười ba lối nhìn một con sáo cụ thể trong 13 không/ thời gian, nhát cắt tư duy ngôn ngữ khác nhau được phác trên đường dây siêu logic của trí tưởng. Có những đoạn rời nếu đứng độc lập, dễ làm liên tưởng đến haiku của Basho Nhật Bản:
Khi chim sáo bay ra ngoài tầm mắt
Nó đánh dấu đường biên
Của một trong nhiều vòng tròn
Một chiếc vại dựng lên thu vào không trung của một phần thế giới hay ánh sáng phát ra từ bộ lông thỏ chiếm lấy không gian của một chiều tháng tám yên bình nhưng sắp tàn lụi trong chiếc bình lớn vũ trụ … Những đường nét chuyển động của thực tại đi vào thơ như muốn bỏ mặc xác chữ khô khan để khấu khát biểu đạt một hình dung nào đó, trừu tượng nhưng cũng vi tế trong cảm thức (lắm khi bất khả tri) của con người đương đại. Trái lại, William Carlos Williams thì đi tìm cách biểu đạt đặc trưng Mỹ đó là trực diện gọi tên, đề cao tính trực tiếp trong thông tin ngôn ngữ- một sự hoài nghi thế giới, kể cả sự cái trừu tượng cũng được nhìn từ đối diện như một chính thể độc lập, một đối tượng thức nhận cụ thể:
Bề ngoài kiệt quệ, mùa xuân
uể oải bàng hoàng đang đến
Trần truồng tiến vào tân thế giới
lạnh lẽo, hoài nghi tất cả
nó đi vào. Xung quanh là
cơn gió lạnh thân quen-
(Mùa xuân và tất cả)
Sự vật được chớp bắt, phóng chiếu, mô tả với sắc nét từng điểm màu, điểm ảnh có sức phân giải cao.
Những cách tân gần đây của một vài nhà thơ trẻ Việt Nam tìm kiếm, cái gọi là tân hình thức hay thơ phản thơ (tạm gọi là anti- poem) có thể thấy, các nhà thơ Mỹ đã đi qua một cách lịch lãm và… xong nhiệm vụ từ thế kỷ XX. Sự cách tân của họ đặt trên cái nền tảng văn hoá và đặc trưng ngôn ngữ của họ, như một nhu cầu nội tại của tâm thế mới chứ không là sự nóng vội khiên cưỡng góp nhặt hay chắp vá, học đòi thiếu ý thức. Sự nổi loạn, bốc đồng tự thú của Robert Lowell được xây dựng trên cái nền ngôn ngữ đẹp, điêu luyện. Tính cá nhân trong thơ ông là một phần tử đầy khả năng biểu trưng trong tâm thế chung của xã hội Mỹ và rộng hơn, thế giới đồ vật vào thời ông sống. Chất tự sự hay con người cá nhân dị ứng trước thế giới đồ vật- tiêu thụ trong thơ ông có sức ảnh hưởng đến nền thơ Mỹ nửa sau thế kỷ XX:
Làm gì có tổ ong nếu không có con ong
cứ đắp thêm từng vòng, từng ngăn,
thứ sáp và mật của một toà lăng tẩm-
vòm mái tròn này chứng tỏ kẻ xây nên nó là có thật;
còn xác của loài trùng ấy lại được ướp trong mật,
với lời ước nguyện cho công trình hư hoại được của mình
sống được cho đến khi bị con gấu ưa của ngọt mạo phạm-
cuốn sách mở này… cỗ áo quan còn để ngỏ của ta.
(Đọc chính mình)
Đặc biệt trong trào lưu Beat với tuyên ngôn nói không với tính triết học to tát để tìm về đời thường trực tiếp, ngẫu hứng với tất cả vẻ uyên bác lẫn thấp hèn tự nhiên của nó. Allen Ginsberg với những cơn “bùng nổ tình dục, bản năng đầy ngẫu hứng” khiến nhiều người đọc thế hệ trước ông choáng ngợp, ngược lại nhận được sự tán thưởng của giới trẻ. Thực ra, trong những tháng năm tự nguyện dấn thân cho những tác phẩm của mình phản kháng lại sự đứng đắn”, ông đã hiểu rằng, mình cũng chỉ là hậu duệ (khả uý) của Walt Whitman, William Carlos Williams hay William Blake… Và trong những năm sau thế chiến II, với tính xét lại, phản văn hoá hay sự phơi bày bản năng gốc, chất Beat trong thơ ông đã trở thành một sự “tư duy lại tương lai” cho một thế hệ trẻ mất định hướng; nó là một thứ Rock mạnh sinh ra từ những nứt vỡ quan niệm thời cuộc. ở đó, nhà thơ phản ứng trước những “đạo luật” (hay sự dã man bạo lực của nước Mỹ đối xử với toàn cầu và với chính mình). Sự phản kháng trực tiếp trong thi phẩm America là quả- đấm- chữ ngàn cân tung vào cái mặt nạ đỉnh đạc che giấu một tâm địa của “gã cái bang America” và dĩ nhiên, cả sự bất lực của tính nhân văn. Nhà thơ kêu lên: “America, ta đang ghé đôi vai khác biệt của ta vào guồng máy”
Có thể thấy điểm nhấn, cũng là âm hưởng chung của những bài thơ trong tập là một cảm thức, sự ám ảnh về thời gian của những con người hiện đại, những con người đã có khả năng di chuyển bằng phương tiện siêu tốc mà chính mình không thể kiểm soát được. Có lẽ, để nhận chân một thời đại, một tâm thế hay quan niệm, tư tưởng con người trong những điểm mốc khác nhau thì nhớ nhìn vào cách những nhà thơ ngắm nhìn cắt nghĩa và gọi tên dòng sông trước mặt họ chăng? Nhà thơ nữ gốc Hà Lan, Sylvia Plath viết trong sự ám ảnh thời gian qua những hình dung mãnh liệt trong tình yêu, thứ tình yêu và cái chết mang lấy nhiều bí bức xã hội, hay nói cụ thể là mang đậm tính đấu tranh nữ quyền:
Sức nóng của em chẳng làm anh kinh ngạc ư.
Và ánh sáng của em.
Hoàn toàn tự mình em là bông hoa trà đồ sộ
Toả sáng, đến rồi đi, cơn tiếp cơn.
( Sốt 103 độ)
Có thể gặp chất tĩnh tại, hơi hướm phương Đông được kết hợp tinh tế với chất động, tư duy phân tích phương Tây trong thơ Cathy Song. Thời gian trong thơ chị là một sự hội tụ, đủ sức tạo một vùng văn hoá (với đầy đủ đặc tính lan toả, tiếp nhận và kết hợp) trong tầng chìm của trường ngôn ngữ. Và những câu thơ sinh ra từ mảnh hồn lưu vong ý thức vách ngăn cùng những thẩm thấu văn hoá, gốc gác:
Ta nhớ mẹ ta
đi bộ hàng bao thế kỷ
không cần đến bàn chân
và giống như mẹ,
ta cũng không để lại dấu chân mình,
nhưng chỉ vì
có một đại dương ở giữa,
không gian hằng cửu của cuộc nổi loạn của ta.
(Người chị đã mất)
Có thể thấy đó là những thúc bách thực sự từ đời sống xã hội và sự bùng nổ trong tâm thế một thời đại nhiều biến động, xáo trộn. Cái âm hưởng êm ái nhất của tập thơ này cũng có thể khiến bạn- một bạn đọc hay nhà thơ phương Đông thấy ngột ngạt hay đinh tai thì cũng đành chịu. Vì nói thẳng thừng, đây là một món quà tốt cho những người có đủ trang bị cần thiết mới có thể đón nhận.
Đây là tập thơ song ngữ đầu tiên được ra đời sau công ước Berne. Nó có nhiều ý nghĩa. Một trong những ý nghĩa lớn, theo tôi là nó gợi mở một cách đọc khác, và thúc đẩy một cách viết khác; nhắc nhớ rằng thời gian đang trôi với gia tốc lớn.
Sài gòn, tháng 11/2004
(Báo Văn nghệ TrÎ)
Vinh Chi
(Đọc 15 nhà thơ Mỹ thế kỷ xx, tập thơ song ngữ - Nxb Hội Nhà văn, 2004)
15 khuôn mặt, với nhiều phong trào, trường phái trong tập thơ này đã làm nên một diện mạo thơ Mỹ thế kỷ XX khá sắc nét. Có thể thấy từ trường New York với sự quay về pop, ưa hóm hỉnh pha lẫn giễu nhại, tính liên văn bản và tập thể trong sáng tác hay đến thơ dự phóng kêu gọi tính open (mở) trong sự khuếch trương nội dung hay Beat nặng tính trình diễn, trực diện và ngẫu hứng v.v… Tất cả những con đường ấy đã tồn tại làm nên một diện mạo thống nhất nhưng đa dạng, đa âm sắc của những thể nghiệm tìm kiếm hậu hiện đại từ sau thế chiến II.
Wallace Stevens viết như một sự khám phá những bí ẩn của mặt đất, trong sự siêu tưởng và hư cấu tối cao có thể được khi ông cho rằng thiên đàng hay địa ngục Thượng đế hay ác quỷ đều đã được con người khám phá xưa nay. Tính biểu/ trừu tượng thể hiện rõ trong thơ ông, đôi khi như là sự va chạm của những giấc mơ vào thực tại đời sống. Bài thơ Mười ba lối nhìn một con sáo cụ thể trong 13 không/ thời gian, nhát cắt tư duy ngôn ngữ khác nhau được phác trên đường dây siêu logic của trí tưởng. Có những đoạn rời nếu đứng độc lập, dễ làm liên tưởng đến haiku của Basho Nhật Bản:
Khi chim sáo bay ra ngoài tầm mắt
Nó đánh dấu đường biên
Của một trong nhiều vòng tròn
Một chiếc vại dựng lên thu vào không trung của một phần thế giới hay ánh sáng phát ra từ bộ lông thỏ chiếm lấy không gian của một chiều tháng tám yên bình nhưng sắp tàn lụi trong chiếc bình lớn vũ trụ … Những đường nét chuyển động của thực tại đi vào thơ như muốn bỏ mặc xác chữ khô khan để khấu khát biểu đạt một hình dung nào đó, trừu tượng nhưng cũng vi tế trong cảm thức (lắm khi bất khả tri) của con người đương đại. Trái lại, William Carlos Williams thì đi tìm cách biểu đạt đặc trưng Mỹ đó là trực diện gọi tên, đề cao tính trực tiếp trong thông tin ngôn ngữ- một sự hoài nghi thế giới, kể cả sự cái trừu tượng cũng được nhìn từ đối diện như một chính thể độc lập, một đối tượng thức nhận cụ thể:
Bề ngoài kiệt quệ, mùa xuân
uể oải bàng hoàng đang đến
Trần truồng tiến vào tân thế giới
lạnh lẽo, hoài nghi tất cả
nó đi vào. Xung quanh là
cơn gió lạnh thân quen-
(Mùa xuân và tất cả)
Sự vật được chớp bắt, phóng chiếu, mô tả với sắc nét từng điểm màu, điểm ảnh có sức phân giải cao.
Những cách tân gần đây của một vài nhà thơ trẻ Việt Nam tìm kiếm, cái gọi là tân hình thức hay thơ phản thơ (tạm gọi là anti- poem) có thể thấy, các nhà thơ Mỹ đã đi qua một cách lịch lãm và… xong nhiệm vụ từ thế kỷ XX. Sự cách tân của họ đặt trên cái nền tảng văn hoá và đặc trưng ngôn ngữ của họ, như một nhu cầu nội tại của tâm thế mới chứ không là sự nóng vội khiên cưỡng góp nhặt hay chắp vá, học đòi thiếu ý thức. Sự nổi loạn, bốc đồng tự thú của Robert Lowell được xây dựng trên cái nền ngôn ngữ đẹp, điêu luyện. Tính cá nhân trong thơ ông là một phần tử đầy khả năng biểu trưng trong tâm thế chung của xã hội Mỹ và rộng hơn, thế giới đồ vật vào thời ông sống. Chất tự sự hay con người cá nhân dị ứng trước thế giới đồ vật- tiêu thụ trong thơ ông có sức ảnh hưởng đến nền thơ Mỹ nửa sau thế kỷ XX:
Làm gì có tổ ong nếu không có con ong
cứ đắp thêm từng vòng, từng ngăn,
thứ sáp và mật của một toà lăng tẩm-
vòm mái tròn này chứng tỏ kẻ xây nên nó là có thật;
còn xác của loài trùng ấy lại được ướp trong mật,
với lời ước nguyện cho công trình hư hoại được của mình
sống được cho đến khi bị con gấu ưa của ngọt mạo phạm-
cuốn sách mở này… cỗ áo quan còn để ngỏ của ta.
(Đọc chính mình)
Đặc biệt trong trào lưu Beat với tuyên ngôn nói không với tính triết học to tát để tìm về đời thường trực tiếp, ngẫu hứng với tất cả vẻ uyên bác lẫn thấp hèn tự nhiên của nó. Allen Ginsberg với những cơn “bùng nổ tình dục, bản năng đầy ngẫu hứng” khiến nhiều người đọc thế hệ trước ông choáng ngợp, ngược lại nhận được sự tán thưởng của giới trẻ. Thực ra, trong những tháng năm tự nguyện dấn thân cho những tác phẩm của mình phản kháng lại sự đứng đắn”, ông đã hiểu rằng, mình cũng chỉ là hậu duệ (khả uý) của Walt Whitman, William Carlos Williams hay William Blake… Và trong những năm sau thế chiến II, với tính xét lại, phản văn hoá hay sự phơi bày bản năng gốc, chất Beat trong thơ ông đã trở thành một sự “tư duy lại tương lai” cho một thế hệ trẻ mất định hướng; nó là một thứ Rock mạnh sinh ra từ những nứt vỡ quan niệm thời cuộc. ở đó, nhà thơ phản ứng trước những “đạo luật” (hay sự dã man bạo lực của nước Mỹ đối xử với toàn cầu và với chính mình). Sự phản kháng trực tiếp trong thi phẩm America là quả- đấm- chữ ngàn cân tung vào cái mặt nạ đỉnh đạc che giấu một tâm địa của “gã cái bang America” và dĩ nhiên, cả sự bất lực của tính nhân văn. Nhà thơ kêu lên: “America, ta đang ghé đôi vai khác biệt của ta vào guồng máy”
Có thể thấy điểm nhấn, cũng là âm hưởng chung của những bài thơ trong tập là một cảm thức, sự ám ảnh về thời gian của những con người hiện đại, những con người đã có khả năng di chuyển bằng phương tiện siêu tốc mà chính mình không thể kiểm soát được. Có lẽ, để nhận chân một thời đại, một tâm thế hay quan niệm, tư tưởng con người trong những điểm mốc khác nhau thì nhớ nhìn vào cách những nhà thơ ngắm nhìn cắt nghĩa và gọi tên dòng sông trước mặt họ chăng? Nhà thơ nữ gốc Hà Lan, Sylvia Plath viết trong sự ám ảnh thời gian qua những hình dung mãnh liệt trong tình yêu, thứ tình yêu và cái chết mang lấy nhiều bí bức xã hội, hay nói cụ thể là mang đậm tính đấu tranh nữ quyền:
Sức nóng của em chẳng làm anh kinh ngạc ư.
Và ánh sáng của em.
Hoàn toàn tự mình em là bông hoa trà đồ sộ
Toả sáng, đến rồi đi, cơn tiếp cơn.
( Sốt 103 độ)
Có thể gặp chất tĩnh tại, hơi hướm phương Đông được kết hợp tinh tế với chất động, tư duy phân tích phương Tây trong thơ Cathy Song. Thời gian trong thơ chị là một sự hội tụ, đủ sức tạo một vùng văn hoá (với đầy đủ đặc tính lan toả, tiếp nhận và kết hợp) trong tầng chìm của trường ngôn ngữ. Và những câu thơ sinh ra từ mảnh hồn lưu vong ý thức vách ngăn cùng những thẩm thấu văn hoá, gốc gác:
Ta nhớ mẹ ta
đi bộ hàng bao thế kỷ
không cần đến bàn chân
và giống như mẹ,
ta cũng không để lại dấu chân mình,
nhưng chỉ vì
có một đại dương ở giữa,
không gian hằng cửu của cuộc nổi loạn của ta.
(Người chị đã mất)
Có thể thấy đó là những thúc bách thực sự từ đời sống xã hội và sự bùng nổ trong tâm thế một thời đại nhiều biến động, xáo trộn. Cái âm hưởng êm ái nhất của tập thơ này cũng có thể khiến bạn- một bạn đọc hay nhà thơ phương Đông thấy ngột ngạt hay đinh tai thì cũng đành chịu. Vì nói thẳng thừng, đây là một món quà tốt cho những người có đủ trang bị cần thiết mới có thể đón nhận.
Đây là tập thơ song ngữ đầu tiên được ra đời sau công ước Berne. Nó có nhiều ý nghĩa. Một trong những ý nghĩa lớn, theo tôi là nó gợi mở một cách đọc khác, và thúc đẩy một cách viết khác; nhắc nhớ rằng thời gian đang trôi với gia tốc lớn.
Sài gòn, tháng 11/2004
(Báo Văn nghệ TrÎ)
Love mickey,