Thưa thốt về cái Hậu Hiện Đại
Xin mời bạn hãy coi nhóm tượng Mẹ Con của Điềm Phùng Thị - tôi mạo muội xin chị dưới Suối vàng hoặc trên Thiên đàng hãy xá cho cái tội mượn của chị mà không trả tiền bản quyền. Tôi mượn tác phẩm của chị để làm phúc thì không khi nào phải tội, chắc chị cũng hài lòng.
Xin bạn hãy tưởng tượng chính bạn đã tạc nhóm tượng đó, hoặc là bạn được chị Điềm tặng, hoặc giả bạn dư dả tiền và đã mua nhóm tượng đó về bầy trong vườn nhà mình. Bỗng một hôm, bạn nảy ra ý định sắp xếp lại nhóm tượng đó. Bạn nghĩ bụng, cho một đứa con lạc mẹ đi, để khi mẹ tìm được con thì gia đình càng ấm. Thế rồi bạn đem một mô-đun trong nhóm tượng đó xếp theo ý mình cho “nó” xa hẳn mẹ con anh chị em nhà nó, rồi cho nó “nấp” vào một chỗ nào đó... Và bạn thưởng thức cái ý định cùng sáng tạo với tác giả do chính bạn thực hiện. Thế rồi, ít lâu sau, bạn lại nảy ra ý khác, bạn lại sắp xếp lại nhóm tượng theo ý khác...
*
Bạn thân mến, nếu bạn làm như những điều tác giả vừa nói chính là bạn đã trở thành một thành viên theo ý tưởng của dòng sáng tác nghệ thuật có tên hậu hiện đại vậy.
Vậy dòng sáng tác hậu hiện đại có nội dung gì? Dòng đó bổ sung những thiếu hụt của dòng sáng tạo từng có tên là nghệ thuật hiện đại đã thành hình trong cả một thế kỷ qua.
Nghệ thuật theo chủ nghĩa hiện đại đã di sản lại và để cho dòng hậu hiện đại phát huy mạnh thêm một số đặc điểm sau:
Một là, nó nhấn mạnh vào ấn tượng chủ quan, tuy vẫn lấy tư liệu từ hiện thực nhưng sẽ thể hiện ra như là kết quả của nhiều con mắt chủ quan áp đặt cho đối tượng đó. Ta thấy cách sáng tác đó trong tranh Picasso chẳng hạn, trên một tấm toan đối tượng hiện ra như được tác giả nhìn từ các phía và cùng hiện ra trước mắt người xem.
Hai là, một cung cách kể chuyện như thể do nhiều người kể, phá vỡ cái “khách quan” thường có khi câu chuyện thường vẫn được kể bằng ngôi thứ ba. Xin bạn ra hiệu sách mua cuốn Âm thanh và cuồng nộ của W. Faulkner và bạn sẽ thưởng thức một cái mẫu về cách kể chuyện ồn ã đó. Nhiều vở kịch theo dòng này sẽ giúp ta thưởng thức kịch và như thể cùng tham gia với tác giả kể chính câu chuyện đang xảy ra trên sân khấu.
Ba là, một sự xáo trộn thể loại, khiến cho văn xuôi thì mang tính thơ và thơ thì mang tính văn xuôi, hoàn toàn không bị gò bó trong khuôn phép cổ điển đã đành, còn phá tung cả những sự “cởi trói” khỏi chủ nghĩa cổ điển.
Bốn là, một khuynh hướng sáng tác tháo lắp được, như phần mở đầu bài viết này đã giới thiệu qua những mô-đun tượng của Điềm Phùng Thị. Không chỉ với tượng, trong kiến trúc cũng có thể tạo ra các mô-đun (như những toa tàu trong đoàn tàu) để tháo lắp. Ngay trong văn xuôi bạn cũng có thể gặp những cách viết đòi bạn tham gia cấu tạo câu chuyện và nhấm nháp chính sự tái cấu trúc đó.
Năm là, tính chất dân chủ của tác phẩm. Nó lôi cuốn công chúng vào công việc sáng tạo nghệ thuật. Ta sẽ thấy cung cách đó trong những hình thức tạm gọi như sắp đặt, trình diễn, hoặc trong những cuộc biểu diễn rất đông công chúng, mọi người cùng gào hát theo Mỹ Linh, Mỹ Tâm hoặc Thanh Lam chẳng hạn.
Cung cách lôi cuốn này khác hẳn với lối tuyên truyền quảng cáo, ở chỗ công chúng tham gia vào cuộc chơi với một trình độ văn hoá cao và với ý thức mình không bị nhồi sọ. Xin bạn một lần nữa lại ngắm nhìn nhóm tượng Điềm Phùng Thị, và bạn hãy tưởng tượng một khi bạn sắp xếp lại nhóm tượng đó theo ý bạn, theo chủ đề của bạn, theo độ am tường của bạn, khi ấy chính bạn không còn là người hưởng thụ thụ động nữa.
*
Dĩ nhiên, trên con đường mò mẫm, không thể tránh khỏi những kẻ thất bại và những anh chị a dua. Làm nghệ thuật thì nên nhìn vào khía cạnh tích cực của vấn đề. Tích cực đồng nghĩa với tài năng và đạo lý. Tích cực là phải nhìn thấy nghệ thuật hậu hiện đại chú trọng gắn công chúng vào công cuộc đồng sáng tạo, dựa trên cùng tư duy với một ý thức cao về sự Tự do và Trách nhiệm của con người.
Không có cách gì ngăn chặn dòng nghệ thuật đó, vì nó chính là dòng cuộc sống, và nó luôn luôn chảy về phía trước.
(Phụ bản Thơ - báo Văn nghệ)
Xin mời bạn hãy coi nhóm tượng Mẹ Con của Điềm Phùng Thị - tôi mạo muội xin chị dưới Suối vàng hoặc trên Thiên đàng hãy xá cho cái tội mượn của chị mà không trả tiền bản quyền. Tôi mượn tác phẩm của chị để làm phúc thì không khi nào phải tội, chắc chị cũng hài lòng.
Xin bạn hãy tưởng tượng chính bạn đã tạc nhóm tượng đó, hoặc là bạn được chị Điềm tặng, hoặc giả bạn dư dả tiền và đã mua nhóm tượng đó về bầy trong vườn nhà mình. Bỗng một hôm, bạn nảy ra ý định sắp xếp lại nhóm tượng đó. Bạn nghĩ bụng, cho một đứa con lạc mẹ đi, để khi mẹ tìm được con thì gia đình càng ấm. Thế rồi bạn đem một mô-đun trong nhóm tượng đó xếp theo ý mình cho “nó” xa hẳn mẹ con anh chị em nhà nó, rồi cho nó “nấp” vào một chỗ nào đó... Và bạn thưởng thức cái ý định cùng sáng tạo với tác giả do chính bạn thực hiện. Thế rồi, ít lâu sau, bạn lại nảy ra ý khác, bạn lại sắp xếp lại nhóm tượng theo ý khác...
*
Bạn thân mến, nếu bạn làm như những điều tác giả vừa nói chính là bạn đã trở thành một thành viên theo ý tưởng của dòng sáng tác nghệ thuật có tên hậu hiện đại vậy.
Vậy dòng sáng tác hậu hiện đại có nội dung gì? Dòng đó bổ sung những thiếu hụt của dòng sáng tạo từng có tên là nghệ thuật hiện đại đã thành hình trong cả một thế kỷ qua.
Nghệ thuật theo chủ nghĩa hiện đại đã di sản lại và để cho dòng hậu hiện đại phát huy mạnh thêm một số đặc điểm sau:
Một là, nó nhấn mạnh vào ấn tượng chủ quan, tuy vẫn lấy tư liệu từ hiện thực nhưng sẽ thể hiện ra như là kết quả của nhiều con mắt chủ quan áp đặt cho đối tượng đó. Ta thấy cách sáng tác đó trong tranh Picasso chẳng hạn, trên một tấm toan đối tượng hiện ra như được tác giả nhìn từ các phía và cùng hiện ra trước mắt người xem.
Hai là, một cung cách kể chuyện như thể do nhiều người kể, phá vỡ cái “khách quan” thường có khi câu chuyện thường vẫn được kể bằng ngôi thứ ba. Xin bạn ra hiệu sách mua cuốn Âm thanh và cuồng nộ của W. Faulkner và bạn sẽ thưởng thức một cái mẫu về cách kể chuyện ồn ã đó. Nhiều vở kịch theo dòng này sẽ giúp ta thưởng thức kịch và như thể cùng tham gia với tác giả kể chính câu chuyện đang xảy ra trên sân khấu.
Ba là, một sự xáo trộn thể loại, khiến cho văn xuôi thì mang tính thơ và thơ thì mang tính văn xuôi, hoàn toàn không bị gò bó trong khuôn phép cổ điển đã đành, còn phá tung cả những sự “cởi trói” khỏi chủ nghĩa cổ điển.
Bốn là, một khuynh hướng sáng tác tháo lắp được, như phần mở đầu bài viết này đã giới thiệu qua những mô-đun tượng của Điềm Phùng Thị. Không chỉ với tượng, trong kiến trúc cũng có thể tạo ra các mô-đun (như những toa tàu trong đoàn tàu) để tháo lắp. Ngay trong văn xuôi bạn cũng có thể gặp những cách viết đòi bạn tham gia cấu tạo câu chuyện và nhấm nháp chính sự tái cấu trúc đó.
Năm là, tính chất dân chủ của tác phẩm. Nó lôi cuốn công chúng vào công việc sáng tạo nghệ thuật. Ta sẽ thấy cung cách đó trong những hình thức tạm gọi như sắp đặt, trình diễn, hoặc trong những cuộc biểu diễn rất đông công chúng, mọi người cùng gào hát theo Mỹ Linh, Mỹ Tâm hoặc Thanh Lam chẳng hạn.
Cung cách lôi cuốn này khác hẳn với lối tuyên truyền quảng cáo, ở chỗ công chúng tham gia vào cuộc chơi với một trình độ văn hoá cao và với ý thức mình không bị nhồi sọ. Xin bạn một lần nữa lại ngắm nhìn nhóm tượng Điềm Phùng Thị, và bạn hãy tưởng tượng một khi bạn sắp xếp lại nhóm tượng đó theo ý bạn, theo chủ đề của bạn, theo độ am tường của bạn, khi ấy chính bạn không còn là người hưởng thụ thụ động nữa.
*
Dĩ nhiên, trên con đường mò mẫm, không thể tránh khỏi những kẻ thất bại và những anh chị a dua. Làm nghệ thuật thì nên nhìn vào khía cạnh tích cực của vấn đề. Tích cực đồng nghĩa với tài năng và đạo lý. Tích cực là phải nhìn thấy nghệ thuật hậu hiện đại chú trọng gắn công chúng vào công cuộc đồng sáng tạo, dựa trên cùng tư duy với một ý thức cao về sự Tự do và Trách nhiệm của con người.
Không có cách gì ngăn chặn dòng nghệ thuật đó, vì nó chính là dòng cuộc sống, và nó luôn luôn chảy về phía trước.
(Phụ bản Thơ - báo Văn nghệ)
Love mickey,