Góc Thành Nam của Nguyễn Trãi
Chu Trọng Huyến
Trong Quốc âm thi tập ở bài Thủ vĩ ngâm nói về cảnh Nguyễn Trãi bị giam lỏng, được mở đầu:
Góc Thành Nam lều một gian
No nước uống, thiếu cơm ăn.
Thành Nam, nơi Nguyễn Trãi bị giam này là ở đâu? Câu hỏi đó hiện nay vẫn chưa có lời đáp cho thật thoả đáng.
Trong Nguyễn Trãi toàn tập, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1976, các ông Văn Tân và Đào Duy Anh (dựa vào bản phiên âm và chú giải của Trần Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm, 1956) mà dịch và chú thích Quốc âm thi tập đưa ra hai ý kiến về nơi Nguyễn Trãi viết bài này: Một là ở Đông Quan (tức Thăng Long) lúc Nguyễn Trãi nghe lời cha khuyên mà trở về rồi bị Trương Phụ bắt giam lỏng, hai là ở một nơi nào đó khi bị vua Lê Thái Tổ ruồng bỏ bởi triều đình nghi ông có liên quan đến vụ án Trần Nguyên Hãn. Văn Tân và Đào Duy Anh nghiêng về khả năng thứ hai. Nhưng Thành Nam là nơi nào thì không được các ông xác định.
Đông Quan chưa bao giờ được gọi là Thành Nam. Trước đây, trên châu thổ Bắc Kỳ chỉ có một nơi mang địa danh là Thành Nam tức thành phố Nam Định nhưng đó là tên gọi theo ngôn ngữ dân gian, lấy địa danh Sơn Nam làm gốc, có từ thời Nguyễn. Còn từ thời Lê sơ trở về trước, Nam Định nằm trong trấn Sơn Nam, sau phân ra làm Sơn Nam Hạ. Bấy giờ thành phố Nam Định chỉ mới là một lỵ sở nhỏ mang tên Vị Xuyên của phủ Thiên Trường. Cho nên không thể xem Thành Nam trong bài Thủ vĩ ngâm (viết vào đầu thế kỉ XV) của Nguyễn Trãi là đất Nam Định được. Vậy, Thành Nam nơi Nguyễn Trãi bị giam lỏng là ở đâu? Có phải nơi đó thuộc đất Mật Châu, phủ Tương Dương sau này là huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An?
Đã có nhiều thư tịch cổ ghi chép, khảo tả về vị trí, lai lịch và kích thước của khu thành trên đất Nghệ này. Vào thập niên thứ tư của thế kỉ trước, một học giả người Pháp, Bơ-rơ-tông (Hyppolyte Le Breton) trong sách An - Tịnh cổ (Le vieux An-Tinh), Nhà in Viễn Đông, Hà Nội ấn hành năm 1938, đã lập Bảng thống kê về các ngôi thành cổ (L’espace l’histoire de nos citadelles) ở hai bên bờ sông Lam trong đó Thành Nam nằm ở hữu ngạn, tồn tại từ thế kỷ XI đến thế kỉ XVII, trải qua các triều đại Lý - Trần - Hồ - Lê.
Đặng Thai Mai, trong một bản tài liệu nói về Vị trí Nghệ An đối với lịch sử đất nước, viết cho Ban nghiên cứu lịch sử Đảng Nghệ An, 1968 đã nhắc lại: Thành Nam là tên gọi có từ thời Trần - Hồ. Nơi đó, xưa kia là một chốn thâm u, quạnh vắng. Hồi tôi còn nhỏ, bà nội và chú tôi đã chỉ lên nơi đó mà nói rằng, Thành Nam là đất Phủ Tương. Trương Phụ có cho lính đóng đồn ở đó. Chắc Nguyễn Trãi đã có lần bị đày lên trên ấy… Còn theo chú thích về Thành Nam như lời dẫn giải ở sách Quốc âm thi tập (tức bản do Trần Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm phiên âm chú giải năm 1956) thì cũng khó hình dung.
Học giả Đặng Thai Mai nêu vấn đề một cách tự nhiên nhưng rất đáng chú ý. Kẻ địch không thể giam mãi Nguyễn Trãi ở Đông Quan trong mười năm (Như các tài liệu thường viết thì năm 1407 ông từ Nam Quan trở về rồi bị Trương Phụ bắt giam đến 1418 hay 1420 thì vào Lỗi Giang gặp Lê Lợi). Ta biết Trương Phụ có mặt tại Việt Nam hai lần với cương vị là Tổng binh. Lần thứ nhất là vào năm 1407. Hồi đó sau khi đánh bại nhà Hồ thì y giao binh quyền lại cho Lữ Nghị và Hoàng Phúc rồi cùng Mộc Thạnh đưa địa đồ nước ta về dâng lên vua Minh. Lần thứ hai y phải sang là vì bấy giờ vua Trần Trùng Quang đã thay vua Trần Giản Định, thế lực của nhà Hậu Trần mạnh lên rất nhiều, đe doạ lớn đến nền thống trị của giặc Minh. Sang Việt Nam lần này từ tháng 6 năm Quý Tỵ (1413) đến tháng 8 năm Giáp Ngọ (1414), Phụ buộc bọn quan chức dưới quyền tại các trấn phải kê khai rồi nộp danh sách những người không chịu thần phục nhà Minh. Y đóng Tổng hành dinh trên núi Lam Thành. Từ đây, Trương Phụ chỉ huy chiến trường cả nước và y đã vào Hoá Châu vây bắt triều đình của vua Trần Trùng Quang. Mà Tổng hành dinh của giặc ở đâu là nhà tù quốc gia đóng ở đấy. Đối với Nguyễn Trãi thì hồi trước, Phụ đã buộc ông phải làm quan cho nhà Minh nhưng ông không chịu. Nay rất có thể, Nguyễn Trãi đã bị bắt lại và bị Phụ cho đưa lên giam lỏng ở Thành Nam để y có thể tiếp tục việc dụ dỗ ông và nhất là để đánh lừa dư luận. Phải là tại Thành Nam ở Tương Dương, giữa chốn núi rừng mới có cảnh lều một gian và vì thành ở ngay sát bờ sông Lam nên mới dễ no nước uống, chứ ở Đông Quan thì không thể có được những điều kiện như vậy, nhất là việc dựng lều một gian ở trong thành nội. Khi Trương Phụ lại trở về Tàu thì Nguyễn Trãi có điều kiện thoát ra để rồi đến gặp Lê Lợi dâng Bình Ngô sách.
ở tù mà có sức rung động về tâm hồn để làm được thơ hay là điều rất khó. Nếu là Nguyễn Trãi bị giam tại Thành Nam trên đất Nghệ thì hai thế kỉ sau đó, một thi sĩ lừng danh cũng tới đây và tiếp nối được mạch cảm hứng của ông. Đó là Phùng Khắc Khoan (1528-1613). Vị hoàng giáp được mệnh danh là Trạng Bùng này phải lên đây cũng là vì không được triều đình nhà Lê tin dùng. Song với đất Mật Châu của Tương Dương, họ Phùng đã viết nên những vần thơ rung động lòng người mà sau này, trong Hồi kí của mình, Đặng Thai Mai có nhắc lại (Thiếu Mai ghi, Nhà xuất bản Nghệ An và Hội Nhà văn 1992, trang 53): Thành Nam đây cũng đất giời.
Phải chăng, ở nơi cũng đất giời của trời Nam này, Nguyễn Trãi đã viết trong Dư địa chí: Kì Lân và Lam ở về Nghệ An. Và trong Quốc Âm thi tập, Nguyễn Trãi đã vận dụng biết bao ngôn ngữ cổ của đất Hồng Lam vào trong thơ của mình. Cảnh trí và con người Nghệ An đã in đậm trong thơ văn Nguyễn Trãi.
Chu Trọng Huyến
Trong Quốc âm thi tập ở bài Thủ vĩ ngâm nói về cảnh Nguyễn Trãi bị giam lỏng, được mở đầu:
Góc Thành Nam lều một gian
No nước uống, thiếu cơm ăn.
Thành Nam, nơi Nguyễn Trãi bị giam này là ở đâu? Câu hỏi đó hiện nay vẫn chưa có lời đáp cho thật thoả đáng.
Trong Nguyễn Trãi toàn tập, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1976, các ông Văn Tân và Đào Duy Anh (dựa vào bản phiên âm và chú giải của Trần Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm, 1956) mà dịch và chú thích Quốc âm thi tập đưa ra hai ý kiến về nơi Nguyễn Trãi viết bài này: Một là ở Đông Quan (tức Thăng Long) lúc Nguyễn Trãi nghe lời cha khuyên mà trở về rồi bị Trương Phụ bắt giam lỏng, hai là ở một nơi nào đó khi bị vua Lê Thái Tổ ruồng bỏ bởi triều đình nghi ông có liên quan đến vụ án Trần Nguyên Hãn. Văn Tân và Đào Duy Anh nghiêng về khả năng thứ hai. Nhưng Thành Nam là nơi nào thì không được các ông xác định.
Đông Quan chưa bao giờ được gọi là Thành Nam. Trước đây, trên châu thổ Bắc Kỳ chỉ có một nơi mang địa danh là Thành Nam tức thành phố Nam Định nhưng đó là tên gọi theo ngôn ngữ dân gian, lấy địa danh Sơn Nam làm gốc, có từ thời Nguyễn. Còn từ thời Lê sơ trở về trước, Nam Định nằm trong trấn Sơn Nam, sau phân ra làm Sơn Nam Hạ. Bấy giờ thành phố Nam Định chỉ mới là một lỵ sở nhỏ mang tên Vị Xuyên của phủ Thiên Trường. Cho nên không thể xem Thành Nam trong bài Thủ vĩ ngâm (viết vào đầu thế kỉ XV) của Nguyễn Trãi là đất Nam Định được. Vậy, Thành Nam nơi Nguyễn Trãi bị giam lỏng là ở đâu? Có phải nơi đó thuộc đất Mật Châu, phủ Tương Dương sau này là huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An?
Đã có nhiều thư tịch cổ ghi chép, khảo tả về vị trí, lai lịch và kích thước của khu thành trên đất Nghệ này. Vào thập niên thứ tư của thế kỉ trước, một học giả người Pháp, Bơ-rơ-tông (Hyppolyte Le Breton) trong sách An - Tịnh cổ (Le vieux An-Tinh), Nhà in Viễn Đông, Hà Nội ấn hành năm 1938, đã lập Bảng thống kê về các ngôi thành cổ (L’espace l’histoire de nos citadelles) ở hai bên bờ sông Lam trong đó Thành Nam nằm ở hữu ngạn, tồn tại từ thế kỷ XI đến thế kỉ XVII, trải qua các triều đại Lý - Trần - Hồ - Lê.
Đặng Thai Mai, trong một bản tài liệu nói về Vị trí Nghệ An đối với lịch sử đất nước, viết cho Ban nghiên cứu lịch sử Đảng Nghệ An, 1968 đã nhắc lại: Thành Nam là tên gọi có từ thời Trần - Hồ. Nơi đó, xưa kia là một chốn thâm u, quạnh vắng. Hồi tôi còn nhỏ, bà nội và chú tôi đã chỉ lên nơi đó mà nói rằng, Thành Nam là đất Phủ Tương. Trương Phụ có cho lính đóng đồn ở đó. Chắc Nguyễn Trãi đã có lần bị đày lên trên ấy… Còn theo chú thích về Thành Nam như lời dẫn giải ở sách Quốc âm thi tập (tức bản do Trần Văn Giáp và Phạm Trọng Điềm phiên âm chú giải năm 1956) thì cũng khó hình dung.
Học giả Đặng Thai Mai nêu vấn đề một cách tự nhiên nhưng rất đáng chú ý. Kẻ địch không thể giam mãi Nguyễn Trãi ở Đông Quan trong mười năm (Như các tài liệu thường viết thì năm 1407 ông từ Nam Quan trở về rồi bị Trương Phụ bắt giam đến 1418 hay 1420 thì vào Lỗi Giang gặp Lê Lợi). Ta biết Trương Phụ có mặt tại Việt Nam hai lần với cương vị là Tổng binh. Lần thứ nhất là vào năm 1407. Hồi đó sau khi đánh bại nhà Hồ thì y giao binh quyền lại cho Lữ Nghị và Hoàng Phúc rồi cùng Mộc Thạnh đưa địa đồ nước ta về dâng lên vua Minh. Lần thứ hai y phải sang là vì bấy giờ vua Trần Trùng Quang đã thay vua Trần Giản Định, thế lực của nhà Hậu Trần mạnh lên rất nhiều, đe doạ lớn đến nền thống trị của giặc Minh. Sang Việt Nam lần này từ tháng 6 năm Quý Tỵ (1413) đến tháng 8 năm Giáp Ngọ (1414), Phụ buộc bọn quan chức dưới quyền tại các trấn phải kê khai rồi nộp danh sách những người không chịu thần phục nhà Minh. Y đóng Tổng hành dinh trên núi Lam Thành. Từ đây, Trương Phụ chỉ huy chiến trường cả nước và y đã vào Hoá Châu vây bắt triều đình của vua Trần Trùng Quang. Mà Tổng hành dinh của giặc ở đâu là nhà tù quốc gia đóng ở đấy. Đối với Nguyễn Trãi thì hồi trước, Phụ đã buộc ông phải làm quan cho nhà Minh nhưng ông không chịu. Nay rất có thể, Nguyễn Trãi đã bị bắt lại và bị Phụ cho đưa lên giam lỏng ở Thành Nam để y có thể tiếp tục việc dụ dỗ ông và nhất là để đánh lừa dư luận. Phải là tại Thành Nam ở Tương Dương, giữa chốn núi rừng mới có cảnh lều một gian và vì thành ở ngay sát bờ sông Lam nên mới dễ no nước uống, chứ ở Đông Quan thì không thể có được những điều kiện như vậy, nhất là việc dựng lều một gian ở trong thành nội. Khi Trương Phụ lại trở về Tàu thì Nguyễn Trãi có điều kiện thoát ra để rồi đến gặp Lê Lợi dâng Bình Ngô sách.
ở tù mà có sức rung động về tâm hồn để làm được thơ hay là điều rất khó. Nếu là Nguyễn Trãi bị giam tại Thành Nam trên đất Nghệ thì hai thế kỉ sau đó, một thi sĩ lừng danh cũng tới đây và tiếp nối được mạch cảm hứng của ông. Đó là Phùng Khắc Khoan (1528-1613). Vị hoàng giáp được mệnh danh là Trạng Bùng này phải lên đây cũng là vì không được triều đình nhà Lê tin dùng. Song với đất Mật Châu của Tương Dương, họ Phùng đã viết nên những vần thơ rung động lòng người mà sau này, trong Hồi kí của mình, Đặng Thai Mai có nhắc lại (Thiếu Mai ghi, Nhà xuất bản Nghệ An và Hội Nhà văn 1992, trang 53): Thành Nam đây cũng đất giời.
Phải chăng, ở nơi cũng đất giời của trời Nam này, Nguyễn Trãi đã viết trong Dư địa chí: Kì Lân và Lam ở về Nghệ An. Và trong Quốc Âm thi tập, Nguyễn Trãi đã vận dụng biết bao ngôn ngữ cổ của đất Hồng Lam vào trong thơ của mình. Cảnh trí và con người Nghệ An đã in đậm trong thơ văn Nguyễn Trãi.
Love mickey,