Văn học Chăm hôm qua và hôm nay
Inrasara
1. Văn học Chăm - hôm qua.
Văn hóa một dân tộc tồn tại ở bản sắc, phát triển ở tiếp nhận và sáng tạo. Câu hỏi đặt ra: thế nào là bản sắc? Chúng ta chỉ hiểu được bản sắc một cái gì đó khi đặt nó bên cạnh một cái khác / những cái khác. Đâu là bản sắc văn hóa Chăm? ở lĩnh vực hẹp hơn: văn học chẳng hạn, đâu là bản sắc, cái khác biệt nổi bật của văn học Chăm khả dĩ làm đa dạng thêm nền văn học Việt Nam?
- Người Chăm biết sử dụng chữ viết từ khá sớm. Bia Võ Cạnh (Nha Trang) - năm 192 sau Công nguyên, được xem là bia ký đầu tiên bằng chữ Phạn ở Đông Nam á. Cũng vậy, bia Đông Yên Châu thuộc hệ thống bia Mỹ Sơn được viết vào cuối thế kỷ thứ IV là minh văn bằng chữ bản địa có mặt sớm nhất trong khu vực.
Văn học vừa là nhân vừa là quả của ngôn ngữ - tư duy Chăm, cả tư duy bình dân lẫn tư duy bác học (tư duy phức hợp, tư duy trừu tượng, siêu hình, tư biện, suy lý...), biểu hiện ở bề nổi lẫn phần chìm trong mọi khía cạnh, lĩnh vực.
Ngôn ngữ, chữ viết phát triển thúc đẩy văn học phát triển. Nên ở Chăm, song hành với văn học bình dân: tục ngữ, ca dao, truyện cổ,... là nền văn học viết có mặt từ rất sớm: văn bi ký, sử thi, trường ca, thơ thế sự, thơ triết lý, gia huấn ca... Nhưng di sản văn học ấy đã thất tán quá nhiều. Mảnh vụn nó vương vãi khắp nơi. Nỗ lực thu gom hầu dựng lại khuôn mặt của nó ở các nhà nghiên cứu hơn thế kỷ qua chưa thấm vào đâu, so với yêu cầu của nó.
Chính sự thất tán này đã gây không ít ngộ nhận, đến nỗi một nhà nghiên cứu thời danh người Pháp cho rằng văn học Chăm chỉ có thể thu gọn trong vài chục trang sách! Sự thật có phải như thế không? 17 thế kỷ văn học Chăm có gì nổi bật?
- Di sản: Qua các thành tựu sưu tầm - nghiên cứu chúng ta có thể khẳng định: đây là nền văn học dân tộc độc đáo và vô giá.
Ngoài dòng văn học bình dân, văn học thành văn Chăm có:
+ Văn bia ký: gồm 250 minh văn, sáng tác từ thế kỷ II đến thế kỷ XV.
+ 5 akayet - sử thi.
+ 10 trường ca trữ tình: Ariya Bini - Cam, Ariya Cam - Bini, Ariya Xah Pakei,...
+ Hàng trăm trường ca thế sự, thơ triết lý: Ariya Glang Anak, Pauth Catwai, Ariya Po Parang, Ariya Twơr Phauv..., Ariya Nau Ikak, Ariya Jadar...
+ Gia huấn ca: Ariya Patauv Adat Likei, Patauv Adat Kamei, Muk Thruh Palei...
+ Hơn 100 tụng ca - damnưy do Ong Kadhar hay Ong Mưdwơn hát trong các lễ Rija. Dù các bài tụng ca này đã được ghi thành văn bản nhưng trong lúc diễn ngâm, nghệ nhân vẫn có thể tái tạo linh hoạt. Mỗi bài dài từ 20 đến 150 câu ariya Chăm.
Đó là di sản thâm trầm của Chăm. Nhưng theo tôi, giá trị chính là sự khác lạ. Vậy mà văn học Chăm cống hiến khá nhiều giọng nói riêng, lạ.
- Về nội dung - đề tài: 250 minh văn Champa sáng tác bằng cả tiếng Phạn lẫn tiếng Chăm cổ là cái được kể đầu tiên. 5 sử thi - akayet Chăm có xuất xứ từ / mang âm hưởng Mã Lai hoặc ấn Độ, là sáng tác đặc trưng Chăm, là hiện tượng không có trong văn học sử Việt Nam. 3 trường ca trữ tình nội dung mang chở sự đối kháng quyết liệt giữa hai tôn giáo Hồi - Bàlamôn dẫn đến đổ vỡ tình yêu và cái chết của ba cặp tình nhân, cũng là một dị biệt khác...
- Còn hình thức thể hiện? Chăm có thể thơ như lục bát Việt mà chúng tôi tạm gọi là lục bát Chăm: thể ariya. Nhưng khác với Việt, lục bát Chăm gieo cả vần bằng lẫn vần trắc, và vần gieo duy nhất ở chữ thứ tư câu tám chứ không ở chữ thứ sáu như trong lục bát Việt. Đặc biệt hơn nữa trong sáng tác, ariya Chăm được sử dụng theo cách đếm âm tiết hay nén âm/tính trọng âm của từ đa âm tiết (như thể thơ Tân hình thức - New Formalism trong tiếng Anh vậy), tùy khuynh hướng sáng tác của tác giả. Chăm còn có thể pauh catwai (biến thể từ ariya) mà mỗi cặp lục bát đều đứng biệt lập như một bài thơ hoàn chỉnh với đầy đủ ý nghĩa, được kết nối liên hoàn đến cả mấy trăm câu mà vẫn thống nhất qua giọng điệu, tư tưởng, hình thức không khác mấy so với Choka (trường ca) của Nhật (Choka là Shika: 5 âm - 7 âm được kết nối liên hoàn).
Nhưng chúng ta đã làm việc đầy đủ cho công cuộc “nêu bật” các đặc trưng ấy chưa? Việc sưu tầm - dịch thuật - phân tích vốn cổ văn học như của Chăm là điều đến tận hôm nay còn bỏ ngỏ.
Trong lúc đó, các ấn phẩm về nền văn học dân tộc này được làm vội bấy lâu đang được các nhà tuyển, tổng của ta sưu tầm lại đầy tắc trách. Ví dụ cuốn Truyện thơ Chàm, NXB Văn hóa, H., 1982 được in lại trong 5 tuyển, tổng tầm cỡ trong vòng 10 năm qua, trong khi nó đã bị đưa ra phê phán nhiều lần rằng đây không phải của Chăm đúng là Chăm. Tốn tiền của nhân dân rất vô ích (và cả có hại) là thế.
2. Từ trong di sản.
Nếu chỉ sưu tầm để bảo tồn, chúng ta sẽ làm kẻ giữ kho của cha ông, không hơn. Tiếp thu và sáng tạo. Tiếp thu mình và thiên hạ để làm ra cái mới. Ai trong các người làm thơ (dẫu nghiệp dư) Chăm nghiêm túc học tập thể ariya và pauh catwai truyền thống? Chưa ai cả! Chúng ta chưa biết học ông cha mình, học bản sắc dân tộc anh em khác trên đất nước mình, nói chi đến thế giới xa xôi.
Chúng ta học được gì từ cha ông?
Mỗi tác phẩm nghệ thuật lớn thật sự hầu như chỉ xảy đến một lần duy nhất, như là tạo hóa đúc ra một cái khuôn cho riêng nó để sau đó đập vỡ khuôn đi. Nên tất cả những ai bắt chước nó đều là thứ phẩm. Một Ariya Bini - Cam, Glang Anak, Pauh Catwai hay Ariya Nau Ikak không bao giờ kéo lê dấu vết của các sáng tác có trước nó. Nó là độc sáng, độc nhất vô nhị.
Ariya Bini - Cam dài 162 câu ariya - biến thể nói về cuộc tình một chiều của hoàng thân Cam Ahier với cô gái Hồi giáo đến từ La Mecca, đi qua nhiều vùng đất quê hương với những cuộc chiến, những chia ly, mất mát. Thời gian và không gian đan xen, đồng hiện, trùng lắp... Nhân vật thoắt vui thoắt buồn, chợt say chợt tỉnh. Ngôn ngữ hàm súc mà bay bổng, tinh tế mà vẫn cuồn cuộn tràn bờ. Kỹ thuật kể chuyện rất gần với các sáng tác thuộc dòng ý thức - stream of consciousness hiện đại. Một hiện tượng độc nhất vô nhị trong văn học cổ điển Chăm.
Ariya Glang Anak dài 116 câu ariya cổ điển Chăm, sáng tác vào khoảng đầu thế kỷ XIX. Đây là thi phẩm triết luận - thế sự đầu tiên trong văn học Chăm phô diễn bằng thứ ngôn ngữ vừa giàu chất tượng trưng lẫn ẩn dụ vừa mang tính minh xác của lập luận triết học, xây dựng trên nền xã hội Chăm đầy biến cố. ý tưởng trong thi phẩm khá khó hiểu nhưng đã lôi kéo được bao thế hệ trí thức Chăm đến với nó.
Pauh Catwai với 136 câu ariya-hiện đại mà mỗi câu như một châm ngôn, một sấm ngữ ngắn, sắc và sâu, mang chứa nhiều tầng ý nghĩa nhân sinh và thời sự xã hội Chăm đầu thế kỷ XIX rã tan nhiều xáo trộn, đảo điên.
Ba tác phẩm như là ba ngọn tháp đứng biệt lập trong văn học Chăm.
Một ít phân tích sách vở hầu rút ra và kết luận mang tính nguyên lý về các yếu tố tạo nên kiệt tác văn học Chăm ở quá khứ:
- Nội dung luôn gắn với sinh mệnh dân tộc, tâm thức dân tộc dù nó có thể thuần nói về tình yêu lứa đôi, triết lý hay thế sự nóng bỏng tính thời sự trong phạm vi một dân tộc, một khu vực nhưng được nâng lên tầm nhân loại, giai độ thế giới.
- Hình thức (thể thơ, ngôn ngữ, giọng điệu...) đầy sáng tạo gần như đột biến, chưa từng có trước đó. Dù Ariya Glang Anak mượn ariya - cổ điển nhưng nhịp thơ đi mạnh khỏe, dứt khoát không lê thê như các sử thi cũ.
- Dù là sáng tác văn chương nhưng chúng cho ta một tri thức sâu rộng về nhiều lãnh vực. Đọc tác phẩm, chúng ta luôn có cảm giác các tác giả phải là những đại trí thức hàng đầu của Chăm lúc đó.
Đó là là ba tác phẩm xuất sắc tiêu biểu. Tiếc rằng chúng không là sáng tác dài hơi. Nhưng biết đâu trong cùng thời điểm ấy, đã xuất hiện các tác phẩm khác lớn hơn của cùng tác giả đã bị thất lạc!
3. Sáng tác văn học Chăm hôm nay.
Dân tộc Champa đã dựng nên nền văn học truyền thống lâu đời và độc đáo. Nhưng sau hai thế kỷ biến cố lịch sử qua đi, khi người Chăm đã hòa nhập và cuộc sống chung của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, nhu cầu sáng tạo và thưởng thức văn học nghệ thuật ở cấp độ cao vẫn còn tồn tại nơi dân tộc này - đó là cái chúng ta vẫn chưa thực sự nhận biết. Trước 1975, Chăm có 2 tập san của cộng đồng: Panrang và ước vọng; nhưng sau đó, nó tự đình bản. Và các cây viết Chăm cũng im hơi lặng tiếng.
Vài năm trở lại đây, Tagalau - tuyển tập sáng tác, sưu tầm, nghiên cứu Chăm ra đời đáp ứng phần nào nhu cầu đó. Nó là “sân chơi của những tay viết không chuyên Chăm gặp mặt, trao đổi và thể hiện để cùng học tập, sẻ chia” (Lời mở - Tagalau1). Qua 3 kỳ Tagalau, vài khuôn mặt mới xuất hiện và khẳng định. Dù Tuyển tập chỉ được phát hành trong phạm vi nhỏ hẹp ở vài tỉnh có đồng bào Chăm sinh sống, nhưng thực tế nó đã góp được một tiếng nói nhất định.
Điều đáng mừng là người viết Chăm hôm nay biết sáng tác trực tiếp bằng cả hai thứ tiếng: Việt và Chăm. Hiện tượng này làm phong phú lối nghĩ, lối viết của các tác giả dân tộc thiểu số đồng thời đóng góp tích cực bản sắc vào vốn ngôn ngữ - văn chương chung của cộng đồng dân tộc Việt Nam. Thử điểm danh vài cây bút tiêu biểu:
Trầm Ngọc Lan, sinh 1955.
Sau 25 năm ẩn mình, anh xuất hiện trở lại cùng với Talagau, Trầm Ngọc Lan là một trong vài cây bút chính của Tuyển tập. Tài hoa cả trong thơ lẫn văn. Thơ anh dồi dào cảm xúc, một cảm xúc trên nền tình yêu thắm thiết dành cho quê, cho mẹ, cho con, cho anh em, bè bạn. Giọng văn anh qua truyện ngắn Chân dung đồng một vụ: tưng tửng mà lôi cuốn, có vẻ bất cần mà đẫm tình. Chỉ bằng vài nét phác sơ sài, vài đoạn đối thoại ngắn, vài quan sát như lối nhìn trẻ thơ, anh đã vẽ được chân dung của một làng quê Chăm vừa cũ vừa hiện đại, nửa như yên ắng nửa muốn làm sôi động giả tạo trong buổi giao thời nhưng cứ đặc chất Chăm. Đây là lối tiếp cận hiện thực khá hiện đại.
Trà Vigia, Yamy - 1957.
16 tuổi đã có thơ đăng ở Nội san Panrang. Thơ Trà Vigia giàu chất suy tưởng, nhiều thể nghiệm mới, luôn tìm tòi bứt phá. Vừa viết truyện ngắn, bút ký văn học vừa viết tiểu luận văn chương, nhất là văn chương Chăm cổ điển.
Sức tưởng tượng bay bổng, chi tiết ngồn ngộn nửa như lấy từ thực tế cuộc sống nửa như từ cõi mơ hồ nào đó, chúng cư trú trên lằn ranh giữa thực và mộng, lồng ghép, quấn quyện đến không biết đâu mà lần. Thế mà nó thực, thực còn hơn hiện tiền xảy ra hàng ngày xung quanh ta. Hiện anh có bản thảo tập thơ, tập truyện ngắn chưa in. Đây là cây bút nhiều triển vọng.
Ngoài hai cây bút vừa kể, Tagalau còn là đất để những người viết trẻ Chăm tiếp tục thể hiện mình: một Bá Minh Trí đoạt giải thơ Bút Mới lần thứ V của báo Tuổi trẻ, hay sau này: Lộ Trung Thiện, Thạch Giáng Hạ, Đồng Chuông Tử,... xuất hiện đều đặn qua mỗi số Tagalau. Hy vọng đó sẽ là những khuôn mặt sáng giá đóng góp phần mình vào văn học đất nước hôm nay và ngày mai./.
(Tạp chí Nhà văn)
Inrasara
1. Văn học Chăm - hôm qua.
Văn hóa một dân tộc tồn tại ở bản sắc, phát triển ở tiếp nhận và sáng tạo. Câu hỏi đặt ra: thế nào là bản sắc? Chúng ta chỉ hiểu được bản sắc một cái gì đó khi đặt nó bên cạnh một cái khác / những cái khác. Đâu là bản sắc văn hóa Chăm? ở lĩnh vực hẹp hơn: văn học chẳng hạn, đâu là bản sắc, cái khác biệt nổi bật của văn học Chăm khả dĩ làm đa dạng thêm nền văn học Việt Nam?
- Người Chăm biết sử dụng chữ viết từ khá sớm. Bia Võ Cạnh (Nha Trang) - năm 192 sau Công nguyên, được xem là bia ký đầu tiên bằng chữ Phạn ở Đông Nam á. Cũng vậy, bia Đông Yên Châu thuộc hệ thống bia Mỹ Sơn được viết vào cuối thế kỷ thứ IV là minh văn bằng chữ bản địa có mặt sớm nhất trong khu vực.
Văn học vừa là nhân vừa là quả của ngôn ngữ - tư duy Chăm, cả tư duy bình dân lẫn tư duy bác học (tư duy phức hợp, tư duy trừu tượng, siêu hình, tư biện, suy lý...), biểu hiện ở bề nổi lẫn phần chìm trong mọi khía cạnh, lĩnh vực.
Ngôn ngữ, chữ viết phát triển thúc đẩy văn học phát triển. Nên ở Chăm, song hành với văn học bình dân: tục ngữ, ca dao, truyện cổ,... là nền văn học viết có mặt từ rất sớm: văn bi ký, sử thi, trường ca, thơ thế sự, thơ triết lý, gia huấn ca... Nhưng di sản văn học ấy đã thất tán quá nhiều. Mảnh vụn nó vương vãi khắp nơi. Nỗ lực thu gom hầu dựng lại khuôn mặt của nó ở các nhà nghiên cứu hơn thế kỷ qua chưa thấm vào đâu, so với yêu cầu của nó.
Chính sự thất tán này đã gây không ít ngộ nhận, đến nỗi một nhà nghiên cứu thời danh người Pháp cho rằng văn học Chăm chỉ có thể thu gọn trong vài chục trang sách! Sự thật có phải như thế không? 17 thế kỷ văn học Chăm có gì nổi bật?
- Di sản: Qua các thành tựu sưu tầm - nghiên cứu chúng ta có thể khẳng định: đây là nền văn học dân tộc độc đáo và vô giá.
Ngoài dòng văn học bình dân, văn học thành văn Chăm có:
+ Văn bia ký: gồm 250 minh văn, sáng tác từ thế kỷ II đến thế kỷ XV.
+ 5 akayet - sử thi.
+ 10 trường ca trữ tình: Ariya Bini - Cam, Ariya Cam - Bini, Ariya Xah Pakei,...
+ Hàng trăm trường ca thế sự, thơ triết lý: Ariya Glang Anak, Pauth Catwai, Ariya Po Parang, Ariya Twơr Phauv..., Ariya Nau Ikak, Ariya Jadar...
+ Gia huấn ca: Ariya Patauv Adat Likei, Patauv Adat Kamei, Muk Thruh Palei...
+ Hơn 100 tụng ca - damnưy do Ong Kadhar hay Ong Mưdwơn hát trong các lễ Rija. Dù các bài tụng ca này đã được ghi thành văn bản nhưng trong lúc diễn ngâm, nghệ nhân vẫn có thể tái tạo linh hoạt. Mỗi bài dài từ 20 đến 150 câu ariya Chăm.
Đó là di sản thâm trầm của Chăm. Nhưng theo tôi, giá trị chính là sự khác lạ. Vậy mà văn học Chăm cống hiến khá nhiều giọng nói riêng, lạ.
- Về nội dung - đề tài: 250 minh văn Champa sáng tác bằng cả tiếng Phạn lẫn tiếng Chăm cổ là cái được kể đầu tiên. 5 sử thi - akayet Chăm có xuất xứ từ / mang âm hưởng Mã Lai hoặc ấn Độ, là sáng tác đặc trưng Chăm, là hiện tượng không có trong văn học sử Việt Nam. 3 trường ca trữ tình nội dung mang chở sự đối kháng quyết liệt giữa hai tôn giáo Hồi - Bàlamôn dẫn đến đổ vỡ tình yêu và cái chết của ba cặp tình nhân, cũng là một dị biệt khác...
- Còn hình thức thể hiện? Chăm có thể thơ như lục bát Việt mà chúng tôi tạm gọi là lục bát Chăm: thể ariya. Nhưng khác với Việt, lục bát Chăm gieo cả vần bằng lẫn vần trắc, và vần gieo duy nhất ở chữ thứ tư câu tám chứ không ở chữ thứ sáu như trong lục bát Việt. Đặc biệt hơn nữa trong sáng tác, ariya Chăm được sử dụng theo cách đếm âm tiết hay nén âm/tính trọng âm của từ đa âm tiết (như thể thơ Tân hình thức - New Formalism trong tiếng Anh vậy), tùy khuynh hướng sáng tác của tác giả. Chăm còn có thể pauh catwai (biến thể từ ariya) mà mỗi cặp lục bát đều đứng biệt lập như một bài thơ hoàn chỉnh với đầy đủ ý nghĩa, được kết nối liên hoàn đến cả mấy trăm câu mà vẫn thống nhất qua giọng điệu, tư tưởng, hình thức không khác mấy so với Choka (trường ca) của Nhật (Choka là Shika: 5 âm - 7 âm được kết nối liên hoàn).
Nhưng chúng ta đã làm việc đầy đủ cho công cuộc “nêu bật” các đặc trưng ấy chưa? Việc sưu tầm - dịch thuật - phân tích vốn cổ văn học như của Chăm là điều đến tận hôm nay còn bỏ ngỏ.
Trong lúc đó, các ấn phẩm về nền văn học dân tộc này được làm vội bấy lâu đang được các nhà tuyển, tổng của ta sưu tầm lại đầy tắc trách. Ví dụ cuốn Truyện thơ Chàm, NXB Văn hóa, H., 1982 được in lại trong 5 tuyển, tổng tầm cỡ trong vòng 10 năm qua, trong khi nó đã bị đưa ra phê phán nhiều lần rằng đây không phải của Chăm đúng là Chăm. Tốn tiền của nhân dân rất vô ích (và cả có hại) là thế.
2. Từ trong di sản.
Nếu chỉ sưu tầm để bảo tồn, chúng ta sẽ làm kẻ giữ kho của cha ông, không hơn. Tiếp thu và sáng tạo. Tiếp thu mình và thiên hạ để làm ra cái mới. Ai trong các người làm thơ (dẫu nghiệp dư) Chăm nghiêm túc học tập thể ariya và pauh catwai truyền thống? Chưa ai cả! Chúng ta chưa biết học ông cha mình, học bản sắc dân tộc anh em khác trên đất nước mình, nói chi đến thế giới xa xôi.
Chúng ta học được gì từ cha ông?
Mỗi tác phẩm nghệ thuật lớn thật sự hầu như chỉ xảy đến một lần duy nhất, như là tạo hóa đúc ra một cái khuôn cho riêng nó để sau đó đập vỡ khuôn đi. Nên tất cả những ai bắt chước nó đều là thứ phẩm. Một Ariya Bini - Cam, Glang Anak, Pauh Catwai hay Ariya Nau Ikak không bao giờ kéo lê dấu vết của các sáng tác có trước nó. Nó là độc sáng, độc nhất vô nhị.
Ariya Bini - Cam dài 162 câu ariya - biến thể nói về cuộc tình một chiều của hoàng thân Cam Ahier với cô gái Hồi giáo đến từ La Mecca, đi qua nhiều vùng đất quê hương với những cuộc chiến, những chia ly, mất mát. Thời gian và không gian đan xen, đồng hiện, trùng lắp... Nhân vật thoắt vui thoắt buồn, chợt say chợt tỉnh. Ngôn ngữ hàm súc mà bay bổng, tinh tế mà vẫn cuồn cuộn tràn bờ. Kỹ thuật kể chuyện rất gần với các sáng tác thuộc dòng ý thức - stream of consciousness hiện đại. Một hiện tượng độc nhất vô nhị trong văn học cổ điển Chăm.
Ariya Glang Anak dài 116 câu ariya cổ điển Chăm, sáng tác vào khoảng đầu thế kỷ XIX. Đây là thi phẩm triết luận - thế sự đầu tiên trong văn học Chăm phô diễn bằng thứ ngôn ngữ vừa giàu chất tượng trưng lẫn ẩn dụ vừa mang tính minh xác của lập luận triết học, xây dựng trên nền xã hội Chăm đầy biến cố. ý tưởng trong thi phẩm khá khó hiểu nhưng đã lôi kéo được bao thế hệ trí thức Chăm đến với nó.
Pauh Catwai với 136 câu ariya-hiện đại mà mỗi câu như một châm ngôn, một sấm ngữ ngắn, sắc và sâu, mang chứa nhiều tầng ý nghĩa nhân sinh và thời sự xã hội Chăm đầu thế kỷ XIX rã tan nhiều xáo trộn, đảo điên.
Ba tác phẩm như là ba ngọn tháp đứng biệt lập trong văn học Chăm.
Một ít phân tích sách vở hầu rút ra và kết luận mang tính nguyên lý về các yếu tố tạo nên kiệt tác văn học Chăm ở quá khứ:
- Nội dung luôn gắn với sinh mệnh dân tộc, tâm thức dân tộc dù nó có thể thuần nói về tình yêu lứa đôi, triết lý hay thế sự nóng bỏng tính thời sự trong phạm vi một dân tộc, một khu vực nhưng được nâng lên tầm nhân loại, giai độ thế giới.
- Hình thức (thể thơ, ngôn ngữ, giọng điệu...) đầy sáng tạo gần như đột biến, chưa từng có trước đó. Dù Ariya Glang Anak mượn ariya - cổ điển nhưng nhịp thơ đi mạnh khỏe, dứt khoát không lê thê như các sử thi cũ.
- Dù là sáng tác văn chương nhưng chúng cho ta một tri thức sâu rộng về nhiều lãnh vực. Đọc tác phẩm, chúng ta luôn có cảm giác các tác giả phải là những đại trí thức hàng đầu của Chăm lúc đó.
Đó là là ba tác phẩm xuất sắc tiêu biểu. Tiếc rằng chúng không là sáng tác dài hơi. Nhưng biết đâu trong cùng thời điểm ấy, đã xuất hiện các tác phẩm khác lớn hơn của cùng tác giả đã bị thất lạc!
3. Sáng tác văn học Chăm hôm nay.
Dân tộc Champa đã dựng nên nền văn học truyền thống lâu đời và độc đáo. Nhưng sau hai thế kỷ biến cố lịch sử qua đi, khi người Chăm đã hòa nhập và cuộc sống chung của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, nhu cầu sáng tạo và thưởng thức văn học nghệ thuật ở cấp độ cao vẫn còn tồn tại nơi dân tộc này - đó là cái chúng ta vẫn chưa thực sự nhận biết. Trước 1975, Chăm có 2 tập san của cộng đồng: Panrang và ước vọng; nhưng sau đó, nó tự đình bản. Và các cây viết Chăm cũng im hơi lặng tiếng.
Vài năm trở lại đây, Tagalau - tuyển tập sáng tác, sưu tầm, nghiên cứu Chăm ra đời đáp ứng phần nào nhu cầu đó. Nó là “sân chơi của những tay viết không chuyên Chăm gặp mặt, trao đổi và thể hiện để cùng học tập, sẻ chia” (Lời mở - Tagalau1). Qua 3 kỳ Tagalau, vài khuôn mặt mới xuất hiện và khẳng định. Dù Tuyển tập chỉ được phát hành trong phạm vi nhỏ hẹp ở vài tỉnh có đồng bào Chăm sinh sống, nhưng thực tế nó đã góp được một tiếng nói nhất định.
Điều đáng mừng là người viết Chăm hôm nay biết sáng tác trực tiếp bằng cả hai thứ tiếng: Việt và Chăm. Hiện tượng này làm phong phú lối nghĩ, lối viết của các tác giả dân tộc thiểu số đồng thời đóng góp tích cực bản sắc vào vốn ngôn ngữ - văn chương chung của cộng đồng dân tộc Việt Nam. Thử điểm danh vài cây bút tiêu biểu:
Trầm Ngọc Lan, sinh 1955.
Sau 25 năm ẩn mình, anh xuất hiện trở lại cùng với Talagau, Trầm Ngọc Lan là một trong vài cây bút chính của Tuyển tập. Tài hoa cả trong thơ lẫn văn. Thơ anh dồi dào cảm xúc, một cảm xúc trên nền tình yêu thắm thiết dành cho quê, cho mẹ, cho con, cho anh em, bè bạn. Giọng văn anh qua truyện ngắn Chân dung đồng một vụ: tưng tửng mà lôi cuốn, có vẻ bất cần mà đẫm tình. Chỉ bằng vài nét phác sơ sài, vài đoạn đối thoại ngắn, vài quan sát như lối nhìn trẻ thơ, anh đã vẽ được chân dung của một làng quê Chăm vừa cũ vừa hiện đại, nửa như yên ắng nửa muốn làm sôi động giả tạo trong buổi giao thời nhưng cứ đặc chất Chăm. Đây là lối tiếp cận hiện thực khá hiện đại.
Trà Vigia, Yamy - 1957.
16 tuổi đã có thơ đăng ở Nội san Panrang. Thơ Trà Vigia giàu chất suy tưởng, nhiều thể nghiệm mới, luôn tìm tòi bứt phá. Vừa viết truyện ngắn, bút ký văn học vừa viết tiểu luận văn chương, nhất là văn chương Chăm cổ điển.
Sức tưởng tượng bay bổng, chi tiết ngồn ngộn nửa như lấy từ thực tế cuộc sống nửa như từ cõi mơ hồ nào đó, chúng cư trú trên lằn ranh giữa thực và mộng, lồng ghép, quấn quyện đến không biết đâu mà lần. Thế mà nó thực, thực còn hơn hiện tiền xảy ra hàng ngày xung quanh ta. Hiện anh có bản thảo tập thơ, tập truyện ngắn chưa in. Đây là cây bút nhiều triển vọng.
Ngoài hai cây bút vừa kể, Tagalau còn là đất để những người viết trẻ Chăm tiếp tục thể hiện mình: một Bá Minh Trí đoạt giải thơ Bút Mới lần thứ V của báo Tuổi trẻ, hay sau này: Lộ Trung Thiện, Thạch Giáng Hạ, Đồng Chuông Tử,... xuất hiện đều đặn qua mỗi số Tagalau. Hy vọng đó sẽ là những khuôn mặt sáng giá đóng góp phần mình vào văn học đất nước hôm nay và ngày mai./.
(Tạp chí Nhà văn)
Love mickey,