Phê bình văn học:Về, để đi tới
Hoài Trân
Đại phàm, đã có sáng tác văn học thì phải có phê bình văn học. Điều đó tồn tại hiển nhiên như là một chân lý. "Phê bình là sự tự ý thức của văn học", "Phê bình là thước đo mức độ trưởng thành của một nền văn học, một nền văn học chưa thể gọi là lớn nếu không có phê bình văn học" v.v và v.v... - người ta vẫn nói những câu đại loại như vậy để khẳng định vị trí của phê bình văn học trong đời sống. Tuy vậy, không phải ở bất cứ cá nhân nào quan tâm đến phê bình văn học cũng có chung một quan điểm về đối tượng của phê bình. Và chính sự khác biệt quan điểm này đã dẫn tới sự khác biệt trong cách ứng xử đối với các khu vực của hoạt động phê bình văn học, đôi khi võ đoán và không hợp lý. Không có tham vọng đưa ra một phán quyết cuối cùng, bài viết nhỏ này có lẽ chỉ hy vọng được xem như là một lời bàn góp vào vấn đề vẫn chưa thống nhất.
1. Phê bình văn học có nhiệm vụ nhận thức, phát hiện và lý giải các giá trị nghệ thuật tiềm ẩn trong tác phẩm văn học. Đây là điều chắc chắn không gây ra tranh luận. Nhưng tác phẩm văn học nào? Vấn đề nằm ở chính câu hỏi này. Trong đời sống văn học Việt Nam hiện nay đang có ít nhất hai kiến giải:
a) Đối tượng của phê bình văn học là các tác phẩm văn học đương đại - "văn học ở thì hiện tại tiếp diễn"; và b) Đối tượng của phê bình văn học là toàn bộ các tác phẩm văn học có ý nghĩa đương đại đối với đời sống tinh thần của con người đương đại, nói gọn lại, nó bao hàm cả "văn học ở thì hiện tại tiếp diễn" và "văn học ở thì quá khứ". Có thể dễ dàng thấy rằng sự khác biệt giữa hai kiến giải này chỉ là ở độ hẹp hơn (a) hay rộng hơn (b) của từng quan niệm. Tuy nhiên, cái phần "dôi dư" khi ta "xếp chồng" hai kiến giải - tức các tác phẩm văn học quá khứ - mới là ngòi nổ của không ít cuộc tranh luận và điều tiếng trong thời gian vừa qua. Luận chứng của những người chủ trương kiến giải (a) như sau: Văn học quá khứ - nhất là những tác phẩm đạt tới sự cổ điển - là những giá trị đã vượt qua thử thách, đã ổn định, đã được đông đảo bạn đọc thừa nhận. Do vậy, nếu khẳng định Nguyễn Du là thiên tài, Truyện Kiều là kiệt tác - ví dụ thế - thì cũng là chuyện "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi", nó cũng tức cười ngang bằng với việc một ai đó tuyên bố mình đã tìm ra châu Mỹ ở thế kỷ XXI! Và rồi, theo một sự loại suy khá hợp lý, họ - những người chủ trương kiến giải (a) - dễ dàng "kết tội" nhà phê bình nào đến giờ phút này vẫn còn mắc mứu với di sản của ông cha, rằng không đủ năng lực và dũng khí để thẩm định những giá trị văn học đang sinh thành, rằng bỏ trốn cái hiện tại để tìm kiếm vinh quang dưới bóng đổ của những tượng đài văn học quá khứ v.v… Tựu trung, họ yêu cầu phê bình văn học phải nhắm vào văn học đương đại, vào cái mớ bòng bong các tác phẩm đang tuôn ra ào ào, mà sự hay dở tốt xấu rất cần đến con mắt xanh của nhà phê bình. Còn đối với các tác phẩm văn học quá khứ, thì… nên kính nhi viễn chi!
Thực ra, yêu cầu lý giải, phát hiện, thẩm định đối với văn học đương đại - một yêu cầu chính đáng - không phải không nằm trong quan niệm của những người theo kiến giải (b). Nhưng, với sự nới rộng phạm vi của đối tượng mà phê bình văn học cần phải giải quyết - như đã thấy - họ không bỏ qua văn học quá khứ. Xin được nói ngay từ quan điểm của người viết bài này: đây là điều hoàn toàn hợp lý. Bảo rằng Nguyễn Du là thiên tài, Truyện Kiều là kiệt tác, và chỉ có thế, thì đúng là cũ mèm và cũng chẳng có gì oan uổng khi nó bị những người theo kiến giải (a) "kết tội". Nhưng trên thực tế của lịch sử phê bình Truyện Kiều cho thấy, khi tiếp cận trở lại với kiệt tác này, mỗi một nhà phê bình đều đã nỗ lực phát hiện và chứng minh thiên tài Nguyễn Du ở những phương diện mà người đi trước chưa chỉ ra được: Hoài Thanh đọc thấy quyền sống của con người trong Truyện Kiều, Lê Đình Kỵ tôn vinh chủ nghĩa hiện thực của Truyện Kiều, Phan Ngọc lập hồ sơ cho những thao tác lựa chọn của Nguyễn Du khi viết Truyện Kiều, Trần Đình Sử tâm đắc với mô hình tự sự độc đáo của Truyện Kiều… (*) Tóm lại, những phẩm chất nghệ thuật tiềm ẩn trong kiệt tác Truyện Kiều, những phẩm chất nghệ thuật cho thấy thiên tài Nguyễn Du chỉ được phát hiện dần trong thời gian (tôi nhấn mạnh), và cho tới thời điểm hiện tại, quá trình này vẫn chưa kết thúc - lý thuyết về tác phẩm văn học của Roman Ingarden và tác phẩm mở của Umberto Eco đặt cơ sở lý luận cho một niềm tin như vậy. Do đó, những ví dụ về lịch sử phê bình Truyện Kiều cho thấy văn học quá khứ - nhất là những kiệt tác - không bao giờ chịu chết cứng ở một vài phán đoán giá trị cụ thể. Vấn đề ở chỗ là nhà phê bình có đủ sức để đọc nó một cách khác hay không? (Tôi nhấn mạnh). Nghĩa là, trong câu chuyện chúng ta đang bàn, phê bình văn học có thể và cần phải không được bỏ qua cái mảng tác phẩm văn học vô cùng quan trọng này!
2. Thời gian gần đây, khi quan sát một số giải thưởng văn học thường niên có uy tín ở trong nước, tôi nhận thấy giải về lý luận phê bình rất ít khi (thậm chí là không bao giờ) được trao cho những tác phẩm viết về văn học quá khứ, mặc dù có thể rất có giá trị học thuật. Lý do? Là tại vì nó viết về văn học quá khứ nên không có tác động tích cực gì đối với đời sống văn học đương đại - những người trao giải cắt nghĩa như vậy. Tất nhiên, mỗi một giải thưởng đều có những tiêu chí trao giải cụ thể của nó, điều đó tôi không bàn ở đây. Cái đáng xem xét là quan niệm về vai trß, chức năng của phê bình văn học đối với đời sống văn học nói chung, cụ thể là với người sáng tác, và với công chúng độc giả.
Với công chúng độc giả, phê bình văn học làm nhiệm vụ đề xuất một cách đọc, một cách giải mã tác phẩm, qua đó thực hiện chức năng định hướng thẩm mỹ. Hoặc, ở mức đơn giản hơn, phê bình văn học giới thiệu tác phẩm cho độc giả, giúp họ lựa chọn cái để đọc giữa một biển tác phẩm văn học mênh mông. Những điều đó rất cần trong trường hợp đối tượng của phê bình văn học đương đại - "văn học ở thì hiện tại tiếp diễn". Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp đối tượng của phê bình là văn học quá khứ thì điều đó vẫn cần. Được đọc một tác phẩm mới nhất của văn học đương đại, và được thưởng thức lại một tác phẩm quá khứ nhưng dưới một sự chiếu rọi mới, một nhãn quan mới - cả hai đều có tác dụng tốt như nhau đối với độc giả. Chỉ có thể phủ định những công trình, hoặc những bài phê bình văn học quá khứ nào nói toàn chuyện đã cũ mà thôi. Còn lại, nếu chỉ vì nó đề cập đến văn học quá khứ mà vội nhận định rằng nó không có tác động tích cực tới đời sống, thì coi chừng, ta đang làm cái việc mà ngạn ngữ đã cảnh báo: "Hắt nước bẩn, hắt luôn cả đứa bé trong chậu!".
Còn với người sáng tác thì sao? Phê bình đích thực (ở đây tôi loại trừ các loại phê bình cánh hẩu, phê bình bốc thơm, phê bình vùi dập…) phải chỉ ra và lý giải được cơ cấu nghệ thuật nằm ở tầng sâu của tác phẩm, vạch ra được con đường tư duy sáng tạo của tác giả - kể cả những nẻo đường còn chìm trong vô thức. Làm như vậy, phê bình đặt tác giả vào tình huống mặt đối mặt với chính mình, với những khả năng lựa chọn phương án cho các tác phẩm tiếp theo của mình - phải đổi khác hoặc vẫn giữ nguyên như cũ. Phải nói ngay, điều này khác hẳn với cách nhà phê bình cầm tay tác giả dạy bảo, như là Aristote đã làm từ thời cổ đại. Trên phương diện ấy, quả là phê bình đã cho thấy tác động thiết thực của nó khi nó hướng tới văn học đương đại - nơi mà tác phẩm đang sinh thành từng ngày từng giờ. Nói như vậy không có nghĩa là việc phê bình các tác phẩm văn học quá khứ ở đây trở nên vô ích. Có lẽ, phải hình dung sự tác động của nó không phải theo đường thẳng, mà là theo đường vòng. Chúng ta thấy rằng, mỗi một phương pháp phê bình văn học mới ra đời, thường ít khi xuất hiện lần đầu tiên dưới dạng những nguyên tắc lý thuyết thuần tuý, nó gắn với những tác phẩm văn học cụ thể - mà không hề ngẫu nhiên, đó lại là những tác phẩm văn học quá khứ! Bởi lẽ, chỉ ở đây, ở những mảnh đất mà chừng như đã bị cày xới lại, chừng như không hứa hẹn một điều gì mới - thì tính năng của phương pháp phê bình mới ấy mới được chứng minh. Khi A.Propp phân tích hình thái học của truyện cổ tích thần kỳ, khi Iu.Lottman phân tích thơ của Puskyn và Lermontov, khi Roman Jacobson phê bình bài thơ Con mèo của Beaudelaire, khi Charles Mauron giải mã sáng tác của Lautremont, khi Roland Barthes tìm hiểu bi kịch của Racine v.v… tất cả đều nhằm mục đích: Họ không chỉ chỉ ra những phương diện mới, chưa từng được phát hiện của tác phẩm văn học quá khứ. Điều quan trọng hơn, là họ trình bày một phương pháp làm việc mới, đề xuất một cách tiếp cận mới đối với các tác phẩm văn học nói chung, để từ đó, người khác có thể sử dụng nó mà soi chiếu vào các tác phẩm văn học đương đại. Nói việc phê bình các tác phẩm văn học trong quá khứ có tác động tới đời sống văn học đương đại theo đường vòng, là như vậy!
Từ tất cả những điều đã trình bày ở trên, tôi có thể mạnh dạn kết luận một cách ngắn gọn: Việc phê bình văn học hướng về các tác phẩm văn học trong quá khứ - cùng lúc với việc nó không bỏ qua mặt trận văn học đương đại - là điều cần thiết và phải được tôn trọng. Vấn đề còn lại chỉ là tài năng của nhà phê bình mà thôi!q
(*) Nhiều người cho rằng việc tìm hiểu các tác phẩm văn học trong quá khứ không thuộc lĩnh vực phê bình, mà là thuộc lĩnh vực nghiên cứu văn học. Nhà phê bình văn học Đỗ Lai Thuý đã từng phản bác ý kiến này trong một bài viết in trên tạp chí Văn học nước ngoài số 01-2004. Ông cho rằng khoa học văn học chỉ có ba bộ môn: Lý luận văn học, lịch sử văn học và phê bình văn học. Nghiên cứu không thể tách thành một bộ môn độc lập, mà nó chỉ là thao tác tư duy có mặt ở cả ba bộ môn kia.
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Hoài Trân
Đại phàm, đã có sáng tác văn học thì phải có phê bình văn học. Điều đó tồn tại hiển nhiên như là một chân lý. "Phê bình là sự tự ý thức của văn học", "Phê bình là thước đo mức độ trưởng thành của một nền văn học, một nền văn học chưa thể gọi là lớn nếu không có phê bình văn học" v.v và v.v... - người ta vẫn nói những câu đại loại như vậy để khẳng định vị trí của phê bình văn học trong đời sống. Tuy vậy, không phải ở bất cứ cá nhân nào quan tâm đến phê bình văn học cũng có chung một quan điểm về đối tượng của phê bình. Và chính sự khác biệt quan điểm này đã dẫn tới sự khác biệt trong cách ứng xử đối với các khu vực của hoạt động phê bình văn học, đôi khi võ đoán và không hợp lý. Không có tham vọng đưa ra một phán quyết cuối cùng, bài viết nhỏ này có lẽ chỉ hy vọng được xem như là một lời bàn góp vào vấn đề vẫn chưa thống nhất.
1. Phê bình văn học có nhiệm vụ nhận thức, phát hiện và lý giải các giá trị nghệ thuật tiềm ẩn trong tác phẩm văn học. Đây là điều chắc chắn không gây ra tranh luận. Nhưng tác phẩm văn học nào? Vấn đề nằm ở chính câu hỏi này. Trong đời sống văn học Việt Nam hiện nay đang có ít nhất hai kiến giải:
a) Đối tượng của phê bình văn học là các tác phẩm văn học đương đại - "văn học ở thì hiện tại tiếp diễn"; và b) Đối tượng của phê bình văn học là toàn bộ các tác phẩm văn học có ý nghĩa đương đại đối với đời sống tinh thần của con người đương đại, nói gọn lại, nó bao hàm cả "văn học ở thì hiện tại tiếp diễn" và "văn học ở thì quá khứ". Có thể dễ dàng thấy rằng sự khác biệt giữa hai kiến giải này chỉ là ở độ hẹp hơn (a) hay rộng hơn (b) của từng quan niệm. Tuy nhiên, cái phần "dôi dư" khi ta "xếp chồng" hai kiến giải - tức các tác phẩm văn học quá khứ - mới là ngòi nổ của không ít cuộc tranh luận và điều tiếng trong thời gian vừa qua. Luận chứng của những người chủ trương kiến giải (a) như sau: Văn học quá khứ - nhất là những tác phẩm đạt tới sự cổ điển - là những giá trị đã vượt qua thử thách, đã ổn định, đã được đông đảo bạn đọc thừa nhận. Do vậy, nếu khẳng định Nguyễn Du là thiên tài, Truyện Kiều là kiệt tác - ví dụ thế - thì cũng là chuyện "Biết rồi, khổ lắm, nói mãi", nó cũng tức cười ngang bằng với việc một ai đó tuyên bố mình đã tìm ra châu Mỹ ở thế kỷ XXI! Và rồi, theo một sự loại suy khá hợp lý, họ - những người chủ trương kiến giải (a) - dễ dàng "kết tội" nhà phê bình nào đến giờ phút này vẫn còn mắc mứu với di sản của ông cha, rằng không đủ năng lực và dũng khí để thẩm định những giá trị văn học đang sinh thành, rằng bỏ trốn cái hiện tại để tìm kiếm vinh quang dưới bóng đổ của những tượng đài văn học quá khứ v.v… Tựu trung, họ yêu cầu phê bình văn học phải nhắm vào văn học đương đại, vào cái mớ bòng bong các tác phẩm đang tuôn ra ào ào, mà sự hay dở tốt xấu rất cần đến con mắt xanh của nhà phê bình. Còn đối với các tác phẩm văn học quá khứ, thì… nên kính nhi viễn chi!
Thực ra, yêu cầu lý giải, phát hiện, thẩm định đối với văn học đương đại - một yêu cầu chính đáng - không phải không nằm trong quan niệm của những người theo kiến giải (b). Nhưng, với sự nới rộng phạm vi của đối tượng mà phê bình văn học cần phải giải quyết - như đã thấy - họ không bỏ qua văn học quá khứ. Xin được nói ngay từ quan điểm của người viết bài này: đây là điều hoàn toàn hợp lý. Bảo rằng Nguyễn Du là thiên tài, Truyện Kiều là kiệt tác, và chỉ có thế, thì đúng là cũ mèm và cũng chẳng có gì oan uổng khi nó bị những người theo kiến giải (a) "kết tội". Nhưng trên thực tế của lịch sử phê bình Truyện Kiều cho thấy, khi tiếp cận trở lại với kiệt tác này, mỗi một nhà phê bình đều đã nỗ lực phát hiện và chứng minh thiên tài Nguyễn Du ở những phương diện mà người đi trước chưa chỉ ra được: Hoài Thanh đọc thấy quyền sống của con người trong Truyện Kiều, Lê Đình Kỵ tôn vinh chủ nghĩa hiện thực của Truyện Kiều, Phan Ngọc lập hồ sơ cho những thao tác lựa chọn của Nguyễn Du khi viết Truyện Kiều, Trần Đình Sử tâm đắc với mô hình tự sự độc đáo của Truyện Kiều… (*) Tóm lại, những phẩm chất nghệ thuật tiềm ẩn trong kiệt tác Truyện Kiều, những phẩm chất nghệ thuật cho thấy thiên tài Nguyễn Du chỉ được phát hiện dần trong thời gian (tôi nhấn mạnh), và cho tới thời điểm hiện tại, quá trình này vẫn chưa kết thúc - lý thuyết về tác phẩm văn học của Roman Ingarden và tác phẩm mở của Umberto Eco đặt cơ sở lý luận cho một niềm tin như vậy. Do đó, những ví dụ về lịch sử phê bình Truyện Kiều cho thấy văn học quá khứ - nhất là những kiệt tác - không bao giờ chịu chết cứng ở một vài phán đoán giá trị cụ thể. Vấn đề ở chỗ là nhà phê bình có đủ sức để đọc nó một cách khác hay không? (Tôi nhấn mạnh). Nghĩa là, trong câu chuyện chúng ta đang bàn, phê bình văn học có thể và cần phải không được bỏ qua cái mảng tác phẩm văn học vô cùng quan trọng này!
2. Thời gian gần đây, khi quan sát một số giải thưởng văn học thường niên có uy tín ở trong nước, tôi nhận thấy giải về lý luận phê bình rất ít khi (thậm chí là không bao giờ) được trao cho những tác phẩm viết về văn học quá khứ, mặc dù có thể rất có giá trị học thuật. Lý do? Là tại vì nó viết về văn học quá khứ nên không có tác động tích cực gì đối với đời sống văn học đương đại - những người trao giải cắt nghĩa như vậy. Tất nhiên, mỗi một giải thưởng đều có những tiêu chí trao giải cụ thể của nó, điều đó tôi không bàn ở đây. Cái đáng xem xét là quan niệm về vai trß, chức năng của phê bình văn học đối với đời sống văn học nói chung, cụ thể là với người sáng tác, và với công chúng độc giả.
Với công chúng độc giả, phê bình văn học làm nhiệm vụ đề xuất một cách đọc, một cách giải mã tác phẩm, qua đó thực hiện chức năng định hướng thẩm mỹ. Hoặc, ở mức đơn giản hơn, phê bình văn học giới thiệu tác phẩm cho độc giả, giúp họ lựa chọn cái để đọc giữa một biển tác phẩm văn học mênh mông. Những điều đó rất cần trong trường hợp đối tượng của phê bình văn học đương đại - "văn học ở thì hiện tại tiếp diễn". Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp đối tượng của phê bình là văn học quá khứ thì điều đó vẫn cần. Được đọc một tác phẩm mới nhất của văn học đương đại, và được thưởng thức lại một tác phẩm quá khứ nhưng dưới một sự chiếu rọi mới, một nhãn quan mới - cả hai đều có tác dụng tốt như nhau đối với độc giả. Chỉ có thể phủ định những công trình, hoặc những bài phê bình văn học quá khứ nào nói toàn chuyện đã cũ mà thôi. Còn lại, nếu chỉ vì nó đề cập đến văn học quá khứ mà vội nhận định rằng nó không có tác động tích cực tới đời sống, thì coi chừng, ta đang làm cái việc mà ngạn ngữ đã cảnh báo: "Hắt nước bẩn, hắt luôn cả đứa bé trong chậu!".
Còn với người sáng tác thì sao? Phê bình đích thực (ở đây tôi loại trừ các loại phê bình cánh hẩu, phê bình bốc thơm, phê bình vùi dập…) phải chỉ ra và lý giải được cơ cấu nghệ thuật nằm ở tầng sâu của tác phẩm, vạch ra được con đường tư duy sáng tạo của tác giả - kể cả những nẻo đường còn chìm trong vô thức. Làm như vậy, phê bình đặt tác giả vào tình huống mặt đối mặt với chính mình, với những khả năng lựa chọn phương án cho các tác phẩm tiếp theo của mình - phải đổi khác hoặc vẫn giữ nguyên như cũ. Phải nói ngay, điều này khác hẳn với cách nhà phê bình cầm tay tác giả dạy bảo, như là Aristote đã làm từ thời cổ đại. Trên phương diện ấy, quả là phê bình đã cho thấy tác động thiết thực của nó khi nó hướng tới văn học đương đại - nơi mà tác phẩm đang sinh thành từng ngày từng giờ. Nói như vậy không có nghĩa là việc phê bình các tác phẩm văn học quá khứ ở đây trở nên vô ích. Có lẽ, phải hình dung sự tác động của nó không phải theo đường thẳng, mà là theo đường vòng. Chúng ta thấy rằng, mỗi một phương pháp phê bình văn học mới ra đời, thường ít khi xuất hiện lần đầu tiên dưới dạng những nguyên tắc lý thuyết thuần tuý, nó gắn với những tác phẩm văn học cụ thể - mà không hề ngẫu nhiên, đó lại là những tác phẩm văn học quá khứ! Bởi lẽ, chỉ ở đây, ở những mảnh đất mà chừng như đã bị cày xới lại, chừng như không hứa hẹn một điều gì mới - thì tính năng của phương pháp phê bình mới ấy mới được chứng minh. Khi A.Propp phân tích hình thái học của truyện cổ tích thần kỳ, khi Iu.Lottman phân tích thơ của Puskyn và Lermontov, khi Roman Jacobson phê bình bài thơ Con mèo của Beaudelaire, khi Charles Mauron giải mã sáng tác của Lautremont, khi Roland Barthes tìm hiểu bi kịch của Racine v.v… tất cả đều nhằm mục đích: Họ không chỉ chỉ ra những phương diện mới, chưa từng được phát hiện của tác phẩm văn học quá khứ. Điều quan trọng hơn, là họ trình bày một phương pháp làm việc mới, đề xuất một cách tiếp cận mới đối với các tác phẩm văn học nói chung, để từ đó, người khác có thể sử dụng nó mà soi chiếu vào các tác phẩm văn học đương đại. Nói việc phê bình các tác phẩm văn học trong quá khứ có tác động tới đời sống văn học đương đại theo đường vòng, là như vậy!
Từ tất cả những điều đã trình bày ở trên, tôi có thể mạnh dạn kết luận một cách ngắn gọn: Việc phê bình văn học hướng về các tác phẩm văn học trong quá khứ - cùng lúc với việc nó không bỏ qua mặt trận văn học đương đại - là điều cần thiết và phải được tôn trọng. Vấn đề còn lại chỉ là tài năng của nhà phê bình mà thôi!q
(*) Nhiều người cho rằng việc tìm hiểu các tác phẩm văn học trong quá khứ không thuộc lĩnh vực phê bình, mà là thuộc lĩnh vực nghiên cứu văn học. Nhà phê bình văn học Đỗ Lai Thuý đã từng phản bác ý kiến này trong một bài viết in trên tạp chí Văn học nước ngoài số 01-2004. Ông cho rằng khoa học văn học chỉ có ba bộ môn: Lý luận văn học, lịch sử văn học và phê bình văn học. Nghiên cứu không thể tách thành một bộ môn độc lập, mà nó chỉ là thao tác tư duy có mặt ở cả ba bộ môn kia.
(Báo Văn nghệ Trẻ)
Love mickey,