Tiểu thuyết còn sống hay đã chết?
Trần Hinh
Gần đây, các nhà văn và giới nghiên cứu văn học Việt Nam “bất ngờ” nói đến tiểu thuyết rất nhiều. Nguyễn Huy Thiệp bấy lâu nay chỉ viết và đã thực sự khẳng định được mình qua truyện ngắn bỗng “xông” vào tiểu thuyết. Không những thế anh còn “hùng hồn” tuyên bố, nay đang là thời của tiểu thuyết, nên một nhà văn không thể không viết ra cuốn tiểu thuyết của đời mình; Nhà phê bình Bùi Việt Thắng lại khẳng định, nay không phải là thời của tiểu thuyết, đó là thời của truyện ngắn. Các nhà thơ lại có cách chiêm nghiệm riêng: Cuối cùng sẽ chỉ còn lại thơ ca. Vậy thực chất của vấn đề này là thế nào? Người đọc ngày nay có còn thật sự quan tâm đến tiểu thuyết nữa hay không? Tiểu thuyết còn sống hay đã chết?... Đó là chủ đề một cuộc tranh luận bàn tròn của một số nhà văn và nhà nghiên cứu văn học Pháp, gần đây trên tạp chí “Lire”...
Cuộc tranh luận về số phận tiểu thuyết trong giới văn học phương Tây đúng ra đã từng được đề cập từ những năm 60 của thế kỷ XX. Từ bấy đến nay, hơn bốn thập niên trôi qua, tiểu thuyết tưởng như đã tự khẳng định sự tồn tại “khoẻ mạnh” của mình bên cạnh các loại hình nghệ thuật khác. Không ít giải Nobel văn học đã được trao cho các nhà tiểu thuyết. Riêng ở Pháp, hàng năm, không dưới năm trăm cuốn tiểu thuyết, kể cả của Pháp và của nước ngoài, được xuất bản. Các giải thưởng Goncourt, Médicis, Fémina, Renaudot vẫn được trao đều đặn cho các nhà tiểu thuyết. Trên tờ tạp chí văn học số 5 năm 1998, trong bài Tự thuật và tiểu thuyết Pháp thế kỷ XX, Giáo sư Đặng Thị Hạnh trích lại lời một nhà nghiên cứu có uy tín vẫn khẳng định: “Sinh sau rốt, trẻ nhất so với tất cả, một cách tự nhiên, tiểu thuyết là thể loại khoẻ nhất và nó bao trùm lên văn học hiện đại tới mức nó lẫn vào chính nền văn học đó”... Thế nhưng cách đây không lâu trong cuộc tranh luận bàn tròn giữa một nhóm các nhà tiểu thuyết, phê bình văn học và xuất bản đại diện cho một số cơ quan ngôn luận và xuất bản có uy tín hiện nay ở Pháp, vấn đề này vẫn cứ được đặt ra trong trung tâm của những vấn đề bàn cãi. Tạp chí “Lire” trong một chuyên mục đặc biệt dành cho tiểu thuyết gần đây đã trương lên một cái “tít” mập mờ: Phải chăng tiểu thuyết đã cạn kiệt? Ngay cạnh đó là bức biếm hoạ của Benoit vẽ hình bốn nhà văn, trong bốn tư thế khác nhau. Ba trong số họ, kẻ thì nhún vai, kẻ thì cúi đầu và kẻ thì lật ngửa ra phía sau, khi nghe người thứ tư dõng dạc tuyên bố: “Tôi sẽ không viết nữa”...
Thực chất thế nào? Liệu đây có phải là cuộc “chẩn bệnh” cho sự sống còn của tiểu thuyết khi đã bước vào thế kỷ XXI hay không? Bà Catherine Argand, phóng viên kỳ cựu của tạp chí “Lire” đánh giá rằng, đây là một cuộc tranh luận bổ ích. Cũng như con người, ngay cả khi đang trong thể trạng khoẻ mạnh, không ai có thể phủ quyết nó không có mầm mống của bệnh tật. Huống chi ở đây, quả nhiên, tiểu thuyết tự bản thân nó cũng đang có những vấn đề. Cuộc tranh luận chí ít cũng đã vạch cho người ta thấy được những “bất cập” cho sự tồn tại của tiểu thuyết hiện nay. Còn nó đang “khoẻ mạnh” hay đang “hấp hối”, chúng ta hãy nghe chính những người trong cuộc phát biểu...
Cuộc tranh luận chia thành hai phe rõ rệt. Một nửa trong số này bao gồm Marc Lambron, nhà văn, nhà phê bình văn học của tạp chí “Point”, Philippe Sollers, nhà văn, phê bình văn học và xuất bản của tờ “Le Monde”, Michel Crépu, nhà văn, nhà phê bình văn học của tạp chí “L’Express”... thì nhất nhất trả lời với một vẻ ảo não: Tiểu thuyết khó ở, tiểu thuyết đang ốm nặng, thậm chí rất trầm trọng.
Các “đệ tử bi quan” này, mỗi người theo cách riêng của mình, đều giải thích hiện tượng trên bằng những nguyên nhân khác nhau. Michel Crépu cho rằng “Tiểu thuyết hiểu được câu đố của cuộc đời. Nếu như nó phản ánh, minh hoạ, nó sẽ không còn là tiểu thuyết”. Trong khi đó, suốt từ đầu thế kỷ đến nay, bắt đầu từ Proust, không ít nhà tiểu thuyết Pháp, đã cố khẳng định tiểu thuyết của thời đại mình không còn giống thời đại Balzac. Mối lo lắng này qua đi, mối lo khác lại hình thành. Trước tiên, vì phá huỷ cốt truyện và nhân vật, tiểu thuyết đã mất dần đi độc giả. Vì vậy, chính họ lại đi đến nghi vấn: Phải chăng, do các nhà tiểu thuyết quá chú trọng ưu thế của hình thức so với nội dung, phải chăng, lỗi là ở chủ nghĩa cấu trúc? Hay là những trò chơi cực đoan của kỹ thuật? Marc Lambron diễn giải lý do dẫn đến sự lạnh lùng của độc giả đối với tiểu thuyết. Ông nửa đùa, nửa thật nói rằng: đó là lỗi của điện, ở thế kỷ XIX, khi chưa sáng chế ra điện, người ta đọc tiểu thuyết bằng nến, chưa có truyền hình, điện ảnh và các phương tiện điện tử khác. Tiểu thuyết được đặt ở vị trí độc tôn... Rồi ông lại nói, là một phần ở các nhà tiểu thuyết mới, một phong trào do chính các nhà tiểu thuyết Pháp đề xướng hồi những năm 50, 60 của thế kỷ XX. Dạng tiểu thuyết “vật thể” này đã giết chết ham muốn của người đọc, vì trong khi họ muốn được biết nhân vật và câu chuyện, thì tiểu thuyết mới lại huỷ bỏ nó. Hoặc nữa, sự khủng hoảng của tiểu thuyết hiện nay là do các nhà tiểu thuyết không muốn hoặc không dám đề cập những vấn đề lớn của thời đại. ở thế kỷ XIX, Balzac tuyên bố “Nhà văn là thư ký trung thành của thời đại”. Lịch sử chấp nhận ông. Còn bây giờ, người ta không tìm thấy trong tiểu thuyết các sự kiện cấp thiết và kịp thời đang diễn ra ở Rwanda, Algérie, Israel hay Iraq, rồi cả vấn đề thất nghiệp và việc làm nữa... Truyền hình và các phương tiện truyền thông khác đã “nẫng” tay trên lợi thế này của tiểu thuyết (?).
Những lý lẽ được nêu ra trên đây, dưới cái nhìn của nhóm thứ hai, mà chúng tôi tạm gọi là “nhóm lạc quan” bao gồm Félicien Marceau, nhà văn Francois Nourissier, nhà văn, nhà phê bình văn học của tạp chí Figaro, đồng thời là chủ tịch Hội đồng trao giải Goncourt và Jean Claude Lebrun, nhà phê bình văn học của tờ “Nhân đạo”, lại không mấy thuyết phục. Họ cho rằng, những lý lẽ ấy chỉ là tư biện. “Nói về sự kết thúc của tiểu thuyết, chẳng khác gì nói những chuyện chẳng đâu vào đâu, không thuyết phục được ai”. Nhóm này không hoàn toàn phủ nhận tiểu thuyết hiện nay rõ ràng đang có “vấn đề”, nhưng theo họ đó là vấn đề của tất cả mọi hiện tượng trong quá trình phát triển. Tiểu thuyết Pháp đang phải chống lại một xã hội của những “trò diễn”, đối lập với một thứ tiếng Pháp đang bị đe doạ, nhà tiểu thuyết cần phải có khuynh hướng mỗi ngày một giản dị hơn. Đã qua rồi những bản “hùng ca” “Đi tìm lại thời gian đã mất” kiểu Proust và những thám hiểm “hành trình đến tận cùng đêm tối” kiểu Céline. Tiểu thuyết đang bị xã hội học làm cho mất đi tính hấp dẫn. Để tạo được tính hấp dẫn, tiểu thuyết cũng như nhà tiểu thuyết phải tạo được nét “đặc thù”. Nhà tiểu thuyết không giống nhà báo, nhà tiểu luận, nhà sử học, họ cũng không phải là con người của hiện thực. Không phải cứ nhất nhất nói rằng, cứ phản ánh hiện thực cập nhật, thì tiểu thuyết tồn tại. Félicien Marceau cũng nêu được những lý lẽ thuyết phục cho điều này. Tiểu thuyết “Những người Suăng” của Balzac, chỉ được viết ba mươi năm sau khi các sự kiện đã diễn ra. “Nhà thờ Đức Bà Paris” của V.Hugo thậm chí còn quay ngược lại lịch sử gần bốn thế kỷ vẫn hấp dẫn người đọc. “Con đường xứ Flandre” của Claude Simon xuất bản năm 1960, nhưng lại nói về các sự kiện diễn ra những năm 39- 40. Vậy thì, vấn đề không phải ở chỗ, tiểu thuyết có phản ánh hay không những vấn đề cập nhật nó mới tồn tại. Trên cùng một vấn đề, ở mỗi thời đại sẽ có cách giải quyết khác nhau. Chẳng hạn, nếu trong tay các nhà tiểu thuyết hiện đại, bà Bovary của Flaubert thế kỷ XIX sẽ ly dị, chứ không thể chấp nhận một tình yêu tẻ nhạt như thế để rồi cuối cùng dẫn đến cái chết. Cha Goriot của Balzac cũng sẽ được giải quyết “về hưu” hoặc được xếp ở trong các trại dưỡng lão, không đến nỗi phải chết thảm hại trong sự thờ ơ, ghẻ lạnh của chính những đứa con ruột thịt của mình… ở thế kỷ XIX tiểu thuyết là tượng trưng cho tiếng thét tự do, còn ngày nay, cái gọi là tự do này của tiểu thuyết, lại bị ngập trong tự do chung… Marceau đại diện của nhóm “lạc quan” cuối cùng đã đụng chạm đến một phần cốt lõi vấn đề tranh luận: Tiểu thuyết đã ở hồi kết thúc hay chưa? không thể “hồ đồ” nói rằng đã đến lúc tiểu thuyết không cần nữa! Nhưng nó cần thiết và tồn tại như thế nào? đó mới chính là điều quan trọng. Về vấn đề này, theo giáo sư Đặng Thị Hạnh, cũng trên tờ tạp chí “Lire” số mùa hè năm 1997, đã diễn ra một cuộc điều tra khá thú vị: “Sự kiện quan trọng nhất của thế kỷ XX là gì? Sự kiện vô nghĩa nhất là gì?” Năm mươi nhà văn được hỏi thì có bốn mươi người trả lời, trong đó phần lớn đều cho rằng ba nhà cách tân lớn nhất thế kỷ XX là Proust, Kafka và Joyce. Nhưng một số khác lại cho rằng, sự kiện lớn nhất của thế kỷ là điện ảnh. Điện ảnh đã làm đảo lộn cái nhìn của chính nhà văn, đảo lộn cả thói quen của người đọc. Chính điện ảnh, truyền hình đã “giết chết tiểu thuyết...”
Ai sẽ là trọng tài phán xét cho sự đúng sai của cuộc tranh luận này? Hãy cứ đợi vì không còn lâu nữa, sẽ kết thúc thập niên đầu của thế kỷ XXI. Mọi “dự báo” sẽ được sáng tỏ dần. Ta hãy cứ tạm tin như thế. Nhưng để kết thúc bài viết, tôi xin được dịch lại nguyên văn lời kết luận của Philippe Soller: “Chúng ta đang sống trong một xã hội bị thôi miên. Ai sẽ được đánh thức? Ai không? Căn phòng sẽ sáng sủa”.
(Báo Văn nghệ)
Trần Hinh
Gần đây, các nhà văn và giới nghiên cứu văn học Việt Nam “bất ngờ” nói đến tiểu thuyết rất nhiều. Nguyễn Huy Thiệp bấy lâu nay chỉ viết và đã thực sự khẳng định được mình qua truyện ngắn bỗng “xông” vào tiểu thuyết. Không những thế anh còn “hùng hồn” tuyên bố, nay đang là thời của tiểu thuyết, nên một nhà văn không thể không viết ra cuốn tiểu thuyết của đời mình; Nhà phê bình Bùi Việt Thắng lại khẳng định, nay không phải là thời của tiểu thuyết, đó là thời của truyện ngắn. Các nhà thơ lại có cách chiêm nghiệm riêng: Cuối cùng sẽ chỉ còn lại thơ ca. Vậy thực chất của vấn đề này là thế nào? Người đọc ngày nay có còn thật sự quan tâm đến tiểu thuyết nữa hay không? Tiểu thuyết còn sống hay đã chết?... Đó là chủ đề một cuộc tranh luận bàn tròn của một số nhà văn và nhà nghiên cứu văn học Pháp, gần đây trên tạp chí “Lire”...
Cuộc tranh luận về số phận tiểu thuyết trong giới văn học phương Tây đúng ra đã từng được đề cập từ những năm 60 của thế kỷ XX. Từ bấy đến nay, hơn bốn thập niên trôi qua, tiểu thuyết tưởng như đã tự khẳng định sự tồn tại “khoẻ mạnh” của mình bên cạnh các loại hình nghệ thuật khác. Không ít giải Nobel văn học đã được trao cho các nhà tiểu thuyết. Riêng ở Pháp, hàng năm, không dưới năm trăm cuốn tiểu thuyết, kể cả của Pháp và của nước ngoài, được xuất bản. Các giải thưởng Goncourt, Médicis, Fémina, Renaudot vẫn được trao đều đặn cho các nhà tiểu thuyết. Trên tờ tạp chí văn học số 5 năm 1998, trong bài Tự thuật và tiểu thuyết Pháp thế kỷ XX, Giáo sư Đặng Thị Hạnh trích lại lời một nhà nghiên cứu có uy tín vẫn khẳng định: “Sinh sau rốt, trẻ nhất so với tất cả, một cách tự nhiên, tiểu thuyết là thể loại khoẻ nhất và nó bao trùm lên văn học hiện đại tới mức nó lẫn vào chính nền văn học đó”... Thế nhưng cách đây không lâu trong cuộc tranh luận bàn tròn giữa một nhóm các nhà tiểu thuyết, phê bình văn học và xuất bản đại diện cho một số cơ quan ngôn luận và xuất bản có uy tín hiện nay ở Pháp, vấn đề này vẫn cứ được đặt ra trong trung tâm của những vấn đề bàn cãi. Tạp chí “Lire” trong một chuyên mục đặc biệt dành cho tiểu thuyết gần đây đã trương lên một cái “tít” mập mờ: Phải chăng tiểu thuyết đã cạn kiệt? Ngay cạnh đó là bức biếm hoạ của Benoit vẽ hình bốn nhà văn, trong bốn tư thế khác nhau. Ba trong số họ, kẻ thì nhún vai, kẻ thì cúi đầu và kẻ thì lật ngửa ra phía sau, khi nghe người thứ tư dõng dạc tuyên bố: “Tôi sẽ không viết nữa”...
Thực chất thế nào? Liệu đây có phải là cuộc “chẩn bệnh” cho sự sống còn của tiểu thuyết khi đã bước vào thế kỷ XXI hay không? Bà Catherine Argand, phóng viên kỳ cựu của tạp chí “Lire” đánh giá rằng, đây là một cuộc tranh luận bổ ích. Cũng như con người, ngay cả khi đang trong thể trạng khoẻ mạnh, không ai có thể phủ quyết nó không có mầm mống của bệnh tật. Huống chi ở đây, quả nhiên, tiểu thuyết tự bản thân nó cũng đang có những vấn đề. Cuộc tranh luận chí ít cũng đã vạch cho người ta thấy được những “bất cập” cho sự tồn tại của tiểu thuyết hiện nay. Còn nó đang “khoẻ mạnh” hay đang “hấp hối”, chúng ta hãy nghe chính những người trong cuộc phát biểu...
Cuộc tranh luận chia thành hai phe rõ rệt. Một nửa trong số này bao gồm Marc Lambron, nhà văn, nhà phê bình văn học của tạp chí “Point”, Philippe Sollers, nhà văn, phê bình văn học và xuất bản của tờ “Le Monde”, Michel Crépu, nhà văn, nhà phê bình văn học của tạp chí “L’Express”... thì nhất nhất trả lời với một vẻ ảo não: Tiểu thuyết khó ở, tiểu thuyết đang ốm nặng, thậm chí rất trầm trọng.
Các “đệ tử bi quan” này, mỗi người theo cách riêng của mình, đều giải thích hiện tượng trên bằng những nguyên nhân khác nhau. Michel Crépu cho rằng “Tiểu thuyết hiểu được câu đố của cuộc đời. Nếu như nó phản ánh, minh hoạ, nó sẽ không còn là tiểu thuyết”. Trong khi đó, suốt từ đầu thế kỷ đến nay, bắt đầu từ Proust, không ít nhà tiểu thuyết Pháp, đã cố khẳng định tiểu thuyết của thời đại mình không còn giống thời đại Balzac. Mối lo lắng này qua đi, mối lo khác lại hình thành. Trước tiên, vì phá huỷ cốt truyện và nhân vật, tiểu thuyết đã mất dần đi độc giả. Vì vậy, chính họ lại đi đến nghi vấn: Phải chăng, do các nhà tiểu thuyết quá chú trọng ưu thế của hình thức so với nội dung, phải chăng, lỗi là ở chủ nghĩa cấu trúc? Hay là những trò chơi cực đoan của kỹ thuật? Marc Lambron diễn giải lý do dẫn đến sự lạnh lùng của độc giả đối với tiểu thuyết. Ông nửa đùa, nửa thật nói rằng: đó là lỗi của điện, ở thế kỷ XIX, khi chưa sáng chế ra điện, người ta đọc tiểu thuyết bằng nến, chưa có truyền hình, điện ảnh và các phương tiện điện tử khác. Tiểu thuyết được đặt ở vị trí độc tôn... Rồi ông lại nói, là một phần ở các nhà tiểu thuyết mới, một phong trào do chính các nhà tiểu thuyết Pháp đề xướng hồi những năm 50, 60 của thế kỷ XX. Dạng tiểu thuyết “vật thể” này đã giết chết ham muốn của người đọc, vì trong khi họ muốn được biết nhân vật và câu chuyện, thì tiểu thuyết mới lại huỷ bỏ nó. Hoặc nữa, sự khủng hoảng của tiểu thuyết hiện nay là do các nhà tiểu thuyết không muốn hoặc không dám đề cập những vấn đề lớn của thời đại. ở thế kỷ XIX, Balzac tuyên bố “Nhà văn là thư ký trung thành của thời đại”. Lịch sử chấp nhận ông. Còn bây giờ, người ta không tìm thấy trong tiểu thuyết các sự kiện cấp thiết và kịp thời đang diễn ra ở Rwanda, Algérie, Israel hay Iraq, rồi cả vấn đề thất nghiệp và việc làm nữa... Truyền hình và các phương tiện truyền thông khác đã “nẫng” tay trên lợi thế này của tiểu thuyết (?).
Những lý lẽ được nêu ra trên đây, dưới cái nhìn của nhóm thứ hai, mà chúng tôi tạm gọi là “nhóm lạc quan” bao gồm Félicien Marceau, nhà văn Francois Nourissier, nhà văn, nhà phê bình văn học của tạp chí Figaro, đồng thời là chủ tịch Hội đồng trao giải Goncourt và Jean Claude Lebrun, nhà phê bình văn học của tờ “Nhân đạo”, lại không mấy thuyết phục. Họ cho rằng, những lý lẽ ấy chỉ là tư biện. “Nói về sự kết thúc của tiểu thuyết, chẳng khác gì nói những chuyện chẳng đâu vào đâu, không thuyết phục được ai”. Nhóm này không hoàn toàn phủ nhận tiểu thuyết hiện nay rõ ràng đang có “vấn đề”, nhưng theo họ đó là vấn đề của tất cả mọi hiện tượng trong quá trình phát triển. Tiểu thuyết Pháp đang phải chống lại một xã hội của những “trò diễn”, đối lập với một thứ tiếng Pháp đang bị đe doạ, nhà tiểu thuyết cần phải có khuynh hướng mỗi ngày một giản dị hơn. Đã qua rồi những bản “hùng ca” “Đi tìm lại thời gian đã mất” kiểu Proust và những thám hiểm “hành trình đến tận cùng đêm tối” kiểu Céline. Tiểu thuyết đang bị xã hội học làm cho mất đi tính hấp dẫn. Để tạo được tính hấp dẫn, tiểu thuyết cũng như nhà tiểu thuyết phải tạo được nét “đặc thù”. Nhà tiểu thuyết không giống nhà báo, nhà tiểu luận, nhà sử học, họ cũng không phải là con người của hiện thực. Không phải cứ nhất nhất nói rằng, cứ phản ánh hiện thực cập nhật, thì tiểu thuyết tồn tại. Félicien Marceau cũng nêu được những lý lẽ thuyết phục cho điều này. Tiểu thuyết “Những người Suăng” của Balzac, chỉ được viết ba mươi năm sau khi các sự kiện đã diễn ra. “Nhà thờ Đức Bà Paris” của V.Hugo thậm chí còn quay ngược lại lịch sử gần bốn thế kỷ vẫn hấp dẫn người đọc. “Con đường xứ Flandre” của Claude Simon xuất bản năm 1960, nhưng lại nói về các sự kiện diễn ra những năm 39- 40. Vậy thì, vấn đề không phải ở chỗ, tiểu thuyết có phản ánh hay không những vấn đề cập nhật nó mới tồn tại. Trên cùng một vấn đề, ở mỗi thời đại sẽ có cách giải quyết khác nhau. Chẳng hạn, nếu trong tay các nhà tiểu thuyết hiện đại, bà Bovary của Flaubert thế kỷ XIX sẽ ly dị, chứ không thể chấp nhận một tình yêu tẻ nhạt như thế để rồi cuối cùng dẫn đến cái chết. Cha Goriot của Balzac cũng sẽ được giải quyết “về hưu” hoặc được xếp ở trong các trại dưỡng lão, không đến nỗi phải chết thảm hại trong sự thờ ơ, ghẻ lạnh của chính những đứa con ruột thịt của mình… ở thế kỷ XIX tiểu thuyết là tượng trưng cho tiếng thét tự do, còn ngày nay, cái gọi là tự do này của tiểu thuyết, lại bị ngập trong tự do chung… Marceau đại diện của nhóm “lạc quan” cuối cùng đã đụng chạm đến một phần cốt lõi vấn đề tranh luận: Tiểu thuyết đã ở hồi kết thúc hay chưa? không thể “hồ đồ” nói rằng đã đến lúc tiểu thuyết không cần nữa! Nhưng nó cần thiết và tồn tại như thế nào? đó mới chính là điều quan trọng. Về vấn đề này, theo giáo sư Đặng Thị Hạnh, cũng trên tờ tạp chí “Lire” số mùa hè năm 1997, đã diễn ra một cuộc điều tra khá thú vị: “Sự kiện quan trọng nhất của thế kỷ XX là gì? Sự kiện vô nghĩa nhất là gì?” Năm mươi nhà văn được hỏi thì có bốn mươi người trả lời, trong đó phần lớn đều cho rằng ba nhà cách tân lớn nhất thế kỷ XX là Proust, Kafka và Joyce. Nhưng một số khác lại cho rằng, sự kiện lớn nhất của thế kỷ là điện ảnh. Điện ảnh đã làm đảo lộn cái nhìn của chính nhà văn, đảo lộn cả thói quen của người đọc. Chính điện ảnh, truyền hình đã “giết chết tiểu thuyết...”
Ai sẽ là trọng tài phán xét cho sự đúng sai của cuộc tranh luận này? Hãy cứ đợi vì không còn lâu nữa, sẽ kết thúc thập niên đầu của thế kỷ XXI. Mọi “dự báo” sẽ được sáng tỏ dần. Ta hãy cứ tạm tin như thế. Nhưng để kết thúc bài viết, tôi xin được dịch lại nguyên văn lời kết luận của Philippe Soller: “Chúng ta đang sống trong một xã hội bị thôi miên. Ai sẽ được đánh thức? Ai không? Căn phòng sẽ sáng sủa”.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,