Vănhọc Rumani trong bối cảnh mới
Văn học Rumani đang thật sự bước vào cơ chế thị trường một cách chật vật, các phương tiện thông tin đại chúng dùng thuật ngữ "cách mạng thị trường" thay cho từ "chuyển đổi cơ chế" như nhiều nước thường gọi. Nhà báo Coroiu, biên tập viên của tờ Sự thật –một tờ báo cánh tả trong dịp tiếp xúc với Đoàn nhà văn Việt Nam tại Iasi năm 2001 cho chúng tôi biết: Rumani trong mười năm qua giống như trải qua một cuộc chiến tranh, sức tác động của nó còn hơn cả một cuộc chiến tranh...
Tình hình kinh tế xã hội của Rumani trong những năm gần đây đã bắt đầu có sự ổn định trở lại, kinh tế đã bắt đầu tăng trưởng. Từ năm 2001 đến nay, mức tăng trưởng kinh tế hàng năm khoảng 4-5%, tổng thu nhập quốc dân ước đạt khoảng 40 tỷ USD, trên tổng số dân 23 triệu người. Thu nhập bình quân đầu người khoảng 1800 USD, một mức thấp so với các nước châu Âu khác hiện nay...
Có thể nói Rumani đã vượt qua khủng hoảng nhưng chưa qua khỏi vòng khốn khó đối với một bộ phận không nhỏ dân chúng. Còn rất nhiều việc bức xúc, nước sôi lửa bỏng phải làm nhất là những vấn đề liên quan tới quốc kế dân sinh, nhưng chúng tôi thấy các giới chức Rumani từ chính phủ đến giới chuyên môn, nhất là Hội Nhà văn Rumani đều hết sức quan tâm chăm lo đến sự nghiệp văn hoá. Tôi có cảm giác nước bạn coi sự nghiệp văn hoá là một trong những bóng cây râm mát trong một đất trời đang chợt nắng, chợt mưa. Những bóng cây này có khả năng phần nào tạo ra được những làn gió mát góp phần làm dịu bớt sự oi nồng và căng thẳng của bầu không khí xã hội. Văn hoá góp phần làm dịu lại hình ảnh một dân tộc, một đất nước đã trải qua những sóng gió, thăng trầm về chính trị, góp phần xây dựng và khơi gợi sự cảm thông của mọi người về hình ảnh một đất nước Rumani hiếu hoà chuộng văn hơn chuộng võ. Trên cánh đồng của lĩnh vực văn hoá tinh thần của người Rumani, tuy bão tố đã qua nhưng thời tiết cũng chưa phải đã thuận hoà, vì vậy những người có trách nhiệm với đất nước, giới trí thức nói chung và giới văn hoá nói riêng không nản lòng buông xuôi mà vẫn có những nỗ lực "gieo hạt" trên cánh đồng sau cơn bão... Tinh thần "thất phu hữu trách" theo chúng tôi không chỉ có ở các nhà văn phương Đông.
Các nhà văn Rumani hiện nay cũng giống như các nhà văn Việt Nam, rất ít người sống được bằng ngòi bút. Phần đa họ vẫn sống dựa vào một nghề khác: dạy học, làm báo, viên chức và văn học chỉ là tay trái... Hội Nhà văn Rumani có gần 3000 hội viên nhưng theo dõi những bộ tuyển tập, những từ điển văn học có uy tín cho thấy những tác phẩm được ghi nhận thường được viết và xuất bản trước năm 1990. Số tác phẩm, tác giả được ghi nhận xuất hiện sau năm 1990 rất không đáng kể. Chủ soái của văn đàn Rumani vẫn là những nhà văn lớp tuổi năm nhăm trở lên. Mặc dù những sáng tác của giới văn học Rumani chưa thật sự xuất sắc nhưng vị thế và ảnh hưởng của Hội Nhà văn, của các nhà văn Rumani trong xã hội lại rất lớn. Họ có tiếng nói riêng, phần vì họ độc lập về kinh tế, phần khác yêu kính văn học là một truyền thống lâu đời, đáng quý của dân tộc Rumani.
Thông thường những đất nước, dân tộc nào thường xuyên phải gánh chịu nhiều tai ương, chướng hoạ thì đó cũng là nơi hứa hẹn màu mỡ cho văn học nghệ thuật có đất phát triển... Những nỗi đau thường dễ làm quặn thắt, để lại những dấu ấn đậm nét trong lòng người hơn là những niềm vui và hạnh phúc...
Việc hàng năm Hội Nhà văn Rumani chủ trì bằng kinh phí tự có các hội thảo quốc tế để bàn việc dịch văn học Rumani là một động thái nhằm xây dựng hình ảnh Rumani ở nước ngoài. Hội Nhà văn Rumani hai năm một lần còn cho mời những nhà văn nước ngoài gốc là người Rumani trở về tổ quốc là một nghĩa cử không phải quốc gia nào cũng có được. Rumani là một trong số ít quốc gia có Bảo tàng văn học cấp quốc gia. Bảo tàng đã lưu giữ được nhiều cuốn sách quý xuất hiện cách đây bốn năm trăm năm. Bảo tàng là nơi hiện còn lưu giữ được nhiều bản thảo của các nhà văn nổi tiếng... Không chỉ ở Bảo tàng trung ương, tại quê hương của các nhà văn lớn chúng tôi đã thấy hàng chục nhà lưu niệm của các nhà văn được giữ gìn, bảo vệ một cách cẩn thận, thành kính. Trong nhiều công viên tại nhiều thành phố lớn của Rumani, chúng tôi thấy rất nhiều tượng của các nhà văn hoá, các nhà văn Rumani được tạc bằng đồng... Các hình ảnh in trên các đồng tiền lớn nhỏ của Rumani đều là hình ảnh của các nhà văn, nhà văn hoá. Hiện nay nhiều cơ sở vật chất mà Hội Nhà văn Rumani đang đứng tên sở hữu được thừa kế từ tài sản của các nhà hảo tâm trong đó có rất nhiều tài sản do các nhà văn quá cố để lại. Ngay ngôi biệt thự rất đẹp nằm ở trung tâm Bucarest, nơi đặt trụ sở của Hội Nhà văn Rumani cũng là ngôi nhà của một nhà văn Rumani di chúc thừa kế cho Hội. Điều này chứng tỏ trong quá khứ các nhà văn Rumani đã có những người khá giàu có do nghề nghiệp mang lại. Hiện nay tuy Rumani còn khó khăn về kinh tế nhưng hàng năm mỗi hội viên Hội Nhà văn đều được tài trợ để in từ một đến hai cuốn sách. Ngoài nguồn nhà nước, các nhà văn Rumani còn được tài trợ từ Hội Nhà văn, từ nhiều các doanh nghiệp, ngân hàng.
Bên cạnh những nỗ lực nhằm bảo vệ những di sản văn hoá vật thể, chính quyền Rumani đã ban hành hàng loạt những chính sách nhằm bảo vệ và bảo trợ cho nền văn hoá dân tộc. Rumani đã ban bố bộ luật về việc sử dụng tiếng Rumani trong các quan hệ cộng đồng từ năm 2001. Phạm vi điều chỉnh về luật này không chỉ đối với các cơ quan nhà nước mà cả các phương tiện thông tin công cộng như báo viết, báo hình. Nếu ai vi phạm luật này, viết không đúng chính tả, dùng tiếng nước ngoài không có phụ đề tiếng Rumani sẽ bị phạt từ 5 triệu đến 50 triệu tiền Rumani tương đương với 2,5 đến 25 triệu tiền Việt Nam.
Giới thiệu về những nỗ lực "gieo hạt" văn hoá của các nhà văn Rumani, chúng tôi không thể không đề cập tới tổ chức Hội Nhà văn Rumani, có lẽ đây là Hội Nhà văn hiếm hoi trên thế giới hiện nay tự duy trì hoạt động với nhiều hoạt động thiết thực rất tốn kém với số tiền tự có của mình. Mỗi năm Hội Nhà văn Rumani có lợi tức khoảng 1 triệu USD. Đây là số tiền Hội Nhà văn kinh doanh từ vốn bất động sản của mình. Hội Nhà văn có sòng bạc, có hệ thống nhà nghỉ, khách sạn cho thuê. Ngoài ra, Hội Nhà văn còn là hạt nhân của nhiều dự án văn hoá được nhà nước Rumani đầu tư tiền để hoạt động. Hội Nhà văn Rumani có tiền để nuôi bộ máy của mình gồm 1 Chủ tịch, 1 Phó Chủ tịch, một bộ máy giúp việc 20 người và tài trợ cho nhiều nhà văn đang gặp khó khăn. Hiện nay Hội Nhà văn Rumani nuôi dưỡng hàng ngày cho hơn 100 nhà văn hiện do già cả và không nơi nương tựa, không còn khả năng sáng tác. Hội Nhà văn có cửa hàng giảm giá giành riêng cho các nhà văn gặp khó khăn về kinh tế. Hội còn tài trợ cho rất nhiều tờ báo văn học và nhà xuất bản để in tác phẩm cho hội viên. Tại Rumani hàng năm có tổ chức tới 5-6 festivals thơ trong nước và quốc tế...
Trong bài viết này, chúng tôi muốn giới thiệu vài nét về hạt nhân tiêu biểu của văn học Rumani trong những năm tháng sôi động vừa qua: Chủ tịch Hội Nhà văn Rumani, nhà văn Eugen Uricaru, một người theo đánh giá của chúng tôi có xu hướng thiên tả; Chủ tịch Hiệp hội văn bút Rumani, nhà thơ Ana Blađiana, một người có xu hướng thiên hữu. Đây là hai vị "thuỷ thủ" có sức tác động tới sự vượt sóng của "con thuyền" văn học Rumani.
Eugen Uricaru sinh năm 1946, tốt nghiệp Khoa Ngữ văn năm 1971, ông là nhà tiểu thuyết, là dịch giả tiếng Italia và tiếng Nga, ngoài ra ông còn thông thạo tiếng Anh, tiếng Pháp... Ông đã từng làm báo, làm tham tán văn hoá của Rumani tại Hy Lạp, Giám đốc Viện Rumani tại Roma.
Uricaru là nguời rất quan tâm đến giao lưu đối ngoại, Hội Nhà văn Rumani lần lượt có các trao đổi đoàn hàng năm với Hội Nhà văn Trung Quốc, Hội Nhà văn Việt Nam. Đây không chỉ là một định hướng văn hoá mà còn là một định hướng chính trị của ông. Ông đã nhận thấy công cuộc đổi mới của Việt Nam và cải cách ở Trung Quốc có nhiều điểm người Rumani cần tham khảo. Những đoàn nhà văn Rumani ra nước ngoài, ngoài sứ mệnh văn học, họ còn có sứ mệnh tiếp nhận những bầu không khí cải cách đổi mới để có thể tác động phần nào đến chính trường Rumani. Rumani sau một thời kỳ thiên hữu hiện đang có ít nhiều sự điều chỉnh trong chính sách đối nội và đối ngoại: tranh thủ Tây Âu, đã bắt đầu có sự chừng mực hơn với Mỹ so với một vài nước Đông Âu khác, cải thiện quan hệ với Nga và tìm cách làm ấm dần hơn quan hệ với các nước phương Đông trong đó có Trung Quốc và Việt Nam.
Eugen Uricaru đã vượt qua một cuộc thử thách có thể nói là cam go trong cuộc bầu cử Ban lãnh đạo Hội Nhà văn vào năm 2002. ở Rumani Hội Nhà văn tuy không phải là một thế lực lớn về kinh tế nhưng lại là một thực thể có tác động tới đường lối chính trị, chính sách văn hoá của chính phủ. Trong cuộc bầu cử năm 2002, Uricaru giành được ghế Chủ tịch Hội Nhà văn Rumani ở "hiệp phụ" giống như trong bóng đá. Đại hội diễn ra trong tháng 4-2002, Uricaru được bầu với số phiếu sít sao. Kết quả này đã bị khiếu nại, Hội Nhà văn Rumani đã phải bầu lại và lần thứ hai vào tháng 6-2002, ông đã thắng đối thủ của ông là nhà văn có tên tuổi Manulescu với số phiếu thuyết phục. Manulescu là Giám đốc báo Rumani Văn học, một tờ báo tồn tại non thế kỷ của Hội Nhà văn Rumani. Manulescu còn là Chủ tịch Đảng Liên minh dân tuý, một Đảng cánh hữu. Sự thắng lợi của Uricaru cho thấy sự thắng lợi trong xu thế rời bỏ phái hữu không chỉ trong giới văn học mà cả trong chính trường Rumani. Quan điểm chính trị của Uricaru được thể hiện ít nhiều trong tiểu thuyết Trở lại bến xưa của ông. Trong cuốn tiểu thuyết này, Uricaru đã cho thấy tấn bi kịch của một con người hấp tấp xô đổ cái cũ để đi tìm những chân giá trị mới nhưng kết cục cái mới không thấy đâu, muốn quay về chốn cũ, bến xưa thì cũng chẳng còn!
Do những hoạt động nổi bật trong hoạt động đối ngoại nên năm 2004, Eugen Uricaru được mời giữ trọng trách Quốc vụ khanh phụ trách các công tác văn hoá đối ngoại của Nhà nước Rumani.
Trong lĩnh vực văn chương, Eugen Uricaru xuất hiện lần đầu tiên trên văn đàn với tập truyện ngắn đầu tay Màu đỏ thẫm (1974). Ngay từ tác phẩm đầu tay này, ông đã tự xây cho mình một cõi riêng trong văn học. Uricaru là tác giả của 15 tập tiểu thuyết và truyện ngắn, hàng chục bản dịch giới thiệu văn học Nga, văn học Italia. Eugen Uricaru đã hai lần nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Rumani. Tiểu thuyết của ông đã được dịch ra các thứ tiếng Nga, Pháp, Ba Lan, Italia, Thuỵ Điển; năm 2003, Nhà xuất bản Văn học đã xuất bản tiểu thuyết Trở lại bến xưa của ông sang tiếng Việt. Dựa theo bản dịch này, nhà văn Võ Khắc Nghiêm đã chuyển thể thành vở kịch Đào thải...
Uricaru là nhà văn yêu thích viết về đề tài lịch sử, và về thân phận của những người phụ nữ Rumani trong thời đại mới. Điều này được thể hiện qua những tiểu thuyết nổi tiếng của ông như: Vlađia; Cái ách và Ngọn lửa; Atonia; Một câu chuyện tình; Trong khi đợi chờ người chiến thắng...
Lịch sử trong tiểu thuyết của Uricaru được sử dụng như một cái nền để tác giả rút tỉa ra những vấn đề thực tại của đất nước, con người Rumani. Một trong những vấn đề được đề cập tới rất nhiều trong các sáng tác của ông đó là khát vọng tự do. Theo quan niệm của Uricaru, tự do không bao giờ là mục đích mà chỉ là phương tiện bởi tự do không bao giờ đạt tới giá trị tuyệt đối. Tự do là hàn thử biểu thử thách và kiểm chứng số phận, sức mạnh của một dân tộc và của từng số phận con người. Ngòi bút của Uricaru luôn tìm kiếm sự cân bằng cho cái gọi là tự do cá nhân và tự do của cả cộng đồng. Những nhân vật của ông thường bị ám ảnh, thôi miên bởi khát vọng tự do, khát vọng này đã chi phối mọi hành vi, đã làm cho nhân vật trở nên bí ẩn trước thân phận, trước nhân cách.
Trong tiểu thuyết của Uricaru những nhân vật nữ thường xuất hiện chói sáng như những tia chớp, họ hiện thân và hoà trộn trong mình những vẻ đẹp thuần khiết đầy nữ tính trộn lẫn vẻ hấp dẫn mê hồn. Vẻ đẹp của phụ nữ trong tiểu thuyết của ông được mô tả như một thứ phương tiện, một thứ hàn thử biểu để giúp đàn ông tự khám phá ra chính bản thân mình, để kiểm chứng nhân cách đàn ông.
Nếu như sức mạnh của một dân tộc được kiểm chứng qua ý chí và khát vọng giành giật và bảo vệ tự do thì sức mạnh của đàn ông lại được vẻ đẹp của đàn bà kiểm chứng.
Chúng tôi muốn giới thiệu đôi nét về một hạt nhân tiêu biểu của văn học Rumani hiện nay, nữ nhà thơ Ana Blanđiana.
Ana Blanđiana sinh năm 1942 trong một gia đình cha cố. Bà xuất hiện lần đầu với tập thơ Nhân vật thứ nhất số nhiều năm 1964. Đến nay bà đã công bố gần ba chục tập thơ, tiểu thuyết và truyện thơ thiếu nhi. Những tập thơ của bà được người đọc quan tâm như: Tháng Mười, tháng Mười Một, tháng Chạp; Đối thoại với chính mình; Những điều xảy ra trong khu vườn nhà tôi; Buổi sáng sau cái chết...
Ana Blanđiana đã 3 lần nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Rumani, một lần nhận giải thưởng của Chi hội nhà văn Bucarest. Bà đã được trao giải thưởng quốc tế về thơ Herder của Đức. Hiện nay Ana Blanđiana là Chủ tịch Hiệp hội văn bút Rumani; Viện sĩ Viện hàn lâm thơ thế giới và châu Âu; Phó Chủ tịch Đảng Liên minh dân tuý, một đảng cánh hữu ở Rumani.
Ana Blanđiana là một trong những nhà thơ cận đại của Rumani được dịch ra nhiều thứ tiếng. Đọc thơ của Ana Blanđiana người đọc dễ dàng cảm nhận được những nỗi khắc khoải có tính triết học về cuộc đời, về nhân thế và về vũ trụ bao quanh; những nỗi khắc khoải đầy nữ tính. Chất nữ tính trong thơ của bà dễ cảm, dễ thấm vào tâm tưởng người đọc. Trong thơ của Blanđiana, chỉ có vũ trụ mới là nơi có khả năng tạo nên được sự hoà điệu tuyệt vời của mọi thứ giai điệu trái chiều nhau của sự sống, là nơi cân bằng, cân đối mọi sự va xiết, xung đối của cuộc đời. Một cơn mưa cũng có thể làm cho Ana Blanđiana liên tưởng tới vẻ đẹp mãnh liệt của người phụ nữ đang yêu; một bóng mây qua cũng làm cho nhà thơ xúc động nghĩ suy liên tưởng tới ranh giới khó phân giữa ánh sáng và bóng tối, giữa lẽ phải và những cõi tăm tối, những góc khuất của cuộc đời; sự trắng trinh và sự sinh sôi bao giờ cũng đối lập nhau và triệt tiêu lẫn nhau, do vậy nên chọn cái chết sáng trong hay sống để chiến thắng lỗi lầm là một vấn đề day dứt nhân loại bao đời nay. Và cả tự do nữa, liệu một bông hoa có quyền tự do chọn ngày đơm hoa, kết nụ, ngày tàn phai và ngày toả hương thơm? Tất cả những cặp phạm trù tưởng chỉ được đề cập trong triết học lại được hiển hiện trong nhiều tứ thơ của Blanđiana được thể hiện bằng một bút pháp khá nhuần nhuỵ, gợi cảm và giàu nhạc điệu. Ngôn ngữ thơ của Ana Blanđiana được đánh giá là vũ khúc balê tinh xảo và đầy gợi cảm.
Cho dù Eugen Uricaru và Ana Blanđiana có thể khác nhau về chính kiến chính trị nhưng họ đều có cái đích chung: mưu cầu tự do cho dân tộc mình và chèo lái con thuyền văn học Rumani vượt sóng lao về phía trước. Về phương diện này, theo chúng tôi cả hai đều xứng đáng là những thuỷ thủ vạm vỡ, ngoan cường... Cả hai đều đã sang thăm Việt Nam và đều có những ấn tượng tốt đẹp và đất nước con người Việt Nam.
Văn học Rumani đang thật sự bước vào cơ chế thị trường một cách chật vật, các phương tiện thông tin đại chúng dùng thuật ngữ "cách mạng thị trường" thay cho từ "chuyển đổi cơ chế" như nhiều nước thường gọi. Nhà báo Coroiu, biên tập viên của tờ Sự thật –một tờ báo cánh tả trong dịp tiếp xúc với Đoàn nhà văn Việt Nam tại Iasi năm 2001 cho chúng tôi biết: Rumani trong mười năm qua giống như trải qua một cuộc chiến tranh, sức tác động của nó còn hơn cả một cuộc chiến tranh...
Tình hình kinh tế xã hội của Rumani trong những năm gần đây đã bắt đầu có sự ổn định trở lại, kinh tế đã bắt đầu tăng trưởng. Từ năm 2001 đến nay, mức tăng trưởng kinh tế hàng năm khoảng 4-5%, tổng thu nhập quốc dân ước đạt khoảng 40 tỷ USD, trên tổng số dân 23 triệu người. Thu nhập bình quân đầu người khoảng 1800 USD, một mức thấp so với các nước châu Âu khác hiện nay...
Có thể nói Rumani đã vượt qua khủng hoảng nhưng chưa qua khỏi vòng khốn khó đối với một bộ phận không nhỏ dân chúng. Còn rất nhiều việc bức xúc, nước sôi lửa bỏng phải làm nhất là những vấn đề liên quan tới quốc kế dân sinh, nhưng chúng tôi thấy các giới chức Rumani từ chính phủ đến giới chuyên môn, nhất là Hội Nhà văn Rumani đều hết sức quan tâm chăm lo đến sự nghiệp văn hoá. Tôi có cảm giác nước bạn coi sự nghiệp văn hoá là một trong những bóng cây râm mát trong một đất trời đang chợt nắng, chợt mưa. Những bóng cây này có khả năng phần nào tạo ra được những làn gió mát góp phần làm dịu bớt sự oi nồng và căng thẳng của bầu không khí xã hội. Văn hoá góp phần làm dịu lại hình ảnh một dân tộc, một đất nước đã trải qua những sóng gió, thăng trầm về chính trị, góp phần xây dựng và khơi gợi sự cảm thông của mọi người về hình ảnh một đất nước Rumani hiếu hoà chuộng văn hơn chuộng võ. Trên cánh đồng của lĩnh vực văn hoá tinh thần của người Rumani, tuy bão tố đã qua nhưng thời tiết cũng chưa phải đã thuận hoà, vì vậy những người có trách nhiệm với đất nước, giới trí thức nói chung và giới văn hoá nói riêng không nản lòng buông xuôi mà vẫn có những nỗ lực "gieo hạt" trên cánh đồng sau cơn bão... Tinh thần "thất phu hữu trách" theo chúng tôi không chỉ có ở các nhà văn phương Đông.
Các nhà văn Rumani hiện nay cũng giống như các nhà văn Việt Nam, rất ít người sống được bằng ngòi bút. Phần đa họ vẫn sống dựa vào một nghề khác: dạy học, làm báo, viên chức và văn học chỉ là tay trái... Hội Nhà văn Rumani có gần 3000 hội viên nhưng theo dõi những bộ tuyển tập, những từ điển văn học có uy tín cho thấy những tác phẩm được ghi nhận thường được viết và xuất bản trước năm 1990. Số tác phẩm, tác giả được ghi nhận xuất hiện sau năm 1990 rất không đáng kể. Chủ soái của văn đàn Rumani vẫn là những nhà văn lớp tuổi năm nhăm trở lên. Mặc dù những sáng tác của giới văn học Rumani chưa thật sự xuất sắc nhưng vị thế và ảnh hưởng của Hội Nhà văn, của các nhà văn Rumani trong xã hội lại rất lớn. Họ có tiếng nói riêng, phần vì họ độc lập về kinh tế, phần khác yêu kính văn học là một truyền thống lâu đời, đáng quý của dân tộc Rumani.
Thông thường những đất nước, dân tộc nào thường xuyên phải gánh chịu nhiều tai ương, chướng hoạ thì đó cũng là nơi hứa hẹn màu mỡ cho văn học nghệ thuật có đất phát triển... Những nỗi đau thường dễ làm quặn thắt, để lại những dấu ấn đậm nét trong lòng người hơn là những niềm vui và hạnh phúc...
Việc hàng năm Hội Nhà văn Rumani chủ trì bằng kinh phí tự có các hội thảo quốc tế để bàn việc dịch văn học Rumani là một động thái nhằm xây dựng hình ảnh Rumani ở nước ngoài. Hội Nhà văn Rumani hai năm một lần còn cho mời những nhà văn nước ngoài gốc là người Rumani trở về tổ quốc là một nghĩa cử không phải quốc gia nào cũng có được. Rumani là một trong số ít quốc gia có Bảo tàng văn học cấp quốc gia. Bảo tàng đã lưu giữ được nhiều cuốn sách quý xuất hiện cách đây bốn năm trăm năm. Bảo tàng là nơi hiện còn lưu giữ được nhiều bản thảo của các nhà văn nổi tiếng... Không chỉ ở Bảo tàng trung ương, tại quê hương của các nhà văn lớn chúng tôi đã thấy hàng chục nhà lưu niệm của các nhà văn được giữ gìn, bảo vệ một cách cẩn thận, thành kính. Trong nhiều công viên tại nhiều thành phố lớn của Rumani, chúng tôi thấy rất nhiều tượng của các nhà văn hoá, các nhà văn Rumani được tạc bằng đồng... Các hình ảnh in trên các đồng tiền lớn nhỏ của Rumani đều là hình ảnh của các nhà văn, nhà văn hoá. Hiện nay nhiều cơ sở vật chất mà Hội Nhà văn Rumani đang đứng tên sở hữu được thừa kế từ tài sản của các nhà hảo tâm trong đó có rất nhiều tài sản do các nhà văn quá cố để lại. Ngay ngôi biệt thự rất đẹp nằm ở trung tâm Bucarest, nơi đặt trụ sở của Hội Nhà văn Rumani cũng là ngôi nhà của một nhà văn Rumani di chúc thừa kế cho Hội. Điều này chứng tỏ trong quá khứ các nhà văn Rumani đã có những người khá giàu có do nghề nghiệp mang lại. Hiện nay tuy Rumani còn khó khăn về kinh tế nhưng hàng năm mỗi hội viên Hội Nhà văn đều được tài trợ để in từ một đến hai cuốn sách. Ngoài nguồn nhà nước, các nhà văn Rumani còn được tài trợ từ Hội Nhà văn, từ nhiều các doanh nghiệp, ngân hàng.
Bên cạnh những nỗ lực nhằm bảo vệ những di sản văn hoá vật thể, chính quyền Rumani đã ban hành hàng loạt những chính sách nhằm bảo vệ và bảo trợ cho nền văn hoá dân tộc. Rumani đã ban bố bộ luật về việc sử dụng tiếng Rumani trong các quan hệ cộng đồng từ năm 2001. Phạm vi điều chỉnh về luật này không chỉ đối với các cơ quan nhà nước mà cả các phương tiện thông tin công cộng như báo viết, báo hình. Nếu ai vi phạm luật này, viết không đúng chính tả, dùng tiếng nước ngoài không có phụ đề tiếng Rumani sẽ bị phạt từ 5 triệu đến 50 triệu tiền Rumani tương đương với 2,5 đến 25 triệu tiền Việt Nam.
Giới thiệu về những nỗ lực "gieo hạt" văn hoá của các nhà văn Rumani, chúng tôi không thể không đề cập tới tổ chức Hội Nhà văn Rumani, có lẽ đây là Hội Nhà văn hiếm hoi trên thế giới hiện nay tự duy trì hoạt động với nhiều hoạt động thiết thực rất tốn kém với số tiền tự có của mình. Mỗi năm Hội Nhà văn Rumani có lợi tức khoảng 1 triệu USD. Đây là số tiền Hội Nhà văn kinh doanh từ vốn bất động sản của mình. Hội Nhà văn có sòng bạc, có hệ thống nhà nghỉ, khách sạn cho thuê. Ngoài ra, Hội Nhà văn còn là hạt nhân của nhiều dự án văn hoá được nhà nước Rumani đầu tư tiền để hoạt động. Hội Nhà văn Rumani có tiền để nuôi bộ máy của mình gồm 1 Chủ tịch, 1 Phó Chủ tịch, một bộ máy giúp việc 20 người và tài trợ cho nhiều nhà văn đang gặp khó khăn. Hiện nay Hội Nhà văn Rumani nuôi dưỡng hàng ngày cho hơn 100 nhà văn hiện do già cả và không nơi nương tựa, không còn khả năng sáng tác. Hội Nhà văn có cửa hàng giảm giá giành riêng cho các nhà văn gặp khó khăn về kinh tế. Hội còn tài trợ cho rất nhiều tờ báo văn học và nhà xuất bản để in tác phẩm cho hội viên. Tại Rumani hàng năm có tổ chức tới 5-6 festivals thơ trong nước và quốc tế...
Trong bài viết này, chúng tôi muốn giới thiệu vài nét về hạt nhân tiêu biểu của văn học Rumani trong những năm tháng sôi động vừa qua: Chủ tịch Hội Nhà văn Rumani, nhà văn Eugen Uricaru, một người theo đánh giá của chúng tôi có xu hướng thiên tả; Chủ tịch Hiệp hội văn bút Rumani, nhà thơ Ana Blađiana, một người có xu hướng thiên hữu. Đây là hai vị "thuỷ thủ" có sức tác động tới sự vượt sóng của "con thuyền" văn học Rumani.
Eugen Uricaru sinh năm 1946, tốt nghiệp Khoa Ngữ văn năm 1971, ông là nhà tiểu thuyết, là dịch giả tiếng Italia và tiếng Nga, ngoài ra ông còn thông thạo tiếng Anh, tiếng Pháp... Ông đã từng làm báo, làm tham tán văn hoá của Rumani tại Hy Lạp, Giám đốc Viện Rumani tại Roma.
Uricaru là nguời rất quan tâm đến giao lưu đối ngoại, Hội Nhà văn Rumani lần lượt có các trao đổi đoàn hàng năm với Hội Nhà văn Trung Quốc, Hội Nhà văn Việt Nam. Đây không chỉ là một định hướng văn hoá mà còn là một định hướng chính trị của ông. Ông đã nhận thấy công cuộc đổi mới của Việt Nam và cải cách ở Trung Quốc có nhiều điểm người Rumani cần tham khảo. Những đoàn nhà văn Rumani ra nước ngoài, ngoài sứ mệnh văn học, họ còn có sứ mệnh tiếp nhận những bầu không khí cải cách đổi mới để có thể tác động phần nào đến chính trường Rumani. Rumani sau một thời kỳ thiên hữu hiện đang có ít nhiều sự điều chỉnh trong chính sách đối nội và đối ngoại: tranh thủ Tây Âu, đã bắt đầu có sự chừng mực hơn với Mỹ so với một vài nước Đông Âu khác, cải thiện quan hệ với Nga và tìm cách làm ấm dần hơn quan hệ với các nước phương Đông trong đó có Trung Quốc và Việt Nam.
Eugen Uricaru đã vượt qua một cuộc thử thách có thể nói là cam go trong cuộc bầu cử Ban lãnh đạo Hội Nhà văn vào năm 2002. ở Rumani Hội Nhà văn tuy không phải là một thế lực lớn về kinh tế nhưng lại là một thực thể có tác động tới đường lối chính trị, chính sách văn hoá của chính phủ. Trong cuộc bầu cử năm 2002, Uricaru giành được ghế Chủ tịch Hội Nhà văn Rumani ở "hiệp phụ" giống như trong bóng đá. Đại hội diễn ra trong tháng 4-2002, Uricaru được bầu với số phiếu sít sao. Kết quả này đã bị khiếu nại, Hội Nhà văn Rumani đã phải bầu lại và lần thứ hai vào tháng 6-2002, ông đã thắng đối thủ của ông là nhà văn có tên tuổi Manulescu với số phiếu thuyết phục. Manulescu là Giám đốc báo Rumani Văn học, một tờ báo tồn tại non thế kỷ của Hội Nhà văn Rumani. Manulescu còn là Chủ tịch Đảng Liên minh dân tuý, một Đảng cánh hữu. Sự thắng lợi của Uricaru cho thấy sự thắng lợi trong xu thế rời bỏ phái hữu không chỉ trong giới văn học mà cả trong chính trường Rumani. Quan điểm chính trị của Uricaru được thể hiện ít nhiều trong tiểu thuyết Trở lại bến xưa của ông. Trong cuốn tiểu thuyết này, Uricaru đã cho thấy tấn bi kịch của một con người hấp tấp xô đổ cái cũ để đi tìm những chân giá trị mới nhưng kết cục cái mới không thấy đâu, muốn quay về chốn cũ, bến xưa thì cũng chẳng còn!
Do những hoạt động nổi bật trong hoạt động đối ngoại nên năm 2004, Eugen Uricaru được mời giữ trọng trách Quốc vụ khanh phụ trách các công tác văn hoá đối ngoại của Nhà nước Rumani.
Trong lĩnh vực văn chương, Eugen Uricaru xuất hiện lần đầu tiên trên văn đàn với tập truyện ngắn đầu tay Màu đỏ thẫm (1974). Ngay từ tác phẩm đầu tay này, ông đã tự xây cho mình một cõi riêng trong văn học. Uricaru là tác giả của 15 tập tiểu thuyết và truyện ngắn, hàng chục bản dịch giới thiệu văn học Nga, văn học Italia. Eugen Uricaru đã hai lần nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Rumani. Tiểu thuyết của ông đã được dịch ra các thứ tiếng Nga, Pháp, Ba Lan, Italia, Thuỵ Điển; năm 2003, Nhà xuất bản Văn học đã xuất bản tiểu thuyết Trở lại bến xưa của ông sang tiếng Việt. Dựa theo bản dịch này, nhà văn Võ Khắc Nghiêm đã chuyển thể thành vở kịch Đào thải...
Uricaru là nhà văn yêu thích viết về đề tài lịch sử, và về thân phận của những người phụ nữ Rumani trong thời đại mới. Điều này được thể hiện qua những tiểu thuyết nổi tiếng của ông như: Vlađia; Cái ách và Ngọn lửa; Atonia; Một câu chuyện tình; Trong khi đợi chờ người chiến thắng...
Lịch sử trong tiểu thuyết của Uricaru được sử dụng như một cái nền để tác giả rút tỉa ra những vấn đề thực tại của đất nước, con người Rumani. Một trong những vấn đề được đề cập tới rất nhiều trong các sáng tác của ông đó là khát vọng tự do. Theo quan niệm của Uricaru, tự do không bao giờ là mục đích mà chỉ là phương tiện bởi tự do không bao giờ đạt tới giá trị tuyệt đối. Tự do là hàn thử biểu thử thách và kiểm chứng số phận, sức mạnh của một dân tộc và của từng số phận con người. Ngòi bút của Uricaru luôn tìm kiếm sự cân bằng cho cái gọi là tự do cá nhân và tự do của cả cộng đồng. Những nhân vật của ông thường bị ám ảnh, thôi miên bởi khát vọng tự do, khát vọng này đã chi phối mọi hành vi, đã làm cho nhân vật trở nên bí ẩn trước thân phận, trước nhân cách.
Trong tiểu thuyết của Uricaru những nhân vật nữ thường xuất hiện chói sáng như những tia chớp, họ hiện thân và hoà trộn trong mình những vẻ đẹp thuần khiết đầy nữ tính trộn lẫn vẻ hấp dẫn mê hồn. Vẻ đẹp của phụ nữ trong tiểu thuyết của ông được mô tả như một thứ phương tiện, một thứ hàn thử biểu để giúp đàn ông tự khám phá ra chính bản thân mình, để kiểm chứng nhân cách đàn ông.
Nếu như sức mạnh của một dân tộc được kiểm chứng qua ý chí và khát vọng giành giật và bảo vệ tự do thì sức mạnh của đàn ông lại được vẻ đẹp của đàn bà kiểm chứng.
Chúng tôi muốn giới thiệu đôi nét về một hạt nhân tiêu biểu của văn học Rumani hiện nay, nữ nhà thơ Ana Blanđiana.
Ana Blanđiana sinh năm 1942 trong một gia đình cha cố. Bà xuất hiện lần đầu với tập thơ Nhân vật thứ nhất số nhiều năm 1964. Đến nay bà đã công bố gần ba chục tập thơ, tiểu thuyết và truyện thơ thiếu nhi. Những tập thơ của bà được người đọc quan tâm như: Tháng Mười, tháng Mười Một, tháng Chạp; Đối thoại với chính mình; Những điều xảy ra trong khu vườn nhà tôi; Buổi sáng sau cái chết...
Ana Blanđiana đã 3 lần nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Rumani, một lần nhận giải thưởng của Chi hội nhà văn Bucarest. Bà đã được trao giải thưởng quốc tế về thơ Herder của Đức. Hiện nay Ana Blanđiana là Chủ tịch Hiệp hội văn bút Rumani; Viện sĩ Viện hàn lâm thơ thế giới và châu Âu; Phó Chủ tịch Đảng Liên minh dân tuý, một đảng cánh hữu ở Rumani.
Ana Blanđiana là một trong những nhà thơ cận đại của Rumani được dịch ra nhiều thứ tiếng. Đọc thơ của Ana Blanđiana người đọc dễ dàng cảm nhận được những nỗi khắc khoải có tính triết học về cuộc đời, về nhân thế và về vũ trụ bao quanh; những nỗi khắc khoải đầy nữ tính. Chất nữ tính trong thơ của bà dễ cảm, dễ thấm vào tâm tưởng người đọc. Trong thơ của Blanđiana, chỉ có vũ trụ mới là nơi có khả năng tạo nên được sự hoà điệu tuyệt vời của mọi thứ giai điệu trái chiều nhau của sự sống, là nơi cân bằng, cân đối mọi sự va xiết, xung đối của cuộc đời. Một cơn mưa cũng có thể làm cho Ana Blanđiana liên tưởng tới vẻ đẹp mãnh liệt của người phụ nữ đang yêu; một bóng mây qua cũng làm cho nhà thơ xúc động nghĩ suy liên tưởng tới ranh giới khó phân giữa ánh sáng và bóng tối, giữa lẽ phải và những cõi tăm tối, những góc khuất của cuộc đời; sự trắng trinh và sự sinh sôi bao giờ cũng đối lập nhau và triệt tiêu lẫn nhau, do vậy nên chọn cái chết sáng trong hay sống để chiến thắng lỗi lầm là một vấn đề day dứt nhân loại bao đời nay. Và cả tự do nữa, liệu một bông hoa có quyền tự do chọn ngày đơm hoa, kết nụ, ngày tàn phai và ngày toả hương thơm? Tất cả những cặp phạm trù tưởng chỉ được đề cập trong triết học lại được hiển hiện trong nhiều tứ thơ của Blanđiana được thể hiện bằng một bút pháp khá nhuần nhuỵ, gợi cảm và giàu nhạc điệu. Ngôn ngữ thơ của Ana Blanđiana được đánh giá là vũ khúc balê tinh xảo và đầy gợi cảm.
Cho dù Eugen Uricaru và Ana Blanđiana có thể khác nhau về chính kiến chính trị nhưng họ đều có cái đích chung: mưu cầu tự do cho dân tộc mình và chèo lái con thuyền văn học Rumani vượt sóng lao về phía trước. Về phương diện này, theo chúng tôi cả hai đều xứng đáng là những thuỷ thủ vạm vỡ, ngoan cường... Cả hai đều đã sang thăm Việt Nam và đều có những ấn tượng tốt đẹp và đất nước con người Việt Nam.
Love mickey,