KẾT BẠN VỚI NHỮNG AI MONG MUỐN ĐIỀU TỐT ĐẸP NHẤT CHO BẠN

THỊ TRẤN NƠI TÔI LỚN LÊN chỉ mới được xây chừng 50 năm trước từ vùng thảo nguyên bạt ngàn miền Bắc. Fairview ở tỉnh Alberta là một phần của biên giới và vẫn còn những quán rượu cao bồi để chứng minh điều ấy. Cửa hàng tạp hóa Hudson’s Bay Co. trên Đường Chính vẫn thu mua các bộ lông hải ly, sói và chó đồng cỏ từ các thợ bẫy thú địa phương. Từng có 3 nghìn người sinh sống ở đây, cách thành phố gần nhất tầm 400 dặm. Truyền hình cáp, trò chơi điện tử và internet vẫn chưa tồn tại. Thật không dễ tìm một thú vui vô hại ở Fairview, đặc biệt là trong suốt năm tháng mùa đông ròng rã, kéo dài với nhiệt độ ban ngày xuống dưới âm 40 độ C và thậm chí ban đêm còn rét hơn thế.

Ở một nơi lạnh lẽo, thế giới như biến thành một nơi khác. Những kẻ say rượu trong thị trấn thường kết thúc cuộc đời đau buồn của họ rất sớm. Họ băng qua những bờ sông phủ tuyết vào lúc 3 giờ sáng và bị đóng băng đến chết. Bạn không thể ra ngoài thường xuyên khi nhiệt độ âm 40 độ C. Chỉ với hơi thở đầu tiên, không khí của sa mạc khô hạn sẽ siết chặt phổi bạn. Mí mắt bạn sẽ bị đóng băng và dính chặt với nhau. Mái tóc dài ẩm ướt sau khi tắm xong cũng sẽ đông cứng lại và khi ngôi nhà ấm lên, nó khô dần, xù ra xơ xác và tích đầy điện. Trẻ con chỉ dám thè lưỡi liếm vật dụng bằng thép trên sân chơi một lần trong đời. Khói từ các ống khói không bốc lên nổi. Bị cái lạnh đánh bại, khói cuốn xuống phía dưới và tụ lại thành những đám như sương mù trên mái nhà và sân bãi phủ tuyết. Xe hơi phải được cắm điện vào ban đêm để động cơ luôn được máy ủ nhiệt làm nóng; nếu không thì dầu sẽ không thể chảy vào động cơ vào sáng hôm sau và xe sẽ không khởi động được. Nhưng đôi lúc chúng vẫn không thể hoạt động (dù đã được sưởi ấm). Thế nên bạn cứ phải bật tắt động cơ liên tục một cách vô vọng cho đến khi nó kêu lách tách rồi lại rơi vào im lặng. Sau đó, bạn sẽ lấy bình ắc-quy bị đóng băng ra khỏi xe, tháo bu-lông bằng những ngón tay đông cứng trong cái lạnh giá dữ dội và mang nó vào trong nhà. Ắc-quy phải được rã đông suốt nhiều giờ cho đến khi đủ ấm để sạc được tử tế. Bạn cũng không thể nhìn ra bên ngoài từ cửa sau xe. Vì nó đã đóng băng suốt từ tháng Mười một và sẽ còn kéo dài đến tận tháng Năm. Cạo lớp tuyết này ra chỉ khiến băng ghế bị ướt thêm. Rồi băng ghế cũng sẽ bị đóng băng theo. Vào một đêm muộn, tôi quyết định leo lên chiếc xe Challenger Dodge 1970, ngồi hai giờ liền trên mép ghế dành cho tài phụ để đến thăm một người bạn. Tôi đã làm kẹt cần số và phải dùng một miếng giẻ thấm đẫm vodka để giúp kính chắn gió phía trước tay lái không bị mờ, vì lúc này máy sưởi của xe đã ngưng hoạt động. Dừng lại không phải là lựa chọn của tôi. Và cũng chẳng có chỗ nào để dừng lại cả.

Và đây cũng là Địa Ngục đối với những chú mèo nuôi nhà. Bọn mèo nuôi ở Fairview có tai và đuôi ngắn vì chúng đã mất hết chóp tai và chóp đuôi do cái lạnh tê cóng. Chúng dần trở nên giống với những con cáo Bắc cực, tiến hóa với những đặc tính ấy để chủ động đối phó với cái lạnh dữ dội. Một ngày nọ, con mèo của chúng tôi chạy ra ngoài mà không ai để ý. Sau đó, chúng tôi tìm thấy nó với bộ lông bị đông cứng lại rất nhanh, dính chặt vào những bậc thang xi- măng lạnh cứng nơi nó ngồi ở cửa sau. Chúng tôi cẩn thận tách nó ra khỏi bệ xi-măng mà không để lại thương tổn nào vĩnh viễn - ngoại trừ lòng kiêu hãnh của nó. Mèo ở Fairview cũng hay gặp rủi ro từ xe hơi vào mùa đông, nhưng không phải vì những lý do mà bạn đang nghĩ đến đâu nhé. Không phải do xe hơi trượt trên những đường đóng băng và cán qua chúng đâu! Chỉ có những con mèo kém cỏi mới chết theo cách ấy. Nguy hiểm là những chiếc xe hơi đỗ lại bất ngờ. Một chú mèo bị rét rất có thể sẽ trèo lên xe và ngồi ngay trên khối động cơ xe còn ấm. Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu tài xế quyết định quay lại, quyết định đi tiếp trước khi động cơ nguội dần và con mèo chưa kịp bỏ đi? Có thể nói rằng bầy thú cưng trong nhà muốn tìm kiếm hơi ấm và những cánh quạt xoay tít của bộ tỏa nhiệt không thể cùng tồn tại với nhau trong êm đẹp.

Vì chúng tôi sống tận miền Bắc xa xôi, nên những ngày mùa đông rét giá cũng tối mịt. Đến tháng Mười hai, mãi đến 9 giờ rưỡi sáng, Mặt trời mới ló dạng. Chúng tôi phải lê bước đến trường trong đêm tối như mực. Và trời cũng chẳng sáng sủa hơn là mấy khi chúng tôi trở về nhà, ngay trước khi hoàng hôn buông xuống. Có rất ít việc làm dành cho thanh niên tại Fairview, thậm chí là vào mùa hè. Mùa đông thì còn tệ hơn nữa. Những lúc thế này, bạn bè quan trọng hơn tất cả.

ANH BẠN CHRIS CỦA TÔI CÙNG CẬU EM HỌ

Thời điểm đó, tôi có chơi với một người bạn. Tên cậu ấy là Chris. Chris là một chàng trai thông minh. Cậu ấy đọc rất nhiều sách. Cậu thích thể loại khoa học viễn tưởng, theo kiểu mà tôi luôn bị cuốn hút theo (như của Bradbury, Heinlein, Clarke). Chris còn có tài phát minh. Cậu rất hứng thú với đồ điện tử, phụ tùng và động cơ. Cậu là một kỹ sư bẩm sinh. Tuy nhiên, tất cả những điều này đã bị lu mờ bởi điều gì đó không ổn trong gia đình cậu. Tôi không biết đó là gì. Các chị em gái của Chris cũng rất thông minh, bố cậu nói chuyện rất nhẹ nhàng và mẹ cậu cũng tử tế. Các cô gái dường như cũng mến cậu. Nhưng Chris lại bị bỏ mặc theo cách nào đó rất dễ nhận ra. Bất chấp trí thông minh và lòng hiếu kỳ của mình, Chris lại hay nổi cáu, giận dữ, tuyệt vọng.

Tất cả những điều này được thể hiện qua hình thái vật chất là chiếc xe bán tải hiệu Ford, đời 1972 màu xanh dương của cậu ấy. Chiếc xe đầy tai tiếng này có ít nhất một vết lõm ở mỗi phần tư khung sườn của phần thân xe bên ngoài vốn bị hư hại. Tệ hơn, số vết lõm bên trong xe cũng nhiều không kém. Chúng xuất hiện do tác động từ bộ phận cơ thể của bạn bè lên bề mặt trong xe, do chính những tai nạn liên tiếp tạo nên các vết lõm bên ngoài. Chiếc xe bán tải của Chris trông như bộ xương ngoài của một người theo chủ nghĩa hư vô. Nó có một miếng dán hoàn hảo ở bộ hãm xung: Hãy cảnh giác - Thế giới luôn cần thêm sự cảnh giác. Sự mỉa mai mà nó tạo ra kết hợp với các vết lõm càng khéo léo nâng chiếc xe lên thành “sân khấu kịch lố bịch”. Và chuyện này hầu như chẳng có gì tình cờ cả (có thể nói như vậy).

Mỗi lần Chris đụng xe, cha cậu sẽ sửa nó và mua cho cậu một món gì đó khác. Cậu ấy đã có một chiếc xe máy và một chiếc xe tải chuyên dùng để bán kem. Cậu không quan tâm mấy đến chiếc xe máy của mình và cũng chẳng bán được cây kem nào. Cậu thường tỏ sự bất mãn với cha mình và cả mối quan hệ giữa họ. Cha Chris cũng đã già, không được khỏe và chỉ được chẩn đoán là mắc bệnh sau nhiều năm chịu đựng. Ông mất hết sức sống vốn có. Có lẽ ông không thể dành đủ sự quan tâm đến con trai của mình. Có lẽ đó là những gì đã phá vỡ mối quan hệ giữa họ.

Chris có một người em họ nhỏ hơn hai tuổi tên là Ed. Tôi yêu mến cậu bé này nhiều như bạn yêu quý đứa em họ của người bạn thời thiếu niên vậy. Cậu bé là một đứa trẻ cao lớn, thông minh, có duyên và ưa nhìn. Và cu cậu cũng hóm hỉnh nữa. Nếu bạn gặp Ed lúc cu cậu 12 tuổi, hẳn bạn sẽ nghĩ rằng cậu bé sẽ có một tương lai tốt đẹp. Nhưng Ed đã từ từ tuột dốc. Cậu bỏ học giữa chừng và để mặc dòng đời cuốn trôi. Cậu không hay cáu giận như Chris, nhưng lại hoang mang. Nếu quen biết bạn bè của Ed, bạn có thể nói rằng áp lực từ bạn bè đồng lứa đã khiến cậu tuột dốc như thế. Tuy nhiên, bạn bè đồng trang lứa lại không lạc lối và sa ngã như cậu ấy; dù nhìn chung chúng cũng chẳng tươi sáng hơn là mấy. Đó cũng là trường hợp của Ed và Chris. Tình hình có vẻ không hề được cải thiện khi họ khám phá ra cần sa. Cần sa không xấu hơn rượu bia đối với tất cả mọi người. Đôi khi, dường như nó còn giúp mọi người khá hơn. Nhưng nó lại không cải thiện Ed và cũng không giúp Chris tốt lên được.

Để giải khuây suốt những đêm dài, Chris, tôi, Ed và những thanh thiếu niên khác đã lái xe hơi và xe bán tải đời 1970 vòng quanh thị trấn. Chúng tôi xuôi xuống Đường Chính, đi dọc Đại lộ Đường sắt, băng qua trường trung học, vòng sang khu phía bắc của thị trấn, sang phía tây hoặc lên lại Đường Chính, vòng sang phía bắc của thị trấn rồi chạy về phía đông, cứ thế lặp lại một nhịp điệu không ngừng nghỉ. Nếu không lái xe vào thị trấn, chúng tôi sẽ lái đến vùng nông thôn. Một thế kỷ trước, các nhà khảo sát đã vẽ ra một bản đồ lưới bao la trên toàn bộ diện tích 300 nghìn dặm vuông của vùng đại thảo nguyên phía tây. Cứ hai dặm về phía bắc, sẽ có một con đường cày sỏi kéo dài vô tận từ đông sang tây. Mỗi dặm về phía tây, sẽ lại có một đường khác kéo từ bắc xuống nam. Và chúng tôi không bao giờ chạy ra khỏi những con đường ấy.

BÃI ĐẤT HOANG CỦA LŨ THIẾU NIÊN

Nếu không vòng quanh thị trấn và vùng nông thôn lân cận, chúng tôi sẽ đến một buổi tiệc. Một số người trưởng thành còn tương đối trẻ (hoặc một vài kẻ lớn tuổi hơn trông khá đáng sợ) thường tiếp đãi bạn bè tại nhà mình. Sau đó, ngôi nhà này sẽ trở thành chốn tạm bợ cho đủ loại người tiệc tùng trác táng, nhiều người trong số họ bắt đầu gây rối nghiêm trọng, hoặc nhanh chóng trở thành như thế khi say. Một bữa tiệc cũng có thể diễn ra rất đột ngột, khi các vị phụ huynh của bọn thiếu niên vô tư rời khỏi thị trấn. Trong trường hợp đó, những người ngồi trong xe ô tô hoặc xe tải thường xuyên lui tới sẽ thấy đèn trong nhà bật sáng, nhưng lại không có chiếc xe gia đình tại đó. Điều này không hề tốt. Mọi thứ có thể vượt tầm kiểm soát một cách nghiêm trọng.

Tôi không thích các buổi tiệc của bọn choai choai. Tôi cũng chẳng thương nhớ vấn vương gì họ. Họ là những kẻ có thái độ sống tiêu cực. Ánh đèn được bật ở chế độ lập lòe, khiến cho nhận thức của con người giảm xuống mức tối thiểu. Tiếng nhạc lớn đến nỗi người ta không trò chuyện được. Mà dù sao cũng chẳng có gì để nói trong trường hợp này. Luôn có vài kẻ tâm thần trong thị trấn đến tham dự. Mọi người uống rượu và hút thuốc rất nhiều. Cảm giác buồn thảm, ngột ngạt không mục đích bao trùm mọi lúc và chẳng có gì xảy ra cả (trừ khi bạn đếm số lần gã bạn điềm đạm của mình vừa say xỉn, vừa bắt đầu vung khẩu súng săn được lên nòng đủ 12 viên đạn; hoặc số lần cô gái mà tôi đã cưới sau này lăng mạ cái gã cầm dao đe dọa cô ấy với vẻ khinh rẻ; hoặc số lần một anh bạn khác leo lên một cái cây lớn, đu ra ngoài nhánh và rơi đập lưng xuống đất, sống dở chết dở ngay cạnh ngọn lửa trại mà chúng tôi đã thắp. Và chính xác một phút ngay sau đó, gã bạn chí cốt của anh ta cũng sẽ làm theo).

Không ai biết họ đang làm trò gì ở những bữa tiệc ấy. Tìm kiếm một người cổ vũ chăng? Hay chờ đợi một điều không bao giờ đến? Mặc dù trước đây, người ta thích các nữ cổ động viên hơn hẳn (dù rất hiếm có đội cổ vũ ở thị trấn chúng tôi), nhưng “một điều không bao giờ đến” lại đúng với sự thật hơn. Tôi cho rằng sẽ lãng mạn hơn rất nhiều nếu chúng ta chớp lấy cơ hội lao vào những điều hứa hẹn hơn vì vốn đã chán ngấy mọi thứ đến tận cổ. Nhưng không phải thế. Tất cả chúng tôi đều bất cần, luôn mất hứng thú và sống thiếu trách nhiệm từ thuở “trẻ người non dạ” nên không thể tham gia vào các câu lạc bộ tranh biện, các khóa huấn luyện không quân, hay đội tuyển thể thao của trường mà người lớn đã cố gắng tổ chức cho mình. Làm bất cứ chuyện gì không phải là việc hay ho. Tôi không biết cuộc sống thiếu niên thế nào trước khi những nhà cách mạng thời cuối thập niên 1960 khuyên tất cả những người trẻ hãy hiểu rõ thực tế, tìm niềm hứng thú và bỏ học. Liệu có ổn không nếu một cậu thiếu niên cống hiến hết mình cho một câu lạc bộ vào năm 1955? Vì chắc chắn 20 năm sau, điều đó là không ổn. Rất nhiều người trong số chúng tôi đã tìm niềm hứng thú và bỏ học lúc ấy. Nhưng lại không có mấy người thấu đạt tình hình.

Tôi muốn được sống ở một nơi khác và tôi không phải là người duy nhất. Rốt cuộc thì tất cả những ai đã rời khỏi Fairview - nơi mà tôi lớn lên - đều biết họ sẽ bỏ xứ đi từ hồi 12 tuổi. Tôi biết thế. Vợ tôi, người đã cùng tôi lớn lên trên một con phố của hai gia đình, cũng biết thế. Những người bạn của tôi, dù rời bỏ thị trấn hay không, cũng biết thế; bất kể họ đã chọn đi trên con đường nào. Có một kỳ vọng bất thành lời trong các gia đình nơi có người đang theo học đại học là: “Ra đi là điều hiển nhiên”. Đối với những gia đình có dân trí thấp, một tương lai với tới ngôi trường đại học vốn không nằm trong nhận thức của họ. Không phải vì họ thiếu tiền. Học phí để học lên cao rất thấp vào thời điểm đó; việc làm tại Alberta rất phong phú và còn được trả lương cao. Tôi từng kiếm được nhiều tiền hơn vào năm 1980 khi làm việc tại một nhà máy gỗ dán so với bất kỳ công việc nào khác trong suốt 20 năm. Chẳng có ai bỏ đại học vì nhu cầu tài chính tại Alberta, vùng đất đầy dầu mỏ ở thập niên 1970 cả.

MỘT VÀI NGƯỜI BẠN KHÁC BIỆT VÀ MỘT SỐ KHÁC CŨNG GIỐNG HỌ

Thời trung học, sau khi nhóm bạn nối khố của tôi đã bỏ học hết, tôi kết bạn với hai người mới. Họ đến Fairview với tư cách học sinh nội trú. Không có trường nào đào tạo bậc sau lớp chín ở vùng quê xa xôi hẻo lánh đúng với cái tên Hẻm núi Gấu (Bear Canyon) của họ. Có thể nói hai người ấy là một cặp đôi tương đối tham vọng; thẳng thắn và đáng tin cậy, nhưng cũng khá ngầu và rất hóm hỉnh. Khi tôi rời thị trấn để theo học Đại học Vùng Grande Prairie cách đó khoảng 90 dặm, một trong hai người họ đã trở thành bạn cùng phòng của tôi. Người còn lại đến nơi khác để theo đuổi sự nghiệp học vấn cao hơn. Cả hai đều có tinh thần cầu tiến. Quyết định của họ đã tiếp thêm động lực cho tôi.

Tôi là một người ít nói nhưng hạnh phúc khi ở đại học. Tôi đã tìm thấy một nhóm đồng bạn khác đông hơn có cùng chí hướng. Người bạn đến từ Hẻm núi Gấu của tôi cũng gia nhập nhóm này. Tất cả chúng tôi đều say mê văn học và triết học. Chúng tôi điều hành Hội Sinh viên. Chúng tôi cũng là những người đầu tiên trong Hội tạo ra lợi nhuận cho tổ chức bằng các tiết mục khiêu vũ trong trường. Sao có thể thua lỗ khi bán bia cho bọn nhóc sinh viên? Chúng tôi thành lập một tờ báo. Chúng tôi được các vị giáo sư ngành khoa học chính trị, sinh học và văn học Anh biết đến trong các buổi hội thảo nhỏ đặc thù ngay cả khi còn là sinh viên năm nhất. Các giảng viên biết ơn lòng nhiệt huyết của chúng tôi và đã dạy dỗ chúng tôi rất tốt. Chúng tôi đang xây dựng một cuộc sống tốt đẹp hơn.

Tôi đã vứt bỏ rất nhiều điều trong quá khứ. Tại một thị trấn nhỏ, mọi người đều biết bạn là ai. Bạn kéo lê những năm tháng dài dằng dặc phía sau như một con chó chạy lông nhông với mớ lon thiếc được gắn vào đuôi. Bạn không thể thoát khỏi con người lúc trước của mình. Tạ ơn Chúa vì khi ấy không phải tất cả mọi thứ đều có trên mạng, nhưng chúng cũng đã được lưu giữ lại sâu sắc không kém, trong những kỳ vọng và ký ức vừa có thể, vừa không thể diễn đạt thành lời của mọi người.

Khi bạn dịch chuyển, mọi thứ sẽ bị đảo lộn, ít nhất cũng trong chốc lát. Điều đó thật căng thẳng, nhưng bên trong sự hỗn loạn là những tiềm năng khả dĩ mới. Mọi người, bao gồm cả bạn, không thể vùi mình trong những quan niệm cũ kĩ. Bạn vùng thoát ra khỏi lối mòn. Bạn có thể tạo nên những lối mòn mới, để mọi người nhắm đến những điều tốt đẹp hơn. Tôi nghĩ đây chỉ là một sự phát triển tự nhiên. Tôi nghĩ rằng những ai tiến lên sẽ có - và muốn có - cùng chung một trải nghiệm như phượng hoàng trỗi dậy từ tro tàn. Nhưng điều đó không phải lúc nào cũng đúng.

Có lần, khi chừng 15 tuổi, tôi đi cùng với Chris và một người bạn khác - Carl - đến Edmonton, một thành phố với 600 nghìn dân. Carl chưa bao giờ đặt chân đến thành phố. Điều này không phải hiếm. Từ Fairview đến Edmonton là một chuyến khứ hồi những 800 dặm. Tôi đã đến đó đôi ba lần, lúc cùng đi với ba mẹ, lúc đi một mình. Tôi thích sự ẩn danh mà thành phố này mang lại. Tôi thích những khởi đầu mới. Tôi thích được thoát khỏi thứ văn hóa niên thiếu chán chường và gò bó tại quê hương mình. Nên tôi đã thuyết phục hai người bạn cùng đi chuyến ấy. Nhưng họ lại không có cùng trải nghiệm như tôi. Ngay khi chúng tôi đến, Chris và Carl muốn mua vài cái bình. Chúng tôi đi thẳng đến những vùng của Edmonton trông hệt như những nơi tồi tệ nhất của Fairview. Chúng tôi đã tìm thấy những gã buôn bán cần sa trên cùng một con phố chợ đen. Chúng tôi đã trải qua một cuối tuần say túy lúy trong phòng khách sạn. Mặc dù đã đi một quãng đường khá xa, nhưng chúng tôi lại chẳng đến đâu cả.

Vài năm sau đó, tôi đã chứng kiến một trường hợp thậm chí còn nổi bật hơn trải nghiệm trên. Tôi đã chuyển đến Edmonton để hoàn thành bằng đại học của mình. Tôi sống trong một căn hộ cùng với em gái mình; con bé theo học nghề y tá. Con bé cũng mới đến. (Ít năm sau, con bé đã trồng dâu tây tại Na Uy, tiến hành các cuộc đi săn xuyên khắp châu Phi, buôn lậu xe tải qua vùng sa mạc Sahara từng bị quấy nhiễu bởi người Tuareg và trông nom những chú dã nhân mồ côi tại Congo). Chúng tôi đã có một nơi ở đẹp đẽ trong một căn hộ cao tầng mới, nhìn ra thung lũng rộng lớn của dòng sông Saskatchewan nằm ở phía Bắc. Chúng tôi nhìn thấy khung cảnh đường chân trời của thành phố. Tôi từng mua một cây đàn dương cầm đứng hiệu Yamaha mới xinh đẹp trong cơn cuồng nhiệt. Nơi này trông thật tươi đẹp.

Tôi nghe tin Ed - người em họ của Chris - đã chuyển đến sống ở thành phố này. Tôi cứ nghĩ rằng đó là điều tốt. Một ngày nọ, cậu bé gọi điện thoại cho tôi. Tôi mời cậu đến nhà. Tôi muốn biết cậu ấy đang làm ăn sinh sống thế nào. Tôi hy vọng cậu gặt hái được vài thành công dựa trên tiềm năng mà tôi từng nhận thấy ở cậu. Nhưng chuyện không diễn ra như thế. Ed xuất hiện với vẻ già dặn, đầu hói và lưng thì hơi khòm khòm. Cậu ấy rất giống một người trưởng thành trẻ tuổi thất bại hơn là một thanh niên đầy tiềm năng. Đôi mắt Ed hằn lên những vệt đỏ của kẻ dùng ma túy thường xuyên. Ed từng nhận làm một số công việc - cắt cỏ và tạo cảnh quan theo thời vụ - vốn hợp với sinh viên đại học làm bán thời gian hoặc ai đó không tìm được việc nào khá hơn, ngoài một công việc thấp kém khốn khổ nếu so với sự nghiệp của một gã thông minh.

Ed đến cùng với một người bạn.

Tôi vẫn nhớ như in người bạn của Ed. Gã ta đang phê thuốc. Người gã như phát sốt. Hắn “chơi” thuốc đến mức khô rạc cả người. Mái đầu của hắn không thể nào đội trời chung với căn hộ sạch đẹp, văn minh của chúng tôi được. Em gái tôi cũng ở đấy. Em ấy biết Ed. Em đã từng nhìn thấy những điều như vậy trước đây. Nhưng tôi vẫn không vui vì Ed đã đưa gã này vào nơi ở của anh em tôi. Ed ngồi xuống. Gã bạn của Ed cũng ngồi xuống, dù không rõ hắn có nhận thức được hay không. Quả là một bi kịch. Dù đang phê thuốc, nhưng Ed vẫn có cảm giác xấu hổ. Chúng tôi nhấm nháp bia. Gã bạn của Ed nhìn lên trên trần nhà rồi lẩm bẩm: “Phân tử trong người tao đang chạy tán loạn trên trần.” Chẳng có lời nào thành thật hơn thế.

Tôi kéo Ed sang và nói một cách rất lịch sự rằng cậu ấy phải đi thôi. Tôi bảo đáng ra cậu không nên đưa gã bạn kinh tởm vô dụng này đến cùng. Cậu gật đầu và đã hiểu. Điều đó đã khiến mọi chuyện còn tệ hơn. Sau đó, người anh họ của cậu, Chris, đã viết cho tôi một bức thư nói về sự việc này. Tôi đã đưa nó vào cuốn sách đầu tiên của mình - Những tấm bản đồ của ý nghĩa: Kiến trúc của niềm tin xuất bản năm 1999: “Trước đây, tôi có những người bạn”, Chris viết. “Bất cứ ai xem thường bản thân đủ nhiều thì có thể tha thứ được cho tính tự coi thường bản thân của tôi.”

Điều gì đã khiến Chris, Carl và Ed không thể (hoặc tệ hơn là không muốn) hành động nhằm thay đổi tình bạn của họ và cải thiện hoàn cảnh sống? Phải chăng nó là điều không thể tránh khỏi - hậu quả của những hạn chế, những bệnh tật và chấn thương hình thành trong quá khứ? Suy cho cùng, con người biến đổi cực kỳ khác biệt theo những cách dường như có cấu trúc và mang tính quyết định. Mọi người đều khác nhau về trí tuệ, điều quyết định phần lớn khả năng học hỏi và thay đổi. Mỗi người đều có những tính cách khác biệt. Có người năng động và cũng có người thụ động. Có người luôn lo lắng và cũng có người điềm tĩnh. Với mỗi cá nhân có động lực đạt thành tựu, thì sẽ lại có một kẻ khác lười nhác. Mức độ của những sự khác biệt là một phần thiết yếu của con người. Nó lớn hơn những gì mà kẻ lạc quan ước chừng và kỳ vọng. Và còn có một chứng bệnh - về mặt thể chất lẫn tinh thần, có thể được chẩn đoán hoặc vô hình - hạn chế và định hình cuộc sống của chúng ta hơn thế nữa.

Chris đã mắc chứng loạn thần kinh ở tuổi 30, sau nhiều năm chìm đắm trong sự điên loạn. Không lâu sau đó, cậu ấy tự sát. Liệu thói quen sử dụng cần sa quá liều có đóng vai trò khuếch đại sự điên loạn này, hay nó chỉ là một phương thuốc tự chữa có thể được cảm thông? Cần sa đã bị cấm dùng trong các toa thuốc giảm đau của bác sĩ tại một số bang, mà Colorado là một ví dụ. Có lẽ đây là điều tốt cho Chris thay vì tồi tệ hơn. Có lẽ nó sẽ giúp cậu vơi bớt nỗi đau khổ thay vì khiến cậu ngày càng bất ổn hơn. Liệu đó có phải là triết lý hư vô mà cậu đã nuôi dưỡng để mở đường cho sự suy sụp cuối cùng của mình? Hay chính triết lý hư vô đó là hậu quả tất yếu từ sức khỏe xấu thực sự, hoặc chỉ là sự hợp lý hóa khôn ngoan cho việc không muốn sống một cách có trách nhiệm? Tại sao cậu ta - giống như em họ mình và những người bạn khác của tôi - cứ liên tục chọn ở bên những người và những nơi chẳng mấy tốt đẹp?

Đôi lúc, khi người ta có nhận định thấp kém về giá trị của chính họ, hay có lẽ khi họ từ chối nhận trách nhiệm về cuộc sống của mình - họ sẽ chọn một người bạn mới và chính xác là kiểu người gây rắc rối trong quá khứ. Những người như vậy không tin là họ xứng đáng với điều gì đó tốt đẹp hơn - nên họ không kiếm tìm nó. Hoặc có lẽ họ không muốn nhận thêm những rắc rối từ những điều tốt đẹp hơn đó. Freud gọi đây là “sự cưỡng bách lặp lại”. Ông cho rằng nó là một động lực vô thức nhằm lặp lại những nỗi kinh hoàng của quá khứ - đôi khi, có thể thiết lập những nỗi kinh hoàng đó một cách chính xác hơn; đôi khi để thành thục nó một cách chủ động hơn; và đôi khi chỉ vì không còn lựa chọn nào khác. Con người tạo ra thế giới của họ bằng những công cụ mà họ nắm trong tay. Các công cụ lỗi tạo ra kết quả sai. Việc sử dụng lặp đi lặp lại các công cụ lỗi này sẽ dẫn đến kết cuộc là những hậu quả sai trái như nhau. Chính vì lẽ này mà những ai không học hỏi được từ quá khứ sẽ tự hủy hoại bản thân vì tái sử dụng nó. Đó là một phần số phận. Đó là một phần bất lực. Đó là một phần… không sẵn lòng học hỏi? Từ chối học hỏi? Hay là có động cơ từ chối học hỏi?

GIẢI CỨU KẺ BỊ ĐỌA ĐÀY

Mỗi người chọn cho mình bạn bè xấu vì những lý do khác nhau. Đôi khi vì họ muốn giải cứu ai đó. Đây là hành động điển hình hơn cả ở thanh thiếu niên, mặc dù sự thúc đẩy vẫn tồn tại giữa những người lớn tuổi quá dễ bằng lòng hoặc vẫn còn ngây thơ, hoặc những người chấp nhận mù quáng. Ai đó có thể phản đối rằng: “Nhìn thấy điều tốt đẹp nhất ở một người chỉ mới ở mức đúng đắn mà thôi. Đức hạnh cao đẹp nhất là khao khát giúp đỡ.” Nhưng không phải ai thất bại cũng là nạn nhân và không phải ai đang ở đáy sâu cũng muốn vươn lên, mặc dù có rất nhiều người mong muốn và xoay xở làm được. Tuy nhiên, người ta thường chấp nhận hoặc thậm chí khuếch đại nỗi đau của chính mình cũng như của người khác, nếu họ có thể trưng nó ra như bằng chứng cho sự bất công của thế giới. Ở đây không thiếu những kẻ áp bức trong số những người bị đàn áp; ngay cả khi ở vị thế thấp kém, nhiều người trong số họ vẫn chỉ là những kẻ học đòi bạo lực. Đó là con đường dễ dàng nhất để ta lựa chọn, từng giây từng phút, dù cuối cùng nó chẳng mang lại gì ngoài Địa Ngục về lâu dài.

Hãy hình dung một người nào đó đang không ổn. Anh ta cần sự giúp đỡ. Anh ta thậm chí muốn được ai đó giúp đỡ. Nhưng không dễ phân biệt giữa người thực sự muốn và cần được giúp đỡ với người chỉ đơn thuần lợi dụng một người cứu giúp hảo tâm. Sự phân biệt này khó với cả những người muốn, cần và lợi dụng sự giúp đỡ. Một người đã cố gắng nhưng thất bại, được tha thứ, rồi lại tiếp tục cố gắng nhưng thất bại, và lại được tha thứ, cũng thường là người muốn mọi người tin vào độ xác thực của tất cả những điều mà họ đang cố gắng làm.

Khi sự thật thà ngây thơ không chỉ là duy nhất, thì sự cố gắng cứu giúp ai đó thường được tiếp thêm bởi tính tự phụ và ái kỷ. Điều tương tự đã được trình bày chi tiết trong cuốn Bút ký dưới hầm của nhà văn Nga Fyodor Dostoevsky, mở đầu bằng những dòng nổi tiếng: “Tôi là một kẻ mang bệnh… Tôi là một kẻ độc ác. Tôi là một người tẻ nhạt. Tôi tin rằng mình bị đau gan.” Đó là lời thú tội của một kẻ trú ẩn khốn khổ, kiêu căng trong thế giới đen tối của sự hỗn loạn và tuyệt vọng. Ông tự mổ xẻ bản thân mình theo cách phũ phàng, nhưng đây chỉ là cách trả giá cho 100 tội lỗi, dù thực tế ông đã phạm cả nghìn lỗi. Sau đó, tưởng tượng rằng mình được chuộc lỗi, người đàn ông dưới hầm đã phạm vào tội lỗi nghiêm trọng nhất cuộc đời. Ông đã chu cấp cho một người bất hạnh thật sự - Liza - một cô gái mại dâm đang rơi vào cảnh tuyệt vọng trên đường phố thế kỷ XIX. Ông mời cô ghé nhà chơi và hứa hẹn sẽ giúp cô quay trở lại con đường đời đúng đắn. Trong khi chờ đợi cô xuất hiện, những ảo tưởng của ông càng lúc càng xoay vần nhiều hơn:

Nhưng một ngày lại trôi đi, rồi ngày thứ hai, ngày thứ ba, vẫn không thấy nàng đến. Hễ nàng không đến là tôi yên tâm hơn hẳn. Tôi thậm chí còn trơ trẽn khoái chí sau mỗi 9 giờ, đôi khi bắt đầu mơ mộng ngọt ngào kiểu như: Mình sẽ cứu rỗi Liza… nghĩa là chỉ cần thuyết giáo cho nàng nghe khi nàng tới thăm mình…. Mình sẽ giáo hóa nàng, sẽ khai trí cho nàng. Rồi cuối cùng mình cũng sẽ để ý thấy là nàng yêu mình, yêu say đắm. Nhưng mình sẽ giả vờ như không hiểu (mình cũng không rõ tại sao mình làm như vậy, có lẽ chỉ để gây ấn tượng chăng). Rồi hết sức bối rối, cảm động và rưng rưng nước mắt, nàng quỳ xuống chân mình và nói rằng mình là vị cứu tinh của nàng và yêu mình hơn mọi thứ trên đời…

Người đàn ông dưới hầm chẳng có gì ngoài nỗi ái kỷ được nuôi dưỡng bởi những ảo tưởng như thế. Liza đã bị chính chúng tàn phá cuộc đời. Sự cứu rỗi mà ông đề xuất cho những đòi hỏi của cô ấy thì vượt xa hơn những lời cam kết và tính chín chắn mà người đàn ông dưới hầm này sẵn sàng và có thể chu cấp. Ông ta chỉ đơn giản không có nhân cách để nhận thấy nó - một điều mà ông nhanh chóng nhận ra và cũng hợp lý hóa nhanh không kém. Liza cuối cùng đã đến căn hộ tồi tàn của ông với hy vọng tìm một lối thoát, đánh cược mọi thứ vào chuyến thăm này. Cô nói với người đàn ông dưới hầm rằng cô muốn rời bỏ cuộc sống hiện tại. Và phản ứng của ông ta ra sao?

“Tại sao cô lại tới đây với tôi, làm ơn nói cho tôi biết đi?” - tôi mở lời, tiếng nói như bị tắc trong hơi thở và tôi cũng chẳng cần theo mối liên hệ logic nào hết. Tôi tuôn hết ra trong một lúc, trong một hơi. Tôi cũng chẳng gặp khó khăn nào để bắt đầu. “Tại sao cô lại đến? Cô hãy trả lời đi! Trả lời ngay!” - Tôi la lớn, không còn biết mình đang làm gì. “À, tôi xin trả lời thay cô nhé! Cô đến vì hôm đó tôi đã nói cho cô nghe những lời cảm động, cô mủi lòng và cô muốn được nghe những lời ủy mị ấy thêm nữa. Nhưng cô nên biết rằng hôm ấy tôi chỉ đang cười nhạo cô thôi. Và hôm nay tôi cũng cười nhạo cô đấy. Mà làm gì phải run bần bật lên thế kia? Phải! Tôi đã cười cô đấy! Tối hôm ấy người ta đã làm nhục tôi trong bữa ăn - đó là những tên đến đó trước tôi. Tôi đến chỗ ấy cốt để rửa nhục với một tên trong bọn chúng, tên lính đó; nhưng tôi đã không làm được vì không tìm thấy bọn chúng. Nhưng tôi phải đổ cái nhục của tôi lên đầu ai đó để giành quyền làm nhục về cho tôi; đúng lúc cô ở đấu đến, tôi đã đổ nó lên đầu cô và cười nhạo cô. Tôi đã bị làm nhục, cho nên tôi cũng muốn làm nhục. Người ta đã đối xử với tôi như miếng giẻ rách thì tôi cũng muốn tỏ cái uy quyền của tôi… Câu chuyện là thế đấy. Còn cô, cô cứ tưởng là tôi đến để thực tình cứu vớt cô. Có phải không? Có đúng vậy không? Cô đã tưởng thế chứ gì?”

Tôi biết trước là nàng sẽ rối trí và không thể hiểu được chính xác hoàn toàn, nhưng cũng biết rằng nàng sẽ hiểu bản chất vấn đề. Quả nhiên nàng hiểu thật. Mặt nàng tái đi, cố nói nhưng đôi môi lại lắp bắp đau đớn. Rồi nàng ngồi phịch xuống ghế như vừa bị rìu đốn lên người. Sau tất cả, nàng vẫn nghe tôi nói, miệng mấp máy, mắt mở to, toàn thân run rẩy vì khiếp hãi. Cái thứ cay độc, cái cay độc của kẻ yếm thế là tôi đã hoàn toàn bóp nghẹt nàng…

Cách lên mặt tỏ vẻ ta đây, lối vô ý tứ và ác ý rành rành của người đàn ông dưới hầm đã phá tan những hy vọng cuối cùng của Liza. Ông ta hiểu rõ điều này. Tệ hơn nữa: Điều gì đó trong ông luôn nhắm thẳng vào những điều như thế. Và ông cũng biết điều đó. Nhưng một tên hung đồ tuyệt vọng về thói tàn ác của mình không thể trở thành người hùng. Người hùng là điều gì đó tích cực, chứ không chỉ là thiếu vắng cái ác.

Nhưng bạn có thể phản đối rằng Chúa Giê-su đã làm bạn với những kẻ thu thuế và gái mại dâm. Làm sao tôi dám phỉ báng động cơ của những người đang cố gắng giúp đỡ cơ chứ? Nhưng Chúa Giê-su là mẫu hình hoàn hảo của con người. Còn bạn chỉ là bạn thôi. Làm sao bạn biết rằng những cố gắng, nỗ lực của bản thân mà bạn mang đến cho ai đó - hoặc cho chính bạn - có đẩy họ xuống sâu hơn không? Hãy hình dung trường hợp của một quản đốc giám sát một nhóm công nhân rất giỏi. Tất cả đều cố gắng đạt đến một mục tiêu chung. Hãy hình dung rằng họ chăm chỉ, tài trí, sáng tạo và đoàn kết. Nhưng người giám sát cũng phải chịu trách nhiệm cho những công nhân có vấn đề, những người làm việc không tốt ở nơi khác. Nhằm truyền động lực phù hợp, một nhà quản lý có thiện ý sẽ đưa đối tượng có vấn đề ấy vào sinh hoạt chung với nhóm người ưu tú, với hy vọng cải thiện anh ta bằng những gương sáng. Điều gì sẽ xảy ra? - Tài liệu tâm lý sẽ làm sáng tỏ vấn đề này. Có phải kẻ lầm lạc sẽ vươn người đứng thẳng dậy ngay lập tức và bay cao? Không! Thay vào đó, cả nhóm này sẽ suy đồi. Kẻ mới đến vẫn còn hoài nghi, ngạo mạn và dễ bị kích động. Anh ta sẽ phàn nàn. Anh ta sẽ trốn tránh. Anh ta bỏ những cuộc họp quan trọng. Công việc chất lượng thấp của anh gây nên trì trệ, khiến cho người khác phải nhúng tay vào hoàn thành. Nhưng anh ta vẫn được trả lương như các đồng nghiệp khác. Những công nhân chăm chỉ xung quanh bắt đầu cảm thấy họ bị phản bội. Mỗi người sẽ nghĩ rằng: “Tại sao mình phải vất vả nai lưng hoàn thành dự án này, trong khi thành viên mới của nhóm chẳng bao giờ đổ giọt mồ hôi nào?” Điều tương tự cũng sẽ xảy ra khi các vị cố vấn có thiện ý sắp xếp một cậu trai chểnh mảng vào giữa những bạn bè đồng trang lứa tương đối văn minh. Sự chểnh mảng này sẽ lan rộng chứ không phải sự ổn định. Đi xuống bao giờ cũng dễ hơn là đi lên.

Có lẽ bạn cứu giúp ai đó vì bạn là người mạnh mẽ, rộng lượng, có trách nhiệm và muốn làm điều đúng đắn. Nhưng cũng có thể - và rất có thể - rằng bạn đơn thuần chỉ muốn tạo sự chú ý đến thiện chí và lòng trắc ẩn vô tận của mình. Hoặc bạn có thể cứu giúp ai đó vì muốn thuyết phục bản thân rằng sức mạnh tính cách không chỉ là sản phẩm phụ do vận may và sinh quán của mình. Hoặc có thể vì bạn sẽ trông có vẻ đức hạnh hơn khi đứng cạnh một kẻ hoàn toàn vô trách nhiệm.

Đầu tiên, hãy giả dụ rằng bạn đang làm việc dễ dàng nhất, chứ không phải việc khó khăn nhất.

Chứng nghiện rượu vô độ của bạn khiến cho thú chè chén của tôi có vẻ tầm thường. Những cuộc nói chuyện nghiêm túc dài lê thê của tôi với bạn về cuộc hôn nhân đổ vỡ thê thảm của bạn sẽ thuyết phục cả hai chúng ta rằng: Bạn đang cố gắng làm mọi thứ trong khả năng, còn tôi đang dốc hết sức giúp bạn. Nó có vẻ như sự nỗ lực. Nó giống như sự tiến bộ. Nhưng sự cải thiện thực sự đòi hỏi nhiều hơn từ cả hai người các bạn. Bạn có chắc chắn rằng kẻ đang kêu gào cứu giúp kia chưa từng có cả nghìn lần quyết định chấp nhận nỗi đau vô nghĩa và ngày càng tệ hại hơn, đơn giản vì như thế dễ hơn là gánh vác bất kỳ trách nhiệm thực sự nào? Có khi nào bạn đang ảo tưởng không? Có thể nào thái độ khinh miệt của bạn sẽ cao cả hơn lòng thương xót?

Hoặc có thể bạn chẳng có kế hoạch thực sự nào (hoặc chẳng thực tế mấy) để giải cứu một ai. Bạn đang giao du với những người ảnh hưởng không tốt đến mình không phải vì như thế tốt đẹp hơn cho bất kỳ ai, mà vì điều đó dễ dàng hơn. Bạn biết điều đó. Bạn bè của bạn biết điều đó. Tất cả các bạn đều bị ràng buộc với một hợp đồng ngầm ẩn - cùng nhắm vào chủ nghĩa hư vô, sự thất bại và nỗi đau khổ của kẻ ngu xuẩn nhất. Bạn đã quyết định hy sinh tương lai cho đến tận lúc này. Bạn chẳng nói gì về nó. Bạn chẳng hề tập hợp cả hội cùng nhau và nói: “Hãy chọn con đường dễ dàng hơn. Hãy nuông chiều mọi thứ mà khoảnh khắc này mang lại. Và hơn nữa, hãy nhất trí đừng đánh động lẫn nhau. Bằng cách đó, chúng ta có thể dễ dàng quên đi những gì mình đang làm.” Bạn chẳng đề cập gì đến điều đó cả. Nhưng tất cả các bạn đều biết điều gì thực sự đang diễn ra.

Trước khi giúp đỡ ai đó, bạn nên khám phá lý do người đó gặp rắc rối. Bạn không nên đơn thuần cho rằng họ là nạn nhân đáng thương của các tình huống bất công và bị lợi dụng. Đó là lời giải thích hiếm gặp nhất, chứ không phải chắc chắn nhất. Theo kinh nghiệm của tôi - về mặt lâm sàng và trường hợp khác - điều này chẳng bao giờ đơn giản cả. Bên cạnh đó, nếu bạn tin vào câu chuyện rằng mọi điều khủng khiếp cứ tự nó xảy ra và nạn nhân không phải chịu trách nhiệm cá nhân nào, bạn sẽ chối bỏ mọi điều ở người ấy trong quá khứ (và ngụ ý ở cả hiện tại lẫn tương lai). Theo nghĩa này, bạn sẽ tước hết mọi sức mạnh nơi họ.

Nhiều khả năng một cá nhân cụ thể vừa quyết định từ chối con đường tiến lên chỉ vì nó khó khăn. Đó có thể là giả định đã được ngầm định trong bạn khi đối mặt với tình huống như thế. Bạn nghĩ rằng điều đó quá khắc nghiệt. Có thể bạn đúng. Có lẽ đó là một bước đi quá xa. Nhưng hãy xét đến điều này: Thất bại là điều dễ hiểu. Không ai cần lời giải thích cho sự tồn tại của nó. Tương tự, nỗi sợ hãi, hận thù, thói nghiện ngập, sự lang chạ, phản bội và lừa dối cứ thế tồn tại mà không cần lời giải thích. Sự tồn tại của thói xấu xa hay mê đắm không cần đến lời giải thích. Thói xấu rất dễ xuất hiện. Thất bại cũng thế. Thật dễ để không phải vác gánh nặng trên vai. Thật dễ để không phải suy nghĩ, hành động và bận tâm. Thật dễ để bỏ mặc những việc cần làm hôm nay đến ngày mai, và chìm đắm trong những thú vui rẻ tiền của hôm nay suốt những năm tháng tiếp theo. Giống như nhân vật người cha tai tiếng trong loạt phim hoạt hình Simpson đã nói, ngay trước khi nốc hết một lọ sốt mayonnaise trộn lẫn rượu vodka: “Đó là vấn đề của Homer[1] trong Tương lai. Tôi chẳng thèm ghen tỵ với gã ta đâu nhé!”

Làm sao tôi biết rằng nỗi đau của bạn không phải là yêu cầu tử vì đạo do những nguồn lực của tôi, để bạn có thể lập tức ngăn chặn điều không thể tránh khỏi chỉ trong khoảnh khắc mỏng manh? Có lẽ bạn thậm chí đã vượt quá giới hạn quan tâm đến sự đổ vỡ sắp đến, nhưng vẫn không muốn thừa nhận nó. Có lẽ sự giúp đỡ của tôi sẽ không giúp khắc phục được gì - hoặc không thể khắc phục được - nhưng nó sẽ tạm thời ngăn được sự nhận biết rất khủng khiếp và rất cá nhân ấy. Có lẽ nỗi đau của bạn là một đòi hỏi đặt ra cho tôi, và khiến tôi cũng thất bại đến mức khoảng cách mà bạn cảm nhận trong đau đớn giữa hai ta có thể rút ngắn lại, khi bạn suy sụp rồi chìm nghỉm. Làm sao tôi biết rằng bạn sẽ từ chối chơi một trò như thế? Làm sao tôi biết mình có đang chỉ giả vờ có trách nhiệm hay không, bằng cách “giúp đỡ” bạn một cách vô ích; để tôi không phải làm điều gì đó thực sự khó khăn và cũng thực sự khả thi?

Có lẽ nỗi thống khổ là thứ vũ khí mà bạn huơ lên trước những ai đang tiến bước trong khi bạn cứ chờ đợi và đắm chìm. Có lẽ nỗi thống khổ của bạn là nỗ lực nhằm chứng minh rằng thế giới này bất công, thay vì minh chứng cho tội lỗi của chính bạn, cho sự thiếu dấu ấn riêng và cho cả sự khước từ nỗ lực phấn đấu cũng như sự sống mà bạn ý thức được. Có lẽ tinh thần sẵn sàng chịu đựng thất bại của bạn là vô bờ, vì bạn đã dùng nỗi đau để chứng minh nó. Có lẽ đó là sự trả thù của bạn đối với Hữu thể. Chính xác thì tôi nên kết thân với bạn như thế nào khi bạn đang trong tâm thế như vậy? Chính xác thì tôi phải làm sao?

Thành công: Đó là điều bí ẩn. Đức hạnh: Đó là điều không thể lý giải. Để thất bại rất đơn giản, bạn chỉ cần tập theo vài thói quen xấu. Bạn chỉ cần chờ thời. Và một khi ai đó đã dành đủ thời gian để tập theo những thói quen xấu và chờ thời, thì con người họ sẽ thua sút đi rất nhiều. Phần lớn những gì họ từng làm được sẽ tiêu biến và con người kém cỏi hơn nhiều mà họ từng trở thành sẽ hiện hữu. Mọi thứ đổ vỡ theo ý của họ, nhưng tội lỗi của con người lại đẩy nhanh quá trình suy đồi. Và sau đó là đến “cơn đại hồng thủy”.

Tôi không nói rằng không có hy vọng cứu rỗi nào. Nhưng rất khó kéo ai đó lên khỏi vực thẳm so với nhấc anh ta ra khỏi một cái mương. Một số vực sâu thăm thẳm mà nếu rơi xuống đến đáy thì thân thể chẳng còn nguyên vẹn.

Có lẽ chí ít tôi cũng nên đợi đến khi biết chính xác rằng bạn muốn được giúp đỡ trước khi tôi giúp bạn. Carl Rogers là nhà tâm lý học nhân văn nổi tiếng. Ông tin rằng không thể bắt đầu một mối quan hệ trị liệu nếu người kiếm tìm sự trợ giúp không muốn khá lên. Rogers tin rằng không thể thuyết phục được ai đó thay đổi để trở nên tốt hơn. Thay vì thế, mong muốn cải thiện là điều kiện tiên quyết cho sự tiến bộ. Tôi có nhiều thân chủ cần điều trị tâm lý theo lệnh của tòa án. Họ không muốn tôi giúp đỡ. Họ bị buộc phải tìm sự giúp đỡ. Nhưng chẳng hề hiệu quả, đó chỉ là một trò hề.

Nếu tôi đang hình thành một mối quan hệ không lành mạnh với bạn, có lẽ là vì tôi quá thiếu ý chí và không đủ quyết đoán để rời bỏ. Nhưng tôi lại chẳng muốn nhận ra điều này. Vì thế, tôi tiếp tục giúp đỡ bạn và tự an ủi bản thân trong sự giày vò vô nghĩa. Tôi có thể kết luận về bản thân mình rằng: “Nếu có ai đó sẵn sàng hy sinh bản thân và giúp đỡ người khác, thì ắt hẳn họ phải là người tốt.” Nhưng rất tiếc không phải như thế. Đó có thể chỉ là một người đang cố tỏ vẻ tốt đẹp, giả vờ giải quyết một vấn đề tưởng như khó khăn, chứ không phải thực sự tốt bụng và giải quyết một rắc rối thực sự.

Có lẽ thay vì tiếp tục tình bạn của chúng tôi, tôi nên bỏ đi đâu đó, hành động và dẫn dắt họ bằng cách làm gương.

Và không có trường hợp nào kể trên là lời bào chữa cho việc bỏ rơi những người thực sự cần giúp đỡ, hòng theo đuổi tham vọng hẹp hòi và mù quáng của bạn.

SỰ DÀN XẾP CÓ QUA CÓ LẠI

Sau đây là điều cần xem xét: Nếu bạn có một người bạn mà bạn không muốn giới thiệu người đó với chị gái, bố hoặc con trai của mình, thì tại sao bạn lại kết giao với người đó? Bạn có thể nói: Là vì trung nghĩa. Chà, trung nghĩa không đồng nghĩa với ngu dốt. Lòng trung nghĩa phải được thỏa thuận, công bằng và trung thực. Tình bạn là một sự dàn xếp có qua có lại. Bạn không có nghĩa vụ giúp đỡ một ai đó đang biến thế giới thành nơi tồi tệ hơn. Ngược lại, bạn nên chọn những người có mong muốn tốt lên chứ không phải xấu đi. Hãy chọn cho mình những người bạn tốt - đây là tính tốt chứ không phải lòng ích kỷ. Thật thỏa đáng và đáng khen khi giao thiệp với những người mà cuộc sống của họ được cải thiện khi họ thấy cuộc sống của bạn tốt hẳn lên.

Nếu xung quanh bạn là những người ủng hộ mục tiêu vươn lên của bạn, họ sẽ không dung thứ cho tính cách hoài nghi yếm thế và phá hoại từ bạn. Thay vì thế, họ sẽ động viên bạn làm điều tốt cho bản thân, cho người khác và trừng phạt bạn thích đáng mỗi khi bạn làm điều sai trái. Điều này cũng sẽ củng cố quyết tâm thực hiện những gì nên làm của bạn, theo cách thỏa đáng và thận trọng nhất. Những người không nhắm đến mục tiêu vươn lên sẽ làm điều ngược lại. Họ sẽ đem đến cho người từng hút thuốc một điếu thuốc, cho người từng nghiện chất có cồn một cốc bia. Họ trở nên ghen ghét khi thấy bạn thành công hay làm điều gì đó không hề sai sót. Họ sẽ bớt hiện diện hoặc rút lại lòng hỗ trợ hay là chủ động trừng phạt bạn vì điều đó. Họ sẽ gạt thành tích hiện tại của bạn sang một bên và thay thế bằng hành động trong quá khứ của chính họ, dù có thực hay do họ tưởng tượng ra. Có lẽ họ đang cố gắng thử thách bạn, để xem bạn có thật lòng không. Nhưng chủ yếu, họ đang dìm bạn xuống vì những bước cải thiện mới của bạn đã đẩy những sai phạm của họ vào vùng sáng nhập nhoạng hơn.

Chính vì lẽ này mà mỗi tấm gương tốt là một thách thức của định mệnh và mỗi người hùng là một vị quan tòa. Bức tượng David hoàn hảo bằng cẩm thạch của Michelangelo đã truyền tải thông điệp đến người chiêm ngưỡng: “Bạn có thể tốt hơn bản thân mình hiện nay.” Khi dám khao khát vươn lên, nghĩa là bạn nhận thấy hiện tại vẫn còn thiếu sót và tương lai còn nhiều hứa hẹn. Sau đó, bạn quấy rầy người khác từ tận sâu trong tâm trí họ, khiến họ hiểu rằng sự hoài nghi yếm thế và thói ù lì của họ là không thể biện minh. Bạn dùng “Abel” của mình để đấu với “Cain” của họ. Bạn nhắc họ nhớ rằng họ ngừng quan tâm không phải do những nỗi kinh hoàng của cuộc sống - điều không thể phủ nhận - mà vì họ không muốn gánh vác thế giới trên vai, ở nơi nó vốn thuộc về.

Đừng nghĩ rằng bạn dễ dàng tập hợp quanh mình những người lành mạnh, tốt đẹp hơn là những người xấu xa. Không phải thế đâu. Một người tốt lành và lành mạnh là hình mẫu lý tưởng. Bạn được yêu cầu phải có sức mạnh và lòng can đảm để đứng kề bên một người như thế. Bạn phải có chút khiêm nhường. Bạn phải có chút dũng khí. Hãy vận dụng khả năng phán đoán của mình và tự bảo vệ mình khỏi lòng trắc ẩn và thương xót quá cả tin.

Hãy kết bạn với những ai mong muốn điều tốt đẹp nhất cho bạn.

❀ ❀ ❀

[1] Tên của nhân vật người cha trong loạt phim hoạt hình Simpson. (BT)