Cây vông nhà thờ hay cây “xư” của Trang Tử

Cây Vông Nhà Thờ Hay Cây “Xư” Của Trang Tử

Lượt đọc: 14 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

Tôi viết những dòng hồi ức này đúng vào dịp ngày giỗ tổ của họ tôi (5/4 âm lịch) năm Canh Dần 2010 này.

Nhà thờ họ tôi xây dựng từ năm 1940-42, gồm thượng điện, trung điện và bái đường (nhà làm lễ cúng). Bái đường cũ đã bị các cụ trong họ tôi dỡ, đem bán đi sau cải cách ruộng đất, vì sợ mang tiếng là dòng họ phong kiến, lúc tôi còn ở Trung Quốc, chỉ còn lại thượng và trung điện. Năm 1992, quyên góp được một ít tiền của bà con trong họ ở Hà Nội, tôi cùng với người em họ là Nguyễn Đức Uẩn, đại tá quân đội, về trùng tu lại. Nhà bái đường mới, cột được đúc bằng bê tông, chứ không phải bằng lim như khi xưa, dỡ từ nhà thờ cụ Tặng (tức Nguyễn Đức Tân- bố cụ Nguyễn Đức Đôn) ở dưới làng đưa lên, năm 1942. Lúc đó vì nó quá thấp nên đã được xây gạch kê cao cột thêm khoảng 1 mét. Nay làm lại, theo ký ức chúng tôi. Nó có vẻ như vẫn mang dáng dấp như xưa.

Khi về cùng Uẩn và các chú trong họ trùng tu, tôi đã đi quan sát một vòng, thả hồn trở về thuở ấu thơ, 50 năm trước, để phục chế lại như nguyên mẫu những gì của cha ông.

Tôi trở về với ký ức của một thằng bé đầu to quá cỡ, đẻ thiếu tháng, ốm yếu và rất bướng bỉnh, nhưng lại rất sợ một ông cụ trong họ là tú tài Nguyễn Đức Đồng, anh cụ Nguyễn Đức Đôn, ông nội của tiến sĩ văn học Anh, Nguyễn Đức Nam. Vì thế, cha tôi thường chế tôi với mấy câu thơ:

Đầu to chạng vạng, Mặc áo loang khoang. Khi đi về làng, Thì hãi[1] ông cụ.

Tuy vậy, khoảng năm 40 hay 41, khi cụ Nguyễn Đức Đôn làm lễ rước sắc phong, tôi đã được ngồi trên xe kéo, dưới chân cụ Đồng, hình như từ Vinh, vinh quy về quê.

Đến lúc trùng tu, mặc dù có nhiều người muốn dùng câu đối bằng chữ quốc ngữ, nhưng tôi cương quyết phản đối. Lý luận của tôi là chữ Hán không phải của riêng người Tàu, mà là của nhiều dân tộc khác như Triều Tiên, Nhật, Việt Nam… Việt Nam ta đã để mất bản quyền. Tôi đã đọc đi đọc lại lại những câu chữ Hán còn sót ở thượng điện, như

Kỳ lai viễn hĩ bằng tiên trạch 其来 远 奕 凭 先 澤

Vĩnh viết kiên hồ di hậu nhân 永 曰 堅 乎 遺 後 人[2]

và câu Dịch dịch tẩm miếu 奕 奕 寝 庙[3], tôi đã nghe các bậc cao niên kể về xuất xứ dòng họ… để sáng tạo nên các câu đối mới chữ Hán cho tam quan, cuốn thư và bái đường, những dòng như sau:

Nguyễn Đức tộc tẩm miếu (阮 德族 寝 庙)[4]

Nguyễn khởi tại nguyên trinh cựu phân tam lĩnh

Đức tàng ư tâm chí kim hợp nhất nguyên

阮 起 在元 真 旧 分 三 岭

德 藏于心 志 今 合 一源[5]

Bằng tiên di hậu

凭 先遺 後[6]

Bái tổ đường đạo kinh bang tế thế Khuyến học sảnh đàm văn nghệ từ chương Minh minh đức khả đồng trị quốc Tiên tiên trạch năng cộng tề gia.

拜 祖 堂 道 经 邦 际 世 劝 学 厅 谈 文 艺 辞 章 明 明 德 可 同治 国 先 先 泽 能 共 齐 家[7]

Nhà thờ họ tôi vốn được cử nhân Quang lộc tự thiếu khanh là Nguyễn Đức Đôn (chú họ) cùng cha tôi, khóa sinh hỏng tam trường là Nguyễn Đức Tụ (cháu) chủ trương hợp tự. Cụ Đôn đã bất chấp ý kiến của nhiều bậc cha anh, dỡ nhà thờ chi họ mình (chi 3) ở dưới làng về làm nhà thờ mới, trên nền nhà cũ của cụ tổ. Công lao và viễn kiến đó của cụ đã để lại cho muôn đời con cháu trong họ.

Trước nhà thờ có một cây vông to, dễ thường đến nay đã gần trăm tuổi. Thân nó đầy gai, thân xốp, gỗ không có giá trị làm đồ mộc hay đun nấu gì. Có lẽ nó như cây của Trang tử, 神 木 不 材[8], chính vì thế mà nó mới sống lâu, mới thành cây thiêng trước các đền chùa, nhà thờ quê tôi.

Lúc tôi khoảng lên bốn lên năm, tức là lúc nhà thờ chưa hợp tự, được cha tôi đèo từ quê ngoại về quê nội cúng giỗ, tôi thấy nó đã lớn gần như cây vông trước sân trường huyện.

Vông có lẽ là tên tiếng Việt. Ở Trung Quốc tôi chưa từng gặp cây này, có thể là do mình chưa đi nhiều nơi nên không biết chăng? Tôi cũng chưa biết viết tên cây này bằng chữ Hán như thế nào! Nếu phải viết, tôi đành phải ghép bộ mộc với chữ vong (亡= mất) hoặc vong (忘 = quên) mà thôi.

Cây vông nằm trực chỉ với cổng nhà thờ, nhưng có lẽ cha tôi và cụ Đôn vốn không tin theo thuyết phong thủy, nên không tránh.

Những năm 50 đến 60 thân nó đã rỗng ruột, trẻ con chăn trâu đã chơi trốn tìm trong đó. Nhưng khoảng gần hai chục năm trở lai đây, tự nhiên thân nó phát triển đầy trở lại, nay đã tràn trề sức sống.

Các cháu tôi còn mê tín kể rằng, có lần một người đi cày ruộng liền kề đã chặt đi một cành của nó sà xuống đất nhà mình, về nhà liền bị ốm chết. Tôi không tin nó thiêng đến thế. Nhưng tôi vẫn cứ băn khoăn về một ngữ nghĩa, cái tên “vông”. Nó là “vong” là quên hay là mất gốc chăng?

Bởi vì ngày nay hầu hết những người trong họ tôi ly hương ra đi, lập nghiệp, gọi là có chút thành đạt, ở Hà Nội, Sài Gòn hay ở nước ngoài, văn nghiệp dù có lớn, nhưng không ai có chức quyền gì. Họ có tâm trạng nhớ quê da diết, nhưng ít ai trước khi nhắm mắt, dặn con cháu đưa nắm tro về quê, trừ nhà thơ Thúy Bắc. Đến như tôi, cũng muốn nằm lại cạnh hòn đá mồ côi ở Đồng Mô Ba Vì, như một kẻ bất đắc chí. Họ có phải vì xa ngái hay là vì những nguyên nhân nào khác, buồn vui sau những năm tháng ở quê nhà?

…Mấy ngày nay, trước bái đường nhà thờ họ tôi, để chuẩn bị giỗ tổ, các con cháu trong họ tôi đang dựng một nhà mái tôn như là để khoe cái giàu sang, hiện đại, để đón con cháu, lũ lượt ô tô về với giỗ tổ. Thế nhưng, bên ngoài cái hào nhoáng đó, gia đình, dòng họ tôi, còn có giữ được truyền thống, hiếu học “弃 名 重 才”[9], với những sợi dây đoàn kết, hiếu thuận, cũng như nhiều dòng họ khác, khắp đất nước nữa hay không?.

Nay tôi ngồi buồn ở nơi Sài Gòn xa xôi, tưởng nhớ đến ngày giỗ tổ mà buồn cho cây vông nhà thờ, cây “xư” của Trang Tử, chỉ vài năm một lần, chứng kiến ngày được treo một lá cờ đại lên trên ngọn, con cháu đứa xênh xang mũ áo tế, đứa đánh trống, đánh cồng… đứa đọc văn… đứa đội mâm cỗ… lại có thêm dăm ba chiếc ô tô đời mới gọi là sang, khoe nhau chức học quan không lấy gì làm cao cho lắm với địa phương?

Ăn uống xong, họ lại ra đi, bỏ lại phía sau, vẫn là chiếc cày chìa vôi,với tiếng tắc rì giọng “cà có cuống cà có đuôi” với đói nghèo.

© 2010 Đỗ Anh Thơ

© 2010 talawas

[1] Nghĩa là sợ.

[2] Đây từ lâu đã là bằng chứng đất tổ xưa , hãy nói một cách kiên định rằng: phải để lại cho con cháu mai sau.

[3] Chữ trong Luận ngữ, nghĩa là miếu mạo nguy nga.

[4] Miếu thờ họ Nguyễn Đức.

[5] Nguyễn khởi từ đầu trung trinh (chiết tự 阮 có chữ 元 nguyên) xưa chia làm ba ngọn. Ám chỉ họ có ba chi, còn có ý nói họ từ phía làng Phượng Lịch (tây bắc thuộc quẻ Càn) đến lập cư.

Đức có chứa chữ tâm (chiết tự, dưới chữ đức có chữ tâm) nay hợp lại một nguồn. Ám chỉ sự hợp tự họ.

[6] Rút gọn câu đối cũ ở thượng điện, nghĩa là bằng chứng xưa, để lại đời sau.

[7] Nhà bái tổ còn là nơi bàn chuyện làm ăn kinh tế/Là nhà khuyến học, là nơi bàn luận văn chương/Biết làm rạng cái đức sáng của tổ tiên thì có thể cùng nhau quản lý tốt đất nước/Biết đặt lợi ích của cha anh dòng họ trên thì có thể làm yên ấm cửa nhà.

Các chữ “minh đức, trị quốc, tề gia’ là lấy trong sách Đại học (tề gia trị quốc bình thiên hạ) của Nho giáo, tác giả chỉ nhấn mạnh thêm nhất là vế sau.

[8] Thần mộc bất tài, nghĩa là cây thần không dùng làm được đồ dùng gì. Đây là một chương trong Trí tuệ Trang tử của tác giả.

[9] Khí danh trọng tài – Bỏ danh trọng tài.

Nguồn: https://talawas.org/20128/
Nguồn: talawas.org
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.