Tôi chưa tìm ra xuất xứ của chất liệu ngọc này ở đâu ? Ngọc được khai thác sản xuất trong nước ta hay được xứ chư hầu dâng cống ? Đọc truyện Thúy Kiều, ta thấy có nói đến ngọc Lam điền của đất Thiểm tây bên Tàu. Theo Đào hồng Khanh (452-536), vùng Lam Điền nổi tiếng với những hầm đá ở núi Ngọc sơn với ngọc thạch màu trắng và lam. Nhưng ở Việt nam, cũng có một địa danh gọi là Lu-jung river of Tonking, mà sách Âu Mỹ nhắc lại là Đào hồng Khanh cũng đã đề cập đến trong sách Ming i pieh lu (?) của ông, cho rằng đã sản xuất ra ngọc thạch quí như các xứ khác, ngọc trong và trắng như mỡ heo và gõ kêu giòn là thứ thiệt. (Berthold Laufer, Jade, its history and Symbolism in China, Dover publications, NY 1989)

Tôi thấy Lê Quí Đôn cũng nhắc tương tự trong sách Vân đài loại ngữ của ông là « sách Bản thảo nói rằng : Ngọc thường ở sông Lư-dung, trấn Nhật Nam ». Nhật nam tức là tỉnh Nghệ An ngày nay, còn Lư dung thì không biết ở đâu. Tôi chưa tra cứu về địa danh Lư Dung ở đâu mà sản xuất ngọc, nhưng ở Việt nam có hai nơi sản xuất đá là Thanh Hóa (gần Nghệ an) và Quảng Nam đã từng cung cấp đá để xây Cửa Ngọ Môn ở Huế. Nhưng ta có thể tin được ý kiến của G. Devéria, chuyên gia người Pháp về bảo vật đặc biệt của triều Nguyễn không ? Trong cuốn Histoire des Relations de la Chine avee l’Annam, Paris 1880, Devéria rất giỏi Hán tự đã dịch ngọc thạch lam lục của Việt nam, một thứ ngạnh ngọc jadeite, là Phỉ thúy (fei ts’ui), tức là xanh như lông chim cánh chả hay chim kẻ trài. Nếu đúng như Devéria, thì « chiếc ngọc tỉ của vua Thiệu trị chạm từ ngọc Phỉ thúy chăng ? »

Nhắc đến Devéria, ta không thể quên được rằng ông này đã can dự vào sự kiểm kê kho châu báu gồm đến hàng triệu nén quí kim, huy chương, kim khánh, ngân tiền của nhà Nguyễn sau biến cố Thất thủ Kinh đô Huế 23 tháng 5, Ất dậu (1885) bị Pháp lấy rồi chuyển về Pháp vào năm 1886 :

« Cuối tháng 12, 1886, ông Devéria trình bày kết quả phân tích và xếp loại. Ông đề nghị giữ nguyên ít nhất là 94 phẩm vật, vì biết kho báu sẽ được xử lý như thế nào. Do đó, cơ quản Quản lý (của bộ Tài Chánh) sẵn sàng lập bảng liệt kê ghi rõ trị giá các món vàng bạc của Kho tàng nhà Nguyễn ». (Phạm Thăng, Phần đọc thêm trong cuốn Tiền tệ Việt nam)

Một câu hỏi lớn là chiếc ngọc tỉ vô giá trên nay ở đâu ?