Như Huy dịch
Vài lời của người dịch
Trong vòng hơn 10 năm, từ một khung cảnh nghệ thuật đơn điệu, chỉ loanh quanh phạm vi trong nước, nghệ thuật đương đại Trung Hoa đã có những bước tiến khổng lồ vào đấu trường thế giới. Và đúng như nhan đề cuốn sách mới đây của học giả Wu Hung, ở một mặt nào đó, có thể nói nó đã “ làm nên lịch sử” [making history]. Khi khắp các siêu triển lãm cũng như những sàn bán đấu giá danh tiếng đều xuất hiện những cái tên nghệ sĩ đương đại Trung Hoa, thì đó cũng là lúc, ở tầm cấp thế giới, nghệ thuật đương đại Trung Hoa có vẻ đã trở thành một quyền lực có tính đối cực với phương Tây. Người ta đã bắt đầu nói tới một cuộc soán ngôi nào đó của nghệ thuật đương đại Trung Hoa, nơi vương quốc của tính hiện đại, của cái tiền phong, của cái mới – trước đây thường được gắn với phương Tây. Và “Tính hiện đại Trung Hoa”, hay “ Nghệ thuật tiền phong Trung Hoa”, “ Nghệ thuật mới Trung Hoa”, chính những thuật ngữ quen thuộc trong các diễn ngôn nghệ thuật và văn hóa toàn cầu hiện nay.
Tuy nhiên, ngay vào lúc nghệ thuật đương đại Trung Hoa tưởng như đang ca khúc khải hoàn trên con đường tiến vào thành lũy của tính Hiện đại, rất nhiều vấn đề đã nẩy ra trong lòng nó. Một trong những vấn đề đó là việc ngay chính khi ấy, nó cũng đang đánh mất đi mối quan hệ sinh huyết với không gian diễn ngôn của nó, với dạng công chúng diễn ngôn của nó – tức dạng công chúng địa phương có thể cùng đối thoại trực tiếp và có thể chia sẻ kinh nghiệm với nó trong cùng một không gian diễn ngôn chính trị, xã hội và văn hóa. Nói khác đi, chính ngay vào lúc nó lạc lối vào một “mê cung của các mối quan hệ qua lại bắt buộc mà mê cung ấy ngầm định”, nó đã đánh mất yếu tính quan trọng nhất của nó – đó là sự gắn kết và tương tác chặt chẽ với các chủ đề và nhu cầu địa phương, để rồi thỏa mãn với vai trò kẻ tung người hứng trong một siêu trò chơi toàn cầu mang tên “elitism” đặt cơ sở trên lo-gic thị trường.
Bài dịch dưới đây dịch từ bài viết giám tuyển của hai giám tuyển Lu Jie và Qui Zhujie cho dự án nghệ thuật “Vạn lý Trường chinh” của họ. Có lẽ không ngẫu nhiên khi đây là hai giám tuyển thuộc thế hệ thứ hai của nghệ thuật Trung Hoa, một thế hệ, theo tôi, đã bắt đầu nhận ra các hạn chế của cái gọi là “sự thành công quốc tế” đặt cơ sở trên mô hình diễn ngôn “từ trong ra ngoài” của nghệ thuật Trung Hoa, để tìm cách khởi hoạt một mô hình diễn ngôn kiểu khác, “ từ ngoài vào trong”.
Một trong những điểm đặc biệt của dự án nghệ thuật “Vạn lý Trường chinh” là thay vì coi quá khứ như một bia ngắm để khởi hoạt các phê phán hay chỉ trích một chiều theo mô hình “ từ trong ra ngoài” để thỏa mãn nhu cầu “hương xa chính trị” của các công chúng phương Tây, qua đó chứng minh vai trò tiền phong của mình trước một khung cảnh nghệ thuật phương Tây của thời hậu hiện đại, một thời kỳ cạn kiệt các hình mẫu anh hùng chính trị (1), nó lại tìm cách quay ngược “từ ngoài vào trong”, sử dụng phương tiện nghệ thuật như những công cụ tái cắt nghĩa và tái diễn giải những quá khứ lịch sử, chính trị và xã hội của bản thân, là những gì dù tốt, dù xấu, song đã xảy ra và vẫn đang tạo hệ quả trực tiếp hoặc gián tiếp lên thực tại và hiện tại.
Chính qua hành vi này dự án nghệ thuật “Vạn lý Trường chinh” đã đưa ra một thái độ có trách nhiệm của một chủ thể tính nghệ thuật ý thức về sự liên đới của bản thân vào thực tại và hiện tại, và rồi tìm cách tham gia vào chính cái thực tại và hiện tại ấy.
Trong vai trò là một giám tuyển độc lập và một nghệ sĩ thực hành, bất chấp một số điểm theo tôi vẫn còn cần bàn bạc một cách có phê phán (2), “Vạn lý Trường chinh” [cũng như một số dự án khác cùng kiểu như dự án “Oasis” tại Hàn Quốc, là dự án đã được tôi đề cập sơ qua tại link bài phỏng vấn cũ này: http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=13026&rb=0302v], là một dự án nghệ thuật thú vị.
Chính vì lẽ ấy, tôi xin trân trọng giới thiệu bài viết giám tuyển của dự án với bạn đọc Việt Nam. Bản dịch và các hình ảnh minh họa đã được sự cho phép của giám tuyển Lu Jie.
———
(1) vào cuối những năm 80 và đầu những năm 90, chính là thời kỳ mà như J. Baudrillard đã nhận xét: “ Phía sau sự chuyển động náo loạn của toàn bộ nền nghệ thuật, tồn tại một kiểu lười biếng, tức một điều gì đó không thể vượt khỏi bản thân, và bởi vậy, tự quay ngược vào chính nó với tốc độ ngày càng tăng” (1) [ dẫn từ cuốn Thế mà là nghệ thuật ư?, tr. 311, Như Huy dịch, NXB Tri Thức năm 2009, dịch từ cuốn But Is It Art, Cynthya Freeland, Oxford University Press 2002]
(2) Như việc liệu một mô hình quay trở lại quá khứ như vậy – với Trung Hoa là một quốc gia, do các đặc tính địa lý và văn hóa của nó, gần như chưa từng bị thuộc địa một ngày nào, do đó, có thể nói là sở hữu một dạng quá khứ liền mạch và đồng nhất – có áp dụng được một cách thích hợp vào Việt Nam, một khu vực có lẽ vẫn đang chìm lấp trong nhiều lớp quá khứ khác nhau, và do đó, nhiều thực tại và hiện tại khác nhau? Và nếu vận dụng mô hình này thì cần phải có những hiệu chỉnh ra sao?
Lưu ý: talawas và Như Huy giữ bản quyền bản dịch, Lu Jie và dự án Vạn lý Trường chinh [Long March Project] giữ bản quyền bài viết gốc tiếng Anh và các hình ảnh minh họa kèm theo bản dịch này.
——
Phát biểu của các giám tuyển
Tái kết cấu ký ức
Trong vai trò các giám tuyển, mối quan tâm của chúng tôi đối với nghệ thuật đương đại Trung Hoa tập trung vào mối quan hệ giữa sự sáng tạo nghệ thuật và sự tiếp nhận có tính tương tác từ phía những người thưởng ngoạn, tức những gì hiện diện cố hữu trong văn hóa triển lãm hiện nay. Một đặc tính quan trọng của nghệ thuật đương đại Trung Hoa nằm ở việc nó đã bỏ rơi công chúng, đã dời chuyển khỏi khu vực của lượng đại chúng rộng lớn để nhắm hướng tới giới tinh chuyên, dời chuyển khỏi các xưởng làm việc riêng tư để nhắm hướng tới các cấu trúc phân cấp [như là các biennales, các triển lãm bom tấn, và các không gian quyền lực khác], cũng như dời chuyển khỏi Trung Hoa để nhắm hướng tới thế giới xa hơn ngoài kia. Ba cuộc dời chuyển này đã đưa tinh thần tiền phong [avant garde] sập vào bẫy của thị trường toàn cầu và lạc vào mê cung của các mối quan hệ qua lại bắt buộc mà mê cung ấy ngầm định. Và sự xuất hiện của một bệ đỡ [platform] quốc tế cho các nghệ sĩ có thể được coi là một đặc tính định nghĩa về nghệ thuật Trung Hoa thập kỷ 90. Các câu hỏi có tính xã hội học khác đặt ra cho nghệ thuật Trung Hoa – như là câu hỏi về mối quan hệ giữa đại chúng và giới tinh chuyên, giữa truyền thống và thực tại, – đã bị bỏ lại phia sau, ngay vào lúc “sự biện biệt giữa Trung Hoa và phương Tây” tiến tới chiếm cứ vị trí thượng trội, và trở nên khuôn vàng thước ngọc cho cả sự bàn thảo lý thuyết lẫn sự sáng tạo nghệ thuật, và từ đó, một cách có hệ thống, tạo nên các xúc cảm tổn thương và ngượng nghịu cho chúng ta. Đây chính là ví dụ kinh điển của việc sự tiêu thụ nghệ thuật lại đi thúc đẩy sự sản tạo nghệ thuật. Không có lý nào lại để cho sự sản tạo nghệ thuật chìm đắm vào việc thỏa mãn hiểu biết hạn chế của các khách hàng nghệ thuật nước ngoài, hoặc bắt nó phải đợi chờ nền kinh tế Trung Hoa phát triển tới mức các khách hàng nghệ thuật nội địa có thể ủng hộ nghệ thuật đương đại. Các lời bào chữa cho thị trường che giấu đi những nan đề thực của bản thân nghệ thuật, – như là hố ngăn cách giữa đại chúng và giới tinh chuyên, cũng như sự đứt liên kết giữa truyền thống và thực tại. Chúng ta phải khởi đầu chính từ hiểu biết của chúng ta về bản thân trong vai trò những nhà thực hành nghệ thuật Trung Hoa, đưa ra ánh sáng các chủ điểm nói trên, tức những gì, mà trong những năm vừa qua, từng bị gạt loại ra ngoài. Một nhiệm vụ quan trọng cho tiến trình này, chính là việc tìm lại ký ức của chúng ta về cuộc cách mạng Trung Hoa và tìm hiểu tác động của chủ nghĩa xã hội lên văn hóa thị giác đương đại.
Ảnh hưởng quan trọng tác động lên nghệ thuật Trung Hoa chính là cái hệ thống dẫn lái sự lưu hành của nó như trong hiện tại, ví dụ; sự lưu chuyển do các hệ thống hiện hành đang sản tạo ra, mà trong đó, hành vi triển lãm, sưu tập và trao đổi được tiến hành theo một phong cách hướng “từ trong ra ngoài”, với “ ngoài” ở đây, hàm chỉ chủ yếu tới “phương Tây”. Chúng tôi tin rằng nghệ thuật đương đại Trung Hoa bị bao vây bởi tín niệm ảo rằng nó có tính tiền phong. Cách mạng luôn lưu lại các khẩu hiệu cụ thể và các cảm xúc cá nhân, song ở Trung Hoa, các nhà cách mạng chuyên nghiệp lại thường xuyên ít cách mạng hơn cả. Nghệ thuật đương đại Trung Hoa đang nhấn mạnh vào ý nghĩa hơn là vào trải nghiệm, và đang rao giảng bằng thứ ngôn ngữ rỗng tuếch của chủ nghĩa ý niệm khoa trương.
Mãi những năm gần đây, chúng ta mới du nhập chủ nghĩa biểu lộ [expressionism] và vận dụng nó cùng với các yếu tố hình thức của nghệ thuật truyền thống, để rồi sản tạo ra nhiều hình ảnh nhòa nhạt. Tiếp đó là trào lưu nghệ thuật đại chúng có xu hướng chính trị [Political Pop], tự tuyên xướng là tiền phong, trong khi đưa ra ngôn ngữ gõ đầu trẻ của các cuốn truyện tranh, của các tranh in treo Tết, hay các tranh minh họa từng là dòng chủ lưu nghệ thuật trước năm 1989. Theo lối này, một lần nữa, nghệ thuật bị chuyển hóa thành một dẫn chú cho ý hệ. Và rồi cũng theo phương cách y như thế, nghệ thuật khái niệm bị quy thành một bộ chuẩn tắc chặt chẽ của các phương tiện thị giác và ngôn ngữ. Có thật là các tuyên ngôn đó về ý thức tập thể hay vô thức tập thể là một hiện tượng đặc thù của Trung Hoa? Hay đây chỉ đơn giản là tình trạng chung nơi mỗi phần ngoại biên trong thế giới hậu thực dân của chúng ta ? Các phần ngoại biên này hồi phản với câu hỏi về truyền thống đối lập với thực tại như thế nào? Sự hồi phản của họ khác và giống với chúng ta ra sao? Chúng tôi hy vọng tái diễn giải các câu hỏi này bẳng cách sử dụng khung cốt “Hướng từ ngoài vào trong”. Nói như vậy, không có nghĩa chúng tôi đơn giản coi mình là trung tâm, và bởi thế, sa chân vào cuộc đấu giữa “yếu tính” và “dụng tính” [utility], mà là để đưa ra một so sánh phạm vi rộng giữa chúng ta và các địa điểm địa lý hay lịch sử khác trong tiến trình giao tiếp không thể tránh khỏi với phương Tây, tức so sánh nhằm mục đích xét lại quy trình chuyển vị của các ý nghĩa. Nói cách khác, chúng tôi muốn tái khảo sát diễn giải đóng kết về “văn cảnh địa phương”, tức điều dường như đã thành ra có tính quy ước. Phương pháp này, xoay vòng thấu kính để nhìn “từ ngoài vào trong”, có lẽ sẽ mang lại lợi ích cho cả nghệ thuật Trung Hoa lẫn nghệ thuật quốc tế.
Nhìn về đại thể, nghệ thuật đương đại Trung Hoa phản ánh các cải cách chính trị và xã hội của 20 năm qua. Nghệ thuật thủy mặc Trung Hoa lần lữa trong một vòng tuần hoàn truyền thống tiến thoái lưỡng nan lạ lùng. Từ quan điểm của công chúng, nó tái chiếm cứ vị trí của nó như một thứ nghệ thuật dành cho giới tinh chuyên, và do vậy, trở nên một thứ thức ăn siêu hình cho giới đó. Cùng lúc ấy, chịu sự ảnh hưởng từ ý hệ và các đòi hỏi của thị trường ngoại quốc, nghệ thuật thủy mặc Trung Hoa đã đánh mất đi sức mạnh do tình trạng đính ước của nó với thị trường của giới tinh chuyên và qua đó, làm lộ ra tình trạng lạc hậu của văn hóa truyền thống trong khung cảnh Trung Hoa đương đại. Trong khi đó, cái gọi là nghệ thuật tiền phong lại tìm cách đảo nghịch truyền thống, song ngay khi làm thế nó đã sáp hợp vào lãnh địa ý hệ của nghệ thuật khái niệm. Và như vậy, nghệ thuật tiền phong cũng lại dễ dàng rơi vào địa vị tinh chuyên, khi tìm cách củng cố thẩm quyền của nó dựa trên sự thành công tại thị trường nước ngoài bất chấp việc sự diễn giải của thị trường ấy về xã hội và lịch sử Trung Hoa trở nên ngày càng nông cạn.
Biện chứng pháp giữa “yếu tính” và “ dụng tính” [ty young zhi bian] đã là một phản hồi theo chiến thuật bị động đối với sự cưỡng ép và kích động từ thế giới bên ngoài vào Trung Hoa ở những năm đầu thế kỷ 20. Ở đây, đã hoàn toàn thiếu vắng đi sự tái công thức một cách tự ý thức về văn hóa Trung Hoa. Kết luận của phép biện chứng ấy về mối quan hệ giữa truyền thống văn hóa và lãnh địa hiện đại đưa tới một ảo giác rằng chúng ta đang tìm kiếm điều gì có tính yếu tính luận. Nghệ thuật đương đại Trung Hoa, hiện ra từ thế tiến thoái lưỡng nan này, đã lập thức ra các hồi phản mang tính chiến thuật đối với những câu hỏi về việc làm thế nào lợi dụng các nguồn mạch văn hóa truyền thống, tức những nguồn mạch được rút ra từ nền văn hóa cách mạng xã hội chủ nghĩa và các nguồn mạch ngoại quốc. Vì lẽ đó, nó từ chối sự cách tân bản thể học và phương pháp học, phần nào dẫn đến việc tôn sùng “kết quả”. Nhìn từ nhiều góc độ, chúng ta đã đọc sai về sự tương đồng giữa nghệ sĩ Trung Hoa và các bản đối ứng của họ ở phương Tây. Bởi chấp nhận gánh nặng của sự tự khuôn định, các thực hành vị lợi ẩn dưới một hành vi như là tự phản kháng hẳn đã duy trì một ảo giác về sự thành công và đặc quyền. Chính điều này đã đánh bẫy nghệ sĩ Trung Hoa vào một vòng tuần hoàn luẩn quẩn; Bởi quá để tâm tới việc quốc tế chấp nhận tác phẩm của mình, một mặt, các nghệ sĩ trong việc truy tìm thành công cá nhân, bỏ qua các vấn đề địa phương, song mặt khác, khi ứng xử với quốc tế, họ lại than phiền về các nỗi thất vọng sinh ra từ nền tảng văn hóa của họ trong vai trò là các thành viên của khu vực ngoại biên. Chúng ta phải bắt đầu bằng cách ngưng hẳn việc này; chỉ nhờ đó, chúng ta mới có thể phát triển một tiếp cận có tính xây dựng hơn. Những gì luôn quan trọng là việc chúng ta có thể đóng góp được cho thế giới bằng những chất liệu thô sống nơi trải nghiệm của chúng ta về hiện tại và về quá khứ. Câu trả lời sẽ không phải là việc băn khoăn một cách vô ích về cường độ của giọng điệu, mà hơn thế, nằm ở việc sử dụng ngay chính giọng điệu ấy để nói ra điều gì có tính bản thể, và ở việc tìm ra các khả thể mới trong tiến trình tự diễn giải và tự kết cấu.
Câu hỏi về việc làm thế nào đối mặt với “phương Tây”, thật ra, chính là câu hỏi về việc làm thế nào đối mặt với chính mình, và chỉ một sự tự tri có tính phê phán và sáng tạo mới cung cấp nổi cơ sở cho một câu trả lời. Chủ đề cũ xưa này vẫn phủ trùm nghệ thuật đương đại tại Trung Hoa. Nó kết nối với các câu hỏi quan trọng khác đặt ra cho nghệ thuật tại Trung Hoa, tức những câu hỏi về khả thể nào cho sự hồi sinh của nghệ thuật, làm thế nào tạo ra mối liên hệ cho nghệ thuật và xã hội, và làm thế nào nghệ thuật có thể giải phóng bản thân khỏi các vấn đề thuộc lãnh địa ý hệ, khung xương kinh tế, và hệ thống giáo dục. Các mẫu thức triển lãm “hướng từ trong ra ngoài” từng đặc tính hóa nghệ thuật Trung Hoa thập kỷ vừa qua sở hữu rất nhiều hiệu ứng tích cực mà chúng ta đều biết, song những hạn chế của nó cũng ngày càng lộ ra rõ hơn. Một trong những hạn chế đó chính là thất bại trong việc dấn thân nghiêm túc vào các chủ để nóng hổi khi của khung cảnh nghệ thuật địa phương khi nó trưng ra sự hồi phản nhân tạo nhắm vào ý hệ – một hiện tượng dễ thấy nơi các phê phán nhân tạo đang xuất hiện càng nhiều, tức sự phê phán đặt cơ sở trên sự thất bại của cuộc các mạng Trung Hoa hay trên sự mất niềm tin vào học thuyết duy ý chí và vào xã hội không tưởng. Một hiểu biết sâu sắc về văn cảnh địa phương là điều cần thiết – đặc biệt là về sự gặp gỡ hàng thế kỷ giữa văn cảnh ấy và tính hiện đại, sự được và mất của văn cảnh ấy trong cuộc săn tìm xã hội không tưởng, sự hoàn tất hay chưa hoàn tất của văn cảnh ấy đối với cuộc cách mạng của nó, mối quan hệ có tính cấu tạo đối ứng giữa thuyết quốc gia và thuyết quốc tế, cùng những đóng góp, lỗi lầm, sự đọc sai, sự tái sinh, sự tái kết cấu và sự địa phương hóa của văn cảnh ấy với các ý hệ phương Tây trong tiến trình chúng du nhập vào Trung Hoa và đã để lại dấu ấn sâu sắc trong ý thức xã hội và cá nhân của Trung Hoa. Câu hỏi về việc làm thế nào tái sử dụng các chủ đề này thông qua văn hóa thị giác chính là một khởi hành mới nhắm hướng tương lai. Như thế, đây không chỉ là công việc của người Trung Hoa, mà còn là trách nhiệm của Trung Hoa với nhân loại. Chúng ta cần tái định vị bản thân trong ý thức về địa phương và quốc tế. Điều này không khác với việc nỗ lực tái kết cấu xã hội. Nghệ thuật thị giác gánh một trách nhiệm lớn lao trong việc tái kết cấu ý thức, tức những gì trầm tích bên dưới bề mặt xã hội này.
100 năm của đấu tranh cách mạng và kinh nghiệm sống trong chủ nghĩa xã hội không chỉ tác động tới mọi mặt của xã hội Trung Hoa hiện tại, mà còn lưu lại các chứng tích sâu đậm trong ký ức con người. Nó lan tỏa khắp ngóc ngách nền văn hóa thị giác Trung Hoa đương đại. Quay trở lại ký ức cách mạng theo cách này, chúng tôi không định giễu nhại hoặc đảo ngược các yếu tố quyền lực hay bảo thủ của đời sống xã hội. Chúng tôi cũng chẳng tìm cách huyền thoại hóa lịch sử bằng cách đơn giản hóa quá khứ, nhằm duy trì sự toàn vẹn của đại tự sự thông qua nỗi niềm hoài cổ có sáng tạo [creative nostalgia]. Phương pháp làm việc của chúng tôi là khảo sát cẩn trọng các dấu vết của thời kỳ lịch sử này trong nền văn hóa thị giác đương đại, tái tổ chức sự hỗn loạn và giải thoát nó khỏi diễn ngôn có tính chuẩn tắc hóa và lạm dụng. Chúng ta phải tìm kiếm các vị trí, là nơi mà ký ức lịch sử hội tụ với các xu hướng ý hệ đương đại, phải trở nên nhậy cảm với chủ đề và mang đem quá khứ trở lại hiện tại để kháo sát các ảnh hưởng từ các dấu vết cũ, cả ở khía cạnh tích cực lẫn tiêu cực. Điều này cần đến cả nghiên cứu điền dã lẫn phân tích ngôn ngữ, cả khảo cổ học của nhận thức lẫn sự kiến trúc nhận thức. Tính sân khấu nơi các câu chuyện của cuộc Vạn lý Trường chinh, sự phong nhiêu của các địa chí mà cuộc Vạn lý Trường chinh ấy mở ra, sự phức tạp và đơn sơ đồng thời của các câu hỏi mà nó nuôi dưỡng- tất cả những điều ấy cung cấp cho chúng ta một bản đồ dẫn đạo giúp cho sự tái kết cấu.
Về cuộc triển lãm
Dự án Vạn lý Trường chinh là một cuộc hành trình của sáng tạo và trưng bày thị giác, đi theo dọc con đường của cuộc Vạn lý Trường chinh trong lịch sử. Định hướng giám tuyển của nó là nhằm tạo cơ hội cho những người dân sống dọc theo con đường của cuộc trường chinh xưa có cơ hội xem nghệ thuật đương đại của Trung Hoa và thế giới, cũng như có cơ hội sáng tạo nghệ thuật. Giờ đây, dân Trung Hoa lại tham gia vào một cuộc trường chinh khác, một chuyến du hành nhắm tới nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa với đặc điểm Trung Hoa. Cựu trường chinh nhân Đặng Tiểu Bình từng nói: “Phát triển là lý do quan trọng nhất”. Kết quả của kỷ nguyên cải cách này thật rõ ràng, khi tăng trưởng kinh tế thường niên của Trung Hoa đạt tới con số 9% trong hơn một thập kỷ. Song cùng lúc với quá trình đô thị hóa và thương mại hóa xảy ra dọc theo con đường Trường chinh xưa cũ, là sự trống rỗng về văn hóa và hư vô về ý hệ. Ngay lúc này, một hình hệ văn hóa mới đã xuất đầu lộ diện tại Trung Hoa, thúc đẩy con người coi sự sung túc là điều gì đó vinh quang. Con người ngày nay nghĩ gì về học thuyết ý hệ cộng sản mà các hạt giống của nó từng được gieo dọc theo con đường của cuộc Trường chinh xưa? Họ nghĩ gì về thực hành cách mạng mà ở đó, sự rút lui lại có thể được coi là chiến thắng và thành công, và những gì được gọi là “thực tế Trung Hoa” và “văn cảnh khu vực” đối lập với “chân lý” từ nước ngoài? Họ nghĩ gì về các hệ quả lý thuyết và thực tiễn của sự chuyển giao quyền lực cho Mao Trạch Đông, một sự kiện xảy ra ngay trong hành trình của cuộc Vạn lý Trường chinh? Từ quan điểm văn hóa thị giác, văn hóa trường chinh có tính truyền giáo và ẩn dụ. Nó chuyển hóa kiểu dạng văn hóa sinh ra từ nhân dân để phục vụ nhân dân thành ra một ngôn ngữ chính lưu hợp lệ. Nó vượt khỏi thẩm quyền cụ thể, tức điều bắt rễ trong ký ức tập thể.
Vấn đề lớn nhất mà nghệ thuật đương đại Trung Hoa đang đối mặt là việc công chúng của nó chỉ giới hạn trong các tổ chức và thị trường nghệ thuật nước ngoài, và trong một nhóm nhỏ đô thị như Bắc Kinh hay Thượng Hải. Lượng đại chúng khổng lồ là dân Trung Hoa không có cơ hội để kết nối trực tiếp với nghệ thuật đương đại. Ngoài ra, chính xác là các đô thị có mặt trong hành trình trường chinh, chỉ trừ có Bắc Kinh và Thượng Hải, là những địa chỉ được dán nhãn là “lạc hậu”, và những người dân ở đó, mà cuộc Vạn lý Trường chinh lần này muốn kết nối, hoàn toàn không có chút trải nghiệm nào với nghệ thuật phương Tây. Bởi vậy, việc chia sẻ nghệ thuật đương đại Trung Hoa và ngoại quốc với họ là điều có ý nghĩa quan trọng. Hành vi này nhằm tái khảo sát mối quan hệ nhân quả giữa lịch sử cách mạng và ý hệ văn hóa tại cộng hòa nhân dân Trung Hoa, đặc biệt ý hệ của Mao Trạch Đông: “Nghệ thuật dành cho nhân dân”, kết nối nó với các ý hệ từng xuất hiện rộng rãi tại phương Tây trong thời kỳ Mao, trong đó, bao gồm cả những ý hệ có cảm hứng từ học thuyết Maoist. Hành vi này cũng tìm cách phân tích việc làm thế nào tư tưởng và nghệ thuật “phương Tây” đã ảnh hưởng tới sự sáng tạo và tiếp nhận nghệ thuật tại Trung Hoa cả trong quá khứ và hiện tại. Nó cũng tái khảo sát việc làm thế nào sự hiểu và diễn giải của chúng ta về các sự vật thuộc phương Tây, cũng như sự hiểu và diễn giải của phương Tây về các sự vật Trung Hoa đã tác động tới sự tự tri và đối tri cũng như sự sáng tạo nghệ thuật của phương Tây và Trung Hoa.
Cũng giống với các sự đơn giản hóa và hiểu sai về văn hóa Trung Hoa khác, các nhà Maoist phương Tây cũng đặt cơ sở trên quyền lực của chính họ khi diễn giải lịch sử Trung Hoa. Chúng ta phải đặt ra một khảo vấn mới, thấy được sự đọc sai nào là đọc sai thuần túy, và sự đọc sai nào có ẩn chứa quyền lực sáng tạo. Vì lẽ ấy, cuộc triển lãm cũng bao gồm các nghệ phẩm từ những quốc gia khác, giống như việc cuộc Vạn lý Trường chinh xưa kia đã nhận vào lòng sự suy ngẫm về tư tưởng ngoại quốc để rồi sáp trộn các cách đọc “Trung Hoa hóa” tư tưởng ấy vào các chiến thuật chiến tranh du kích của Mao. Cuộc trường chinh mới này sẽ khảo sát ảnh hưởng mà các sự biến cải tư tưởng nói trên tạo ra trên dòng lịch sử. Cùng với ảnh hưởng của tiến trình di trú dọc theo quốc gia, các luồng mạch tư bản, các thay đổi văn hóa, và các sự dấn thân, sự giao cắt, sự trao đổi giữa tự nhiên và siêu nhiên, cá nhân và tập thể, thực tại và không tưởng. Đây không chỉ là một hành trình của hoài cổ và mô phỏng theo bản Vạn lý Trường chinh gốc – một hành trình lịch sử gây ảnh hưởng lớn lao đến xã hội hiện tại – mà là một tiến trình tìm kiếm và xây dựng cuộc hành trình xưa cũ thành ra một điều gì mới mẻ.
Mô hình làm việc do cuộc Vạn lý Trường chinh xưa tạo ra không chỉ cung cấp cho chúng tôi một chủ đề thảo luận, mà còn là một thực hành có tính bản thể cho việc phê phán văn hóa triển lãm thuộc dòng chủ lưu đương đại. Nghệ thuật đương đại Trung Hoa đang ở trong giai đoạn đầu tiên của việc kết cấu nên một hệ thống hình thức, song đã bắt đầu trò chơi so kè và cạnh tranh với phương Tây, dồn mọi tâm lực vào một hệ thống đặt cơ sở vào các triển lãm lưỡng niên và bảo tàng quan trọng. Chúng ta phải tư duy thật cẩn trọng về mối quan hệ mang tính kết cấu của hệ thống này đối với hệ phân cấp nghệ thuật toàn cầu, và với văn hóa du lịch đương đại. Ngày nay, một đô thị với vẻ dạng một thủ phủ toàn cầu sở hữu bổn phận thực tế là phát triển một công cụ cho nghệ thuật đương đại. Chúng ta cần duy trì sự nhạy cảm và tỏ lòng tôn trọng với tình huống của dạng nghệ thuật kiểu khác nơi các vị trí thuộc ngoại biên. Nếu không như vậy, một hệ thống nghệ thuật Trung Hoa với khẩu hiệu: “chống lại sự bá quyền diễn ngôn” thật ra sẽ không là gì khác hơn một công cụ cho học thuyết thực dân kiểu mới. Cuộc Vạn lý Trường chinh mới này tìm cách để sáp trộn thực hành sản tạo, tiêu thụ và diễn giải nghệ thuật, ba chủ đề mà nhìn từ phương diện truyền thống, từng bị chia tách, – vào một khung cảnh duy nhất. Nó tìm cách vượt qua khoảng cách truyền thống giữa kẻ xem và kẻ sáng tạo, nhằm khép lại vực sâu giữa “chủ” và “khách”, cũng như theo đuổi một cách hiểu mới về không gian. Để làm được việc đó, cuộc vạn lý trường chinh mới này sẽ trộn lẫn triển lãm với thực hành sang tạo, và qua đó cho phép thực hành tiêu thụ và sản xuất tương tác với nhau.
Cuộc Vạn lý Trường chinh mới là một triển lãm về triển lãm. Nó không phải là một triển lãm theo cách hiểu truyền thống, với các nghệ phẩm treo trong một không gian kín, theo cả nghĩa bóng lẫn nghĩa đen. Nó nới rộng ý niệm về văn hóa triển lãm của con người thông qua sự liên kế tính nhất thời và tính bền vững bên nhau. Hai mươi địa bàn dọc theo hành trình của Vạn lý Trường chinh chính là các cuộc dạo bước vào những văn cảnh lịch sử, chính trị, địa lý và nghệ thuật của từng nơi chốn. Mỗi sự kiện đều được chia ra làm ba phần, sáng tạo, trưng bày và thảo luận. Phần trưng bày bao gồm các nghệ phẩm nguyên gốc, chiếu slides, video, chiếu phim và trưng bày sách; phần thảo luận bao gồm sự tham dự của các nghệ sĩ và giám tuyển, cũng như của các công nhân, nông dân, quân nhân, sinh viên, và các thương gia, tức những người tham dự dọc theo hành trình trường chinh. Một số nghệ phẩm khái niệm và trình diễn do các nghệ sỹ thực hiện có lẽ xếp được cả vào phần thảo luận lẫn trưng bày, và làm cho hai hành vi này có tính tương tác nhiều hơn. Qua việc triển lãm nghệ thuật đương đại Trung Hoa và ngoại quốc với đại chúng, qua việc cùng đọc lại các cứ liệu phương Tây và Trung Hoa với họ, qua việc tái khảo sát lịch sử và ký ức, qua việc thu thập các ký ức và diễn giải về cả cuộc Vạn lý trường chinh cũ lẫn phiên bản mới của nó, qua việc thu ghi lại các chi tiết của những tương tác đa dạng này, qua việc tái kết cấu các chất liệu văn bản và thị giác này và sáp trộn chúng vào các bước tiếp nối của dự án; theo hành trình, mỗi cuộc triển lãm tiếp sau sẽ được làm dày lên bởi phiên bản trước đó, nay mới được thêm vào -, và rồi qua đó, mỗi người tham dự đều có cơ hội tiếp tục hiệu chỉnh tư duy của mình.
Toàn thể dự án Vạn lý Trường chinh sẽ trở nên một nghiên cứu nhiều lớp và đa phương tiện của ngành khảo cổ học và xã hội học nghệ thuật, một siêu văn bản kết nối đô thị với nông thôn, thực tại với tưởng tượng. Thông qua một cuộc đối thoại với tư duy nghệ thuật đương đại thế giới, dự án này cũng sẽ đóng vai trò một sự tái diễn giải về lịch sử nghệ thuật thời hậu chiến tranh lạnh.
Sau khi kết thúc giai đoạn “du hành” của “Vạn Lý Trường chinh; một cuộc trưng bày thị giác lưu động”, một cuộc triển lãm lưu động sẽ được tổ chức như thể phần hai của dự án. Cuộc triển lãm sẽ diễu hành quanh Trung Hoa và cả ở nước ngoài. Một catalogue tổng hợp về cuộc triển lãm sẽ được xuất bản, kèm theo một cuốn phim tài liệu 20 tập, và một số tư liệu điện tử đa phương tiện khác
1998-2002
Lu Jie và Qui Zhujie
Nguồn: Catalogue: Long March- A Walking Visual Display, Long March Foundation New York xuất bản 2003
Bản tiếng Việt © 2009 Như Huy
Bản tiếng Việt © 2009 talawas blog