Đinh Từ Thức dịch
Lời người dịch: Ngày 10 tháng 12, 2009, Tổng thống Obama tới Oslo nhận giải Nobel Hòa bình. Dư luận mấy tháng qua từng bàn cãi sôi nổi rằng ông Obama không xứng đáng nhận giải, vì chưa làm được gì cụ thể cho hòa bình thế giới, nhất là mới đây lại quyết định tăng thêm 30,000 quân tại Afghanistan. “Muốn có hòa bình phải sửa soạn chiến tranh”, biết đâu việc tăng quân chả giúp cho ông Obama xứng đáng với giải Hòa bình?
Tổng thống Hoa Kỳ đầu tiên được giải Nobel Hoà bình là ông Theodore Roosevelt, người đã có công chấm dứt cuộc chiến Nga-Nhật đầu thế kỷ trước. Roosevelt là một trong những tổng thống lớn trong lịch sử Hoa Kỳ, đã được tạc tượng vào vách núi Mount Rushmore ở tiểu bang South Dakota, cùng với cha già dân tộc Washington, Jefferson, và Lincoln. Nhưng đằng sau thành tích tạo hòa bình của ông Theodore Roosevelt là một sự thật về ngoại giao khá bỉ ổi, mà hậu quả là đưa nước Mỹ vào cuộc chiến Thái Bình Dương.
Bài “Diplomacy That Will Live in Infamy” (Thành tích ngoại giao sẽ sống mãi trong ô nhục) của James Bradley trên New York Times ngày 5 tháng 12 cho biết, đôi khi công trạng hòa bình lại chính là gây mầm mống cho chiến tranh.
_______________
Ngày 7 tháng 12, 2009, là 68 năm kể từ khi Nhật Bản tấn công căn cứ hải quân Pearl Harbor. Trong trận chiến Thái Bình Dương tàn bạo tiếp theo, hàng triệu binh sĩ và thường dân đã thiệt mạng. Cha tôi – một trong nhóm người dựng cờ nổi tiếng tại Iwo Jima – có mặt trong số những thanh nên đi Thái Bình Dương để chiến đấu cho đất nước mình. Vì thế, đương nhiên trận chiến quyến rũ tôi. Nhưng tôi luôn muốn biết tại sao chúng ta đã chiến đấu tại Thái Bình Dương? Đúng thế, bởi vì Pearl Harbor, nhưng trước hết, tại sao Nhật đã tấn công chúng ta?
Để tìm câu trả lời, tôi đã đọc nhiều lịch sử ngoại giao của thập niên 1930, về chính sách của Tổng thống Franklin Roosevelt đối với Á châu, và sự chuẩn bị của ông – hay thiếu chuẩn bị — cho một cuộc xung đột lớn tại đó. Nhưng tôi vỡ lẽ ra rằng mình đã lầm, vì đang tìm hiểu một ông Tổng thống Roosevelt khác. Người có ảnh hưởng lớn hơn về thái độ của Nhật chính là ông Theodore Roosevelt – người mà nỗ lực của ông để chấm dứt cuộc chiến Nhật Nga đã khiến ông được tặng giải Nobel Hòa bình.
Khi Theodore Roosevelt là tổng thống, ba thập niên trước Đệ nhị Thế chiến, là lúc thế giới chú tâm vào cuộc chiến đẫm máu Nga – Nhật, một cuộc xung đột để kiểm soát Bắc Á. Tổng thống Roosevelt không ưa người Nga: “Không có loại người nào, đen, vàng hay trắng lại có thể thiếu chân thật, không thành tâm và kiêu căng – tóm lại là không thể tin cậy về mọi mặt – như người Nga”. Ông viết như vậy vào tháng Tám năm 1905, gần cuối cuộc chiến Nga – Nhật. Đằng khác, ông viết, người Nhật “là một dân tộc văn minh tuyệt vời” và “đủ tư cách để đứng tuyệt đối ngang hàng với mọi dân tộc văn minh khác trên thế giới”.
Roosevelt biết Nhật Bản thèm muốn bán đảo Triều Tiên để làm bàn đạp cho bành trướng Á châu. Vào năm 1900, khi còn là phó tổng thống, Roosevelt đã viết: “Tôi muốn thấy Nhật lấy Triều Tiên”. Vào tháng Hai 1904, khi Nhật gián đoạn ngoại giao với Nga, Tổng thống Roosevelt tuyên bố công khai rằng ông sẽ “duy trì vị thế trung lập một cách nghiêm chỉnh nhất”, nhưng về mặt riêng tư, ông viết: “Hoa Kỳ hoàn toàn có cảm tình về phía Nhật Bản”.
Vào tháng Sáu 1905, Roosevelt tạo tin lớn trên thế giới – làm như do sáng kiến của mình – ông mời hai nước Nga, Nhật thương thuyết để chấm dứt chiến tranh. Nhưng trong lá thư riêng gửi cho con trai, ông kể một câu chuyện khác: “Tất nhiên là ta đã phải giấu mọi người – thực sự là mọi người – về sự kiện ta đã hành động trước tiên là do gợi ý của Nhật Bản… Nhớ là ta đã không để ai biết rằng trong chuyện thương thuyết hòa bình, ta đã hành động theo yêu cầu của Nhật, và mỗi bước đều có sự biết trước của Nhật, và không phải chỉ được họ chấp thuận, mà là sự mong muốn của họ”.
Nhiều năm sau, một sứ giả mật của Nhật từng liên lạc với Roosevelt đã diễn tả nhận định của Tổng thống với ông ta: “Tất cả các nước Á châu bây giờ đối diện với sự cần thiết cấp bách là phải tự điều chỉnh với thời hiện đại. Nhật Bản nên là lãnh tụ tự nhiên của tiến trình này, và là nước bảo hộ cho họ trong thời kỳ chuyển hóa, giống như Hoa Kỳ đã giữ vai trò lãnh đạo tại lục địa Mỹ nhiều năm trước đây, và với Chủ thuyết Monroe, đã giữ gìn Mỹ châu La tinh khỏi sự can thiệp của các nước Âu châu. Chính sách tương lai của Nhật đối với các nước Á châu cũng nên giống như Hoa Kỳ đối với các nước láng giềng tại lục địa Mỹ châu.”
Vào tháng Bảy năm 1905, trong một điện tín mật của tổng thống gửi cho Tokyo, Roosevelt đã chấp thuận việc Nhật sáp nhập Triều Tiên và đồng ý về một “thỏa thuận hay đồng minh” giữa Nhật, Hoa Kỳ và Anh “giống như Hoa Kỳ có nghĩa vụ trong một hiệp ước” (as if the United States were under treaty obligations). Chữ “as if” là từ khóa: Quốc hội không quan tâm nhiều tới Bắc Á như Roosevelt, nên ông đã thỏa hiệp với Nhật trong vòng bí mật, một việc làm vi hiến.
Để chứng tỏ sự cam kết của ông với Tokyo, Roosevelt đoạn giao với Triều Tiên. Trao tòa đại diện của Mỹ ở Seoul cho quân đội Nhật, và loại bỏ chữ “Korea” trong danh sách của Bộ Ngoại giao về bang giao quốc tế, và đặt dưới bảng tên “Japan”.
Roosevelt ước đoán rằng Nhật sẽ dừng lại ở Triều Tiên, và để phần Bắc Á còn lại cho Hoa Kỳ và Anh. Nhưng điều mong ước này trái với quan niệm của chính ông là Nhật hoạch định chính sách ngoại giao của họ giống như khuôn mẫu bành trướng của Hoa Kỳ tại Bắc Mỹ và, với việc lấy Hawaii và Phi Luật Tân tại Thái Bình Dương. Chẳng cần phải đợi lâu để Nhật Bản cảm thấy mệt vì những giới hạn lãnh thổ mà các đối tác Anh Mỹ đã đặt cho họ.
Nhật Bản đã giải thích khá rõ tư thế của họ trong tuyên chiến vào tháng 12 năm 1941: “Sự kiện lịch sử là các nước Đông Á trong hay hơn một trăm năm qua đã bị bắt buộc phải tôn trọng tình trạng theo chính sách bóc lột của đế quốc Anh Mỹ, và phải hy sinh cho sự thịnh vượng của hai nước này. Chính quyền Nhật Bản không thể rộng lượng vô tận cho một tình trạng như thế”.
Trong khi lập kế hoạch tấn công Pearl Harbor, Đô đốc Isoroku Yamamoto rõ ràng đã nghĩ tới việc làm thế nào mà 37 năm trước đó, Nhật đã khiến Hải quân Nga bất ngờ tại Port Arthur ở Mãn Châu, khi ông viết: “Cơ hội thuận tiện đã đạt được bằng cách mở đầu chiến tranh với trận tấn công bất ngờ vào một hạm đội chính của bên địch”. Lúc bấy giờ, nước Nga phẫn nộ đã gọi đó là một sự vi phạm luật quốc tế. Nhưng Theodore Roosevelt, tự tin có thể từ xa tạo ảnh hưởng tại Bắc Á, đã viết cho con, “Ta hoàn toàn hài lòng trước chiến thắng của Nhật, vì Nhật đang chơi trò chơi của chúng ta”.
Chính vì những nỗ lực tạo hòa bình giữa Nga và Nhật mà một năm rưỡi sau, Roosevelt đã trở thành tổng thống Mỹ đầu tiên được tặng giải Nobel Hòa bình – và là một trong chỉ có ba tổng thống được như vậy khi tại chức (hai người khác là Woodrow Wilson và Tổng thống Obama, người sẽ nhận giải tuần này). Không có ai ở Oslo, hay tại Quốc hội Hoa Kỳ biết được sự thật khi đó.
Nhưng người Nhật biết. Và sự hỗ trợ của tổng thống Hoa Kỳ đã khuyến khích họ gia tăng sức mạnh quân sự — và hoài bão đế quốc của họ. Vào tháng 12 năm 1941, hậu quả sự khinh suất của Roosevelt đã trở thành tỏ tường đối với mấy người biết rõ sự thông đồng bí mật. Không một ai khác – kể cả cha tôi tại Iwo Jima – biết được quả thật người Nhật đã chơi “trò chơi của chúng ta” thành thạo như thế nào.
James Bradley là tác giả của Flags of Our Fathers và The Imperial Cruise.
Nguồn: http://www.nytimes.com/2009/12/06/opinion/06bradley.html?_r=1&em=&pagewanted=all
Bản tiếng Việt © 2009 Đinh Từ Thức
Bản tiếng Việt © 2009 talawas blog