Hồn quê trên miền đất gió

Hồn Quê Trên Miền Đất Gió

Lượt đọc: 11 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

Gặp nhau giữa đất trời Than Uyên

Tôi đến Than Uyên vào một sớm tinh sương đầu xuân, khi mặt trời còn ngái ngủ sau dãy Hoàng Liên mờ sương. Vùng đất ấy, cửa ngõ cuối trời Tây Bắc như một khúc vĩ thanh ngân dài từ đồng bằng lên miền ngược, mang theo hơi thở của những con người Nam Định khai hoang, mang theo cả tiếng chèo rỉ rả như làn mưa đêm thấm qua tán chuối, ướt mềm cả ký ức làng quê.

Con đường 32C dẫn tôi qua những vạt rừng còn chưa dứt hẳn mùa đông, qua mênh mông đồng Mường Than – miền đất được dân gian xếp vào hàng “Tam Than” trong bốn cảnh đẹp trứ danh Tây Bắc. Dọc quốc lộ, thấp thoáng mái ngói nâu thẫm của cổng làng, một dáng hình Bắc Bộ hiện lên như đoạn phim màu úa trong ký ức. Cổng làng được mô phỏng theo lối kiến trúc “Thượng thu, hạ thách”, mái trên thu theo hướng hình tháp, mái dưới toả rộng ra hai bên. Mái được lợp hoàn toàn bằng ngói đất nung, kiểu mũi hài, ở giữa là cửa chính rộng, hai bên gồm bốn cột trụ, liền sát bên ngoài là hai cửa phụ mang tính tượng trưng. Làng văn hóa Khu 8 – thị trấn Than Uyên, trước đây tên là làng Xuân Khiêng. Bước chân vào làng, tôi ngỡ như lạc vào một thế giới khác, nơi tiếng gió xôn xao từ rặng xoan sau nhà, nơi trái mít, táo, thanh long chen nhau trĩu cành, nơi vườn cây ăn quả mọc thành hàng lối ngay ngắn quy củ.

Trong làng không có cây đa, bến nước sân đình, nhưng tất cả không gian cảnh trí làm cho người ta liên tưởng đến sự bình yên của một làng quê Việt. Trẻ con nơi đây truyền khẩu những câu hát chèo như một bài đồng dao: “Hỡi cô thắt dải lưng xanh/Có về Nam Định với anh thì về/Nam Định có bến đò Chè/Có sông tắm mát có nghề cửu canh…”. Tôi lặng người nghe, như thể những câu hát ấy được vắt từ dòng sông Hồng, đổ về từ hồn vía một mảnh đất phương Nam, rồi neo lại nơi núi rừng xa xôi này. Những câu hát ấy vẫn thường được mở màn cho một chương trình văn nghệ của bà con và được các “nghệ sĩ” làng Xuân Khiêng đặt lời cho một làn điệu chèo nhằm thỏa nỗi nhớ quê.

Cổng làng văn hóa Khu 8 hôm nay (trước kia gọi là làng Xuân Khiêng).

Duyên lành Xuân Khiêng – cuộc hội ngộ của hai miền đất

Mỗi khi có dịp quây quần, các cao niên làng văn hoá Khu 8 lại kể câu chuyện những ngày đầu lập làng, dựng bản như một lời nhắc nhớ thế hệ hôm nay luôn khắc ghi. Đó là những năm sáu mươi của thế kỷ trước, hưởng ứng phong trào “Khai hoang xây dựng vùng kinh tế mới”, 30 hộ gia đình, 162 nhân khẩu của làng Hành Thiện (xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, Nam Định), tình nguyện viết đơn xin lên miền núi xây dựng phát triển kinh tế cùng với các đồng bào dân tộc Tây Bắc.

Ông Đặng Hùng Giao (95 tuổi), nguyên Chủ nhiệm Hợp tác Xuân Khiêng đầu tiên mỗi khi nhắc lại ngày chia tay quê hương đi xây dựng vùng kinh tế mới, lại bồi hồi xúc động: “Ngày 1/4/1965 (tức ngày 3/2 năm Ất Tỵ), bà con nhân dân xã Xuân Hồng tập trung kín sân kho Hợp tác xã. Những cái bắt tay như không muốn rời, những cái ôm chặt đến nghẹt thở, cảnh chia tay bịn rịn nhiều người không cầm được nước mắt. Sau 8 ngày ròng rã, người vai gánh, đầu đội, tay xách, nách đeo, ngày đi, đêm nghỉ, lội suối trèo đèo, cuối cùng đoàn người xã Xuân Hồng đã đặt chân tới bản Khiêng vào ngày 8/4/1965 tức ngày (7/3 năm Ất Tỵ) và ngày 7 tháng 3 hằng năm được chọn là ngày hội truyền thống của làng”.

Đến nơi, ai cũng mệt mỏi rã rời, nhưng chứng kiến cảnh bà con bản Khiêng đón tiếp nồng nhiệt, cờ, băng zôn, biểu ngữ giăng đỏ đường đón chào đoàn, vậy là bao nhiêu cái lạ lẫm, đói, mệt bỗng tan biến. Ngày đầu, mỗi hộ được bố trí ở trong một gia đình bà con bản Khiêng, sau một tháng thì người dân được nhận mặt bằng để định cư và ổn định sản xuất. Để nhớ cái ơn đùm bọc của bà con người Thái bản Khiêng những ngày đầu mới đến. Sau khi ổn định cuộc sống trên vùng đất mới, bà con xã Xuân Hồng quyết định đặt tên làng mới là Xuân Khiêng, nghĩa là lấy tên đầu của xã Xuân Hồng ghép với tên bản Khiêng và cái tên Hợp tác xã Xuân Khiêng cũng từ đó mà ra. Đó là khoảnh khắc định mệnh, nơi người Nam Định “bén duyên” với đất Thái Tây Bắc. Họ lấy tên làng cũ ghép với tên bản mới, đặt tên Xuân Khiêng, như một lời gắn bó giữa quá khứ và hiện tại, giữa miền xuôi và miền ngược.

Một tiết mục chèo bà con Khu 8 trong ngày hội truyền thống của làng

Ông Thử và tiếng chèo giữ lửa bản làng

Mỗi khi nhắc đến gánh hát Xuân Khiêng ngày ấy, bà con ở Khu 8 ai ai cũng nhớ đến ông Đặng Nguyên Thử, nguyên Đội trưởng Đội văn nghệ, thầy giáo vỡ lòng đầu tiên của làng Xuân Khiêng. Mặc dù ông đã về với tổ tiên, nhưng những đóng góp của ông để lại cho hậu thế luôn được người làng nhớ đến và trân trọng. Anh Đặng Thanh Tuấn, con trai ông Thử, đón tôi tới thăm nhà bằng niềm xúc dộng và tự hào về người cha – kép chính của phường chèo làng Hành Thiện xưa. Ngôi nhà gỗ nhỏ, mái ngói rêu phong, tưởng như đã ngủ yên với thời gian. Nhưng khi bước vào, tôi bị choáng ngợp bởi cả một kho tàng ký ức sống động: đàn tam, sáo trúc, thanh la, guốc mộc, áo tứ thân… Tất cả được treo ngay ngắn như những chứng tích của một triều đại nghệ thuật từng tồn tại, từng rực rỡ, từng làm ngây ngất cả bản làng.

Người già làng Khu 8 kể, thời ấu thơ, cậu bé Đặng Nguyên Thử say chèo như điếu đổ, hễ cứ nghe trống chèo thi nhịp ở đâu là ông và đám bạn lại chuẩn bị đóm, đuốc để tối đi xem, có hôm bỏ cả cơm tối đến thật sớm đặt gạch vì sợ không có chỗ. Lớn lên vì quá yêu môn nghệ thuật chèo truyền thống, ông Thủ xin vào gánh hát chèo của làng Hành Thiện. Ban đầu chỉ là chân anh gánh hòm đồ, trải chiếu sân đình phục vụ gánh hát. Sau này, ông được các nghệ nhân truyền dạy, với niềm say mê, yêu chèo, dần dần ông trở thành kép chính có hạng của phường chèo Xuân Hồng. Lên vùng đất mới, anh kép Thử cùng bà con luôn trong tình cảnh chạy giặc Mỹ rải bom. Ngày bà con sơ tán vào rừng trú ẩn, đêm đến lại đốt đuốc ra đồng. Lớp học vỡ lòng của thầy Thử được dựng ở ngay bìa rừng, chỉ là tranh tre nứa lá, bàn học cũng là những cây rừng ghép lại.

Trong những ngày tối tăm, gian khổ ấy, người ta vẫn thấy lanh lảnh vang lên tiếng trẻ đọc bài. Để mang đến niềm vui tinh thần cho bà con, sau những buổi lao động sản xuất tập thể, anh giáo Thử lại mượn những nhân vật trong chèo để pha trò, mang đến tiếng cười cho bà con. Mọi người hòa theo, nhập cuộc bằng những câu chèo. Cái mệt, cái buồn tự dưng tan biến. Đội văn nghệ Hợp tác xã Xuân Khiêng ra đời trong hoàn như thế. Ngoài những vở chèo cổ, ông Thử biên kịch những vở mới phù hợp với hoàn cảnh bà con lúc bấy giờ như vở: “Con lợn xổng chuồng”, “Ông Đưỡng về quê”, Cánh cửa sổ…” dựa trên làn điệu chèo truyền thống, ông Thử cải biên theo theo lối tích xưa, chuyện nay, mang hơi thở và tâm sự cuộc sống của bà con trong những ngày đầu bỡ ngỡ. Nhưng đồng thời nói lên tinh thần cách mạng, xây dựng xã hội chủ nghĩa, niềm tin vào Đảng vào Bác Hồ. Ngày ấy cứ vào tối thứ năm và chủ nhật, chiếu chèo Xuân Khiêng vẫn trải đều đặn phục vụ bà con. Ngày tập, đêm diễn, không lúc nào làng Xuân Khiêng ngơi tiếng trống, tiếng phách… tất cả cứ tưng bừng náo nhiệt như mở hội.

Lời hát, phách đàn và ký ức một thời chưa xa

Hôm tôi đến làng, mưa xuân lắc rắc bay như bụi phấn. Con đường đất đỏ năm xưa nay đã bê tông hóa, sạch bóng rêu xanh. Những mái nhà ngói đỏ lô xô dưới chân núi Khau Co. Vườn tược xanh rờn, đồi chè trải dài như thảm, hoa đào nở hồng rực từng mái hiên. Ở nhà văn hóa, bà con đang tập hát chèo chuẩn bị cho hội làng. Cụ bà Nguyễn Thị Lập, 80 tuổi, tóc trắng như mây nhưng giọng hát vẫn lảnh lót, dứt khoát từng nhịp phách. Bà bảo: “Truyền thống phải có người giữ lửa, nhưng giữa sao mãi nổi, mình già rồi chỉ mong truyền lại cho con cháu, giữ lấy chút nếp quê”.

Dưới mái nhà văn hóa là nơi cất giữ những trang phục biểu diễn đã phai màu, nhưng ánh mắt ông Phạm Trường Sơn – Bí thư Chi bộ Khu vẫn sáng như đuốc. Ông dẫn tôi xem ảnh cũ, những bức chân dung nâu xám nhòe nét, nhưng ánh mắt, tư thế, niềm vui ngày diễn thì như vẫn sống động. “Ngày xưa diễn chèo, cả làng không ai chịu đi ngủ, trẻ con sợ hết chỗ ngồi, già thì nấu cơm sớm để còn chen lên hàng đầu…”

Cái lạnh muộn của đất trời Tây Bắc những ngày cuối xuân vẫn còn rơi rớt đâu đó trên đỉnh núi Khau Co phía sau làng, nhưng nắng chiều hôm lại óng ả vàng như mật ong đổ tràn trên con đường bê tông thẳng tắp dẫn về làng Xuân Khiêng – Khu 8 Than Uyên hôm nay. Ấy là một con đường sạch như lòng người vùng cao, không còn vết xe trâu sụt lầy lội năm cũ, không còn bụi đỏ đất bazan mù trời những buổi chợ phiên. Xe máy, xe tải nối nhau vào ra, người dân trao đổi hàng hóa, bán quả mít, cân gạo nếp, bó rau muống… Mỗi nhịp đời thường lặng lẽ trôi mà rạo rực trong mạch sống mới đang nở hoa.

Sinh hoạt văn nghệ lan tỏa trong đời sống cộng đồng. Những đêm thứ Năm và Chủ nhật đầy tiếng hát, tiếng trống chèo, khiến cho cả làng xôn xao như trẩy hội. Câu chuyện truyền lửa giữa các thế hệ, từ bà cụ Nguyễn Thị Lập đến con cháu hôm nay vẫn ngân nga chèo trong những ngày hội làng.

Hồn làng trong một điệu chèo không dứt

Làng quê năm xưa, từng bước dò dẫm giữa bạt ngàn cỏ dại và đá sỏi, nay đã rạng rỡ dáng hình một miền quê văn hóa kiểu mẫu. 142 hộ gia đình, 554 nhân khẩu, thu nhập đầu người đã vươn tới ngưỡng 60 triệu đồng/năm, một con số không đơn thuần là thống kê, mà là kết tinh của mồ hôi, nghị lực và cả niềm tin đinh ninh suốt hơn nửa thế kỷ người Nam Định cắm rễ trên đất Thái Lai Châu.

Làng Xuân Khiêng hôm nay: bê tông sạch, nhà ngói đỏ, cuộc sống khấm khá. Tất cả tạo nên bức tranh sinh hoạt nhịp nhàng giữa hiện đại và truyền thống. Những thanh niên ngày trước từng gùi gạo, đốn củi trong rừng giờ đã là cán bộ, kỹ sư, giáo viên… Con em của làng Xuân Khiêng đi học đại học ở Hà Nội, Thái Nguyên, Lào Cai, nhưng mỗi lần trở về đều vẫn chào làng bằng một câu hát chèo. Mảnh đất này không còn là vùng đất “kinh tế mới”, mà đã thực sự thành quê hương. Nhưng điều neo giữ tâm hồn người là điệu chèo cổ, không chỉ là tiết mục nghệ thuật, mà là di sản sống, là phương ngữ tinh thần thấm vào máu thịt. Tiếng chèo, tiếng lòng của người xa quê, luôn ngân lên giữa miền đất gió.

Nhưng, điều làm người ta không thể không rưng rưng, chính là tiếng chèo, thứ âm thanh mềm mại như khói chiều bay lên từ gian bếp nhà sàn, như nụ cười của bà Lập 80 tuổi mỗi lần cất giọng ngân nga điệu “Lới lơ” giữa nhà văn hóa. Ở đây, chèo không phải là tiết mục sân khấu, càng không phải sản phẩm biểu diễn cho khách tham quan. Nó là hơi thở, là ký ức, là phương ngữ tinh thần, là di sản sống. Tại nhà văn hóa nằm ở trung tâm làng, những buổi chiều cuối tuần, người ta vẫn thấy vài cụ ông cụ bà chậm rãi bước lên sân gạch, mang theo phách, đàn nhị. Trong tiếng gió ù ù từ lòng núi, trong tiếng lũ trẻ chơi trốn tìm phía sau hàng rào, tiếng hát cất lên: “Gặp nhau giữa đất trời Than Uyên, tôi mừng em vẫn giữ một điệu chèo…”. Họ hát không cần micro, không có ánh đèn sân khấu. Mỗi câu hát là một đoạn đời, mỗi động tác tay là một mảnh ký ức được nhặt nhạnh gìn giữ.

Qua cổng làng, lòng tôi chùng xuống, những làn điệu chèo xưa như vọng về níu giữ bước chân người đi. Giọng đào lẳng lơ mà tình tứ, tiếng kép trầm hùng như dội lại từ lòng đất quê nhà, quyện cùng nhịp phách lách cách khẽ khàng. Điệu chèo cổ ấy, tôi từng nghe bà hát bên khung cửi, mẹ hát lúc đưa nôi… giờ xa rồi, nhưng từng câu từng chữ vẫn ngân nga trong trí nhớ, như chiếc bóng quê hương in mãi không phai. Cái tình quê, cái duyên chèo, cái âm vang mộc mạc ấy, chính là hồn làng, là thứ âm thanh khiến người xa quê chỉ cần một khúc hát vọng lại cũng đủ thấy lòng mình cồn cào thương nhớ.

Nguồn: https://vanvn.vn/hon-que-tren-mien-dat-gio-but-ky-cua-ha-minh-hung/
Nguồn: vanvn.vn
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.