
Trang đầu tập thơ “Mùa cổ điển” của Quách Tấn chép tay
Đến Nha Trang, Khánh Hòa mấy lần, ngoài công việc ra, tôi dành thời gian say đắm ngoạn cảnh, trải nghiệm mạo hiểm cùng các trò chơi trên biển, hay nhập vào không gian huyền bí của Tháp Bà Ponagar… như bao du khách khác. Nhưng rồi, như một duyên may, và như một sự đánh thức của ký ức thẳm sâu, có lần, tôi không quên tìm đến với một “người muôn năm cũ” đang cư ngụ lặng lẽ nơi thành phố biển xôn xao này, đó là ông Quách Giao, con trai nhà thơ Quách Tấn.
Thuở còn đi học, đọc “Thi nhân Việt Nam” của Hoài Thanh và Hoài Chân, một kiệt tác của phê bình văn học Việt Nam ra đời năm 1941 đã “điểm danh” đầy đủ các nhà thơ tên tuổi lúc bấy giờ, tôi thấy, bên cạnh các nhà thơ làm thơ theo lối mới, cách tân, vẫn hiển hiện bóng dáng không phai mờ của một nhà “thơ cũ”: Quách Tấn, nhà thơ Đường cuối cùng của Việt Nam, người lan tỏa hương “Mùa cổ điển”, một thứ “hương mầu nhiệm” (chữ dùng của Hoài Thanh và Hoài Chân) cho đời. Tôi đến với ông Quách Giao là để lần theo dư hương ngát thơm ấy.
Nhà ông ở số 12 (cũ) nay là số 69, đường Bến Chợ, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, ngay sát chợ Đầm, đây chính là ngôi nhà xưa của nhà thơ Quách Tấn. Bước qua gian ngoài, vào gian trong thấy trên bàn thờ gia tiên hiện lên chân dung Quách Tấn nhìn nghiêng dưới bóng trăng, ánh lên vẻ suy tư của vầng trán trầm mặc và vẻ lãng mạn của mái tóc thần thái nghệ sĩ. Ông Quách Giao đã 91 tuổi, vẻ quắc thước và còn rất minh mẫn, tiếp tôi trong không gian hoài niệm Quách Tấn này.
Trên chiếc bàn tròn chứng kiến buổi hàn huyên của ông Quách Giao và tôi, đặc biệt ông đặt lên đó cho tôi lần đầu tiên được thấy và được bồi hồi lần giở các trang “cảo thơm” của nhà thơ Quách Tấn do chính nhà thơ chép tay: tập thơ “Mùa cổ điển”, có bút tích của Chế Lan Viên, Bích Khê và tập tự truyện viết theo lối hồi ký “Bóng ngày qua” gồm 5 tập: Đời tiền nhân, Đời tục lụy, Đời văn chương, Đời tình cảm, Đời chính trị. Ngỡ như có “bóng ngày qua” của Quách Tấn về đây, trong căn nhà nhỏ này, thanh tao, hồn hậu, che mát tâm hồn ông Quách Giao và tôi đang trong mối giao cảm, bâng khuâng, hoài niệm hương thơ mầu nhiệm. Căn nhà này đã chứng kiến bao buồn vui nhân thế, bao nỗi đau thăng hoa sáng tạo của đời thơ, đời văn Quách Tấn. Mái nhà này bị dột mất mười năm, kể từ năm 1980. Những đêm trời mưa, không ngủ được vì nhà dột, nhà thơ phải che dù ngồi viết. Sách vở bị mối mọt ăn nhưng rất may, các tập “cảo thơm” của Quách Tấn chép tay vẫn còn. Mãi đến năm 1992, nhà mới được sửa chữa, nhờ nguồn tiền hỗ trợ của một nhà thơ ở Paris, Pháp yêu thơ Quách Tấn gửi về. Và trước khi biệt cõi trần, Quách Tấn đã kịp thấy nhà mình được sửa chữa hết dột.

Bút tích Lời tựa của Chế Lan Viên viết cho tập thơ “Mùa cổ điển” của Quách Tấn (gồm 10 trang chép tay)
Quách Tấn tập làm thơ từ sớm, lúc 15 tuổi, mới học lớp sáu. Đọc và viết lời tựa cho tập thơ đầu tay “Một tấm lòng” của Quách Tấn xuất bản năm 1939, Tản Đà đã đặt thơ Quách Tấn ngang với thơ Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến. “Mùa cổ điển” là tập thơ thứ hai của Quách Tấn, xuất bản năm 1941, tái bản năm 1960, từng vang tiếng trên thi đàn thơ mới. Còn tập “Mùa cổ điển” bản chép tay mà tôi đang bâng khuâng lần giở trong nỗi hoài niệm Quách Tấn thì chưa mấy ai được tiếp cận. Điều đặc biệt dành cho bạn đọc, nhất là những ai thích “chơi đồ cổ” là ông Quách Giao đang chuẩn bị xuất bản tập thơ chép tay này của cha mình, dự định phát hành trong dịp Tết Ất Tỵ năm 2025. Tập này được đóng bìa cứng, các trang khổ rộng, trên đó hiện lên những nét bút đều đặn, nắn nót và bay bướm của Quách Tấn.
“In lại “Mùa cổ điển”, tôi cho chụp bản viết tay chứ không đánh máy – Ông Quách Giao hứng khởi nói – Hiện tôi đang nhờ chụp lại bản thảo, chụp hình sửa nét cho sắc”. Cùng ông Quách Giao ôn lại “Mùa cổ điển” như cái thuở còn mài đũng quần trên giảng đường, tôi nhớ lại lời bình thật tinh nhạy, ấn tượng trong “Thi nhân Việt Nam” của Hoài Thanh và Hoài Chân về bài thơ tuyệt bút “Đêm thu nghe quạ kêu” của Quách Tấn: “Chốc chốc một cảnh rực rỡ vụt hiện ra trước mắt ta rồi vụt biến đi:
Trời bến Phong Kiều sương thấp thoáng
Thu sông Xích Bích nguyệt mơ màng
Bồn chồn thương kẻ nương song bạc
Lạnh lẽo sầu ai rụng giếng vàng
Ta có thể lơ đãng không thấy rõ sương trên bến Phong Kiều, trăng trên dòng Xích Bích. Không thấy cả cái giếng sầu rụng. Nhưng sắc vàng kia! Cái sắc vàng trong giây phút chiếu sáng cả trời thơ!” (1).
Điều đáng “kinh ngạc” về sức ám ảnh sáng tạo nghệ thuật và đáng nể phục về công phu lao động nghệ thuật của Quách Tấn, với “Đêm thu nghe quạ kêu” là quá trình thai nghén bài thơ bền bỉ kéo dài, ít người có. Ông Quách Giao cho biết: “Lúc nhỏ, ba tôi đi bốc thuốc cho mẹ, vì mẹ ốm. Ba tôi đi dọc bờ sông Côn, Bình Định, dưới hàng tre. Chân ba tôi đạp lên mo nang tre khiến đàn quạ giật mình bay vụt lên và kêu vang. Lòng ba tôi bỗng cảm nhận về một sự mất mát, trống vắng nào đó. Thế rồi, ba tôi bắt đầu thai nghén bài thơ “Đêm thu nghe quạ kêu” và sau 12 năm, tức đúng một giáp, bài thơ mới ra đời”.
Ít người biết, tập thơ Quách Tấn chép tay “Mùa cổ điển” có số phận trôi nổi, lưu lạc ngót nửa thế kỷ, tưởng chừng biến mất vô tăm tích. Nhưng lạ lùng và kỳ diệu thay, có phải do chính “sức nặng” nghệ thuật mà sau nhiều năm dài lưu lạc, tập thơ chép tay này đã về lại với chủ cũ trong sự nhiệm màu “châu về Hợp Phố”? Quách Tấn chép tay tập thơ này năm 1941, hoàn tất vào giữa năm 1942. Tháng 3 năm 1945, Quách Tấn cùng Chế Lan Viên về Bình Định, nên phải gửi nhà lại cho người quen. Quách Tấn đã gom hết bản thảo và sách vở có trong nhà chất vào hai tủ đầy, khóa kín.
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, nhà Quách Tấn không có ai trông coi, do các chủ trọ đã bỏ về quê. Kẻ gian đã vào nhà cạy phá lấy mất đồ đạc. Hai tủ sách bị phá tung. Tập thơ chép tay “Mùa cổ điển” từ đấy lưu lạc đằng đẵng hơn 3 lần quãng đời lưu lạc của nàng Kiều! Ban đầu, nó nằm ở chợ Dài Nha Trang, có người lượm được và tặng cho anh Lê Văn Quang, một trung sĩ hải quân Việt Nam Cộng hòa. Sau đó, anh Quang đã tặng lại tập thơ chép tay này cho anh Trần Văn Phước, một người rất yêu thơ Quách Tấn. Anh Phước là hạ sĩ quan Hải quân Việt Nam Cộng hòa, thuộc Vùng II Duyên hải Nha Trang, Duyên đoàn 25 đóng tại Hòn Khói. Do chưa lập gia đình, anh được vào ở tại khu dành cho người độc thân. Vốn yêu trẻ, anh thích chơi đùa với mấy chú nhóc con ở khu gia binh và trong số đó, anh yêu mến nhất con của anh Quang. Tìm đến nhà anh Quang chơi, anh Phước bỗng thấy có tập thơ chép tay “Mùa cổ điển”.
Là người yêu sách, mê sách, anh Phước quyết không bỏ lỡ cơ hội quý báu được sở hữu “đồ cổ” này. Dù anh Phước đã có tập thơ “Mùa cổ điển” xuất bản bản in, anh vẫn mong được anh Quang nhượng lại tập “Mùa cổ điển” chép tay này với giá tượng trưng gấp 20 lần bản in. Lúc đầu, anh Quang đắn đo, sau đó, do mối gắn bó ngày càng thân tình giữa hai người, anh Quang đồng ý. Nhưng anh Phước chưa nhận tập thơ chép tay này vội, vì đợi khi có lương rồi sẽ “tiền trao cháo múc”, cho trọn nghĩa vẹn tình. Một hôm, vào chiều tối thứ bảy cuối năm 1971, anh Quang đưa vợ và con cái về nghỉ cuối tuần ở Ninh Hoà, quê hương anh. Anh Phước đã sang trông coi hộ nhà cho anh Quang. Chính ngay trong đêm này, đặc công ta đã dùng chất nổ tấn công khu trại lính độc thân, xoá luôn phòng anh Phước ở khu này. Lạ lùng thay, chính nhờ ở lại nhà anh Quang, nơi không bị tấn công trong đêm này, sâu xa hơn là chính nhờ duyên nợ với tập thơ chép tay “Mùa cổ điển” của Quách Tấn đang nằm ở nhà anh Quang mà anh Phước được sống sót. Anh Phước đã giữ tập thơ “sinh tử” với đời anh này như giữ “bùa hộ mệnh”, thường mang theo bên người như hình với bóng. Nhưng anh vẫn canh cánh bên lòng nỗi trở trăn, ray rứt, hối hận vì lần lữa chưa trao lại tập thơ chép tay cho nguyên chủ, chỉ vì anh quá yêu tập thơ này, nhất là ấn tượng mạnh với bài thơ “Đêm thu nghe quạ kêu”. “Bài thơ tâm đắc nhất trong tập “Mùa cổ điển” với mười hai năm trời thai nghén bao nhiêu dâu bể thăng trầm, từ cảnh băng đồng đi bốc thuốc cho mẹ đến ý thơ “Ô y hạng” của Lưu Vũ Tích rồi “Phong Kiều dạ bạc” của Trương Kế, nhuần nhuyễn chất liệu Đường thi trộn với “Tiền Xích Bích phú” của một trong bát đại gia đời Đường, Tống: Tô Đông Pha” (2).
Mãi đến năm 1991, khi thực sự thấu cảm tình cảnh, nỗi đau xót của nhà thơ Quách Tấn bị mất một số bản thảo của mình và bạn bè trong thời chiến, anh Phước đã cùng một người bạn là Nguyễn Văn Đệ ở Phan Rang ra gặp nhà thơ Quách Tấn để trao lại tập thơ chép tay “Mùa cổ điển”. Lúc này, nhà thơ Quách Tấn bị đau mắt, mất dần thị lực, chỉ thấy màu đen bao phủ xung quanh nhưng anh Phước cảm nhận trong tâm thức nhà thơ đang bừng lên ánh sáng của khung trời kỷ niệm xưa, khi thấy nhà thơ tay run lên cầm nắm tập bản thảo, sờ soạng miếng bìa cứng, cái gáy da, từng sợi len khâu tay và tưởng như “nghe cả mùi mực đen, loại mực nửa thế kỷ vẫn còn nguyên màu cổ kính” (3).

Bìa tập “Nhật ký trong tù” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Quách Tấn phỏng dịch, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2023
Ngày trước, khi in thơ, nhà thơ Quách Tấn phải tự bỏ tiền ra in. Ông Quách Giao cho biết: “Tập thơ “Một tấm lòng” được in từ tiền lương dành dụm của ba tôi. Tập thơ “Mùa cổ điển” in từ tiền mượn của mẹ tôi, tương đương 2 lượng vàng lúc đó, nhưng rút cuộc, ba tôi không trả lại được cho mẹ tôi vì thơ bán từng cuốn lẻ, thu lại không bao nhiêu”. Giờ đây, ông Quách Giao cũng tự bỏ tiền ra để in nguyên bản tập thơ chép tay “Mùa cổ điển” và tập “Bóng ngày qua” (trước mắt in tập 1 và 2) trong năm 2025. Ông đã tích góp được 100 triệu đồng để in từ nguồn tiền của mình và nguồn mượn bạn bè. Tôi mừng cho ông nhưng lòng thoáng nghẹn ngào, xót tiếc, khi thấy ông đã già, tóc bạc da mồi mà di cảo nhà thơ Quách Tấn để lại còn nhiều, liệu ông còn có đủ sức khỏe và thời gian để chọn lọc, biên tập và xin xuất bản kịp hết không?
Ông nhớ như đếm: “Sách của ba tôi gồm 100 cuốn thơ, văn, luật thi, thi thoại, lịch sử, địa dư…, đã in được 50 cuốn do nhà nước in, gia đình, bạn hữu in, còn 50 cuốn chưa in”. Với số lượng di cảo này, nếu chọn lọc lại thì số cần in chắc còn khá nhiều và đó là điều may mắn cho văn học nước nhà. Nhưng sức một mình ông sẽ không thể nào kham hết nổi việc in ấn, phát hành lượng di cảo phong phú này. Ngoài sự gắng sức đã hết mực của ông ra, ông cần được Nhà nước hỗ trợ đầu tư xuất bản, các nhà xuất bản, các đối tác liên kết xuất bản mua bản quyền tác phẩm Quách Tấn cho ông.
Quốc hội đã có Nghị quyết số 162/2024/QH15 ngày 27.11.2024 phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035, với tổng nguồn vốn thực hiện giai đoạn 2025-2030 tối thiểu là 122.250 tỷ đồng. Nghị quyết yêu cầu tập trung nguồn lực Chương trình để giải quyết 10 vấn đề cấp thiết, trong đó có 2 vấn đề cấp thiết là: “Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc”, “Thúc đẩy phát triển văn học, nghệ thuật” cần được áp dụng cho việc hỗ trợ đầu tư xuất bản di cảo Quách Tấn là việc quá xứng đáng.
Có thế, hương “Mùa cổ điển” mới lan tỏa sâu rộng trong thế giới hiện đại, một thế giới sống với tốc độ chóng mặt của công nghệ, của cạnh tranh gay gắt, con người phải chống chọi với nguy cơ “máy hóa” bởi trí tuệ nhân tạo, người ta phải vừa biết vươn tới những bờ bến lạ, vừa biết neo giữ hồn mình trong “hương xưa”, trong nếp “cổ điển”, để sống với một cõi sống “cổ điển mà hiện đại”. Đây là một điều tuyệt vời hiếm có mà Quách Tấn đem đến cho đời và văn học Việt Nam, vì như Chế Lan Viên, trong lời tựa viết cho “Mùa cổ điển” xuất bản năm 1941 đã khẳng định: “Tập Mùa cổ điển bé bỏng nhưng quá đầy đủ, trước hết, đã giải cho ta một mối lầm ác nghiệt là phân chia bờ cõi Thơ bằng hai chữ Mới, Cũ chẳng có ý nghĩa gì”. Tức là thơ Quách Tấn cũ mà mới, mới mà cũ và vượt qua cũ mới!

Ông Quách Giao (phải) và tác giả bài viết
Vì say hương mùa cổ điển, vì say phong vị thơ Đường và đặc biệt, vì cảm thơ Cụ Hồ mà giữa lúc đất nước còn bị chia cắt Bắc – Nam, nhà thơ Quách Tấn đã dịch tập thơ “Nhật ký trong tù” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, bắt đầu dịch từ năm 1960. Tập thơ của Bác phải đi đường vòng từ miền Bắc sang tận Paris, Pháp rồi mới về miền Nam và đến tay Quách Tấn, theo như lời ông Quách Giao kể: “Chú Quách Tạo (em trai nhà thơ Quách Tấn) làm ở Viện KSNDTC ở Hà Nội đã chuyển tập thơ “Nhật ký trong tù” xuất bản ở miền Bắc lúc đó sang Paris, Pháp cho cô Quách Thị Thược (em con ông chú ruột của nhà thơ Quách Tấn). Rồi cô Thược chuyển tập thơ này từ Pháp về cho cha tôi”.
Tập thơ “Nhật ký trong tù” của Bác do Quách Tấn dịch đã được xuất bản lần đầu năm 2015 với số lượng in hạn chế, lần hai thông qua NXB Chính trị quốc gia Sự thật, năm 2023, với lượng in, phát hành rộng rãi hơn, có in từng bài thơ dịch bằng chữ viết tay của Quách Tấn. Quách Tấn đã dịch “Nhật ký trong tù” vì thấy bản dịch của các bậc túc nho ngoài Bắc có nhiều điều hay nhưng cũng có những điều chưa thật ưng ý. “Nhưng ở đây, có nhiều bài thơ Đường luật đã được dịch thành thơ lục bát, vì sao cụ Quách Tấn lại chọn thể thơ này?” – Tôi hỏi ông Quách Giao. Dường như được gợi trúng niềm đắc ý, ông phấn khích nói: “Có nhiều bài ba tôi thấy dịch thành lục bát ý vị hơn. Thơ lục bát là hồn cốt của dân tộc!”.
Hồn cổ điển mà cũng là hồn dân tộc vậy. Bạn đọc hãy cùng ông Quách Giao chung “Một tấm lòng”, cùng lan toả hương “Mùa cổ điển”, hương “cảo thơm” Quách Tấn, để không phụ với bao tâm tình mến yêu của Quách Tấn gửi lại cho đời: “Một mai ba tấc đất vùi, Trần gian gửi lại nụ cười cho hoa”.
NGUYỄN HOÀN
………..….
(1) Hoài Thanh – Hoài Chân, Thi nhân Việt Nam, NXB Văn học, Hà Nội, 2016, tr. 273.
(2) Trích thư anh Trần Văn Phước gửi nhà thơ Quách Tấn ngày 8 tháng Chạp năm Tân Mùi, dẫn theo “Quách Tấn buồn vui cuối đời”, Quách Giao sưu tầm, biên soạn, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2022, tr. 151.
(3) Trích thư anh Trần Văn Phước gửi nhà thơ Quách Tấn ngày 8 tháng Chạp năm Tân Mùi, sđd, tr. 150, 151.