“Nhà ngoại tôi đơn sơ
Ở giữa làng Đường Vịnh
Có ngôi đền cổ kính
Sóc Lang từ linh thiêng…”
Ông ngoại tôi mất đúng ngày 28 Tết, năm Đinh Mùi 1967.
Khi ấy ông mới ngoài bốn mươi.
Mẹ kể, ông rất thông minh, hoạt bát, vừa khéo tay lại giỏi xoay xở. Ông là người đầu tiên ở làng đi buôn chiếu cói, sau này làng Đường Vịnh cũng trở thành làng buôn chiếu cói nổi tiếng trong vùng. Hồi ấy, ông đã có chiếc xe Favorite của Tiệp, đeo đồng hồ Poljot Liên Xô. Cụ ngoại có năm người con thì ba người con trai rất mực yêu thương và đùm bọc nhau. Trên mảnh đất có mấy hố bom máy bay Mỹ thả lỗ chỗ ao chuôm, cụ chia cho ông ba gian nhà mái rạ, ông nhường cho ông Thái là người em út rồi tự mua mảnh đất trước nhà, đào ao, vượt thổ, mua được bè gỗ rừng, ròng rã mấy tháng trời cùng thợ dựng lên ngôi nhà gỗ năm gian với tường vồ đất nện, chắc nịch như thành lũy. Bên ngôi nhà của thời thơ ấu xa xưa ấy, chúng tôi vẫn bò lăn bò toài dưới nền đất mát lịm có sẵn những lỗ tròn nhẵn bóng, vừa đủ sâu để chơi bắn bi, đánh đáo. Thi thoảng trèo lên đống chiếu cói cao quá đầu người rồi ngủ quên lúc nào không hay. Trong mơ tuổi thơ tôi, đống chiếu cói bỗng cao thêm nữa, cao đến tận mái nhà, còn tôi thì nhẹ bẫng giữa mùi cói thơm và trôi ra ngoài hiên nắng, có cây hồng chát nơi bể nước và hàng cau chim ríu rít. Những viên bi ve lấp lánh như sao rơi, lăn chậm rãi dưới nền đất mát, chui vào các lỗ tròn quen thuộc ấy.
Trong tâm thức của tôi, hình ảnh quê ngoại luôn gắn liền với con đường khi bà ngoại dẫn tôi đi đến nơi có mùi thơm nồng đượm của sợi cói khô và tiếng xì xào náo nhiệt của những phiên chợ chiếu thời xưa. Cảnh chợ chiếu qua lời bà kể hiện lên thật rực rỡ và sống động. Giữa khoảng sân đình rộng thênh thang, hàng ngàn chiếc chiếu được xếp thành từng chồng cao ngất, khoe ra những mép biên được dệt tay tỉ mỉ. Dưới ánh nắng vàng rực rỡ, những hoa văn rồng bay phượng múa hay chữ “Hỷ” đỏ chói trên mặt chiếu như bừng sáng, tỏa ra mùi hương của đồng nội và nắng gió. Tiếng các ông, các bà ngã giá xen lẫn tiếng kẽo kẹt của những đôi quang gánh nặng trĩu tạo nên một bản giao hưởng đặc trưng của vùng quê lúa. Làng Đường Vịnh cùng những ngôi làng khác trở thành những làng đưa chiếu cói đi khắp mọi nẻo. Mỗi tấm chiếu rời chợ không chỉ mang theo tâm huyết của người thợ dệt, mà còn gửi theo cả những cơn gió lành đồng cói.
Làm chiếu phải trải qua một quy trình vô cùng công phu. Đầu tiên là việc lựa chọn những sợi cói trắng xanh, đều tăm tắp rồi đem phơi cho đủ nắng để sợi cói dai mà không giòn. Đẹp nhất là công đoạn nhuộm màu: những bó cói được nhúng vào nồi nước phẩm xanh, đỏ, vàng đang sôi sùng sục, bốc khói nghi ngút. Sau khi phơi khô lần nữa, chúng trở thành những sợi màu rực rỡ, sẵn sàng cho công đoạn dệt. Dưới bàn tay thoăn thoắt của những người thợ, tiếng kẽo kẹt của khung cửi vang lên đều đặn, từng sợi cói đan cài vào sợi đay, dần hiện lên những hoa văn chữ Thọ, hình hoa hồng hay những dải biên đỏ thắm đầy nghệ thuật.
Ông ngoại thường thức dậy từ khi gà chưa kịp gáy sáng, vận bộ quần áo nâu sòng, thắt chặt chiếc thắt lưng vải. Dưới ánh đèn dầu leo lét, ông kiểm tra lại từng mép chiếu. Trên chiếc xe đạp thồ cũ kỹ nhưng chắc chắn, ông khéo léo chất những cuộn chiếu cao quá đầu người, buộc chặt bằng dây thừng bản lớn. Hai bên sườn xe là hai gánh chiếu nặng trĩu được xếp đối xứng để giữ thăng bằng. Rồi một tay dắt xe, một tay giữ lấy chồng hàng cao ngất ngưởng, ông lầm lũi lên đường khi trời còn mờ mờ tối không nhìn rõ mặt đường đê, chỉ thấy sương mù nhập nhoạng trắng.
Những năm sáu mươi, làng mất mùa, đói kém nhưng ông ngoại vẫn bươn chải chợ búa, trang trải cuộc sống gia đình sáu người con đang tuổi ăn, tuổi học. Ngoài bốn mươi, sức khỏe ông đột ngột yếu đi thấy rõ, cũng là lúc cậu Dương – người con trai thứ tư – bắt đầu ốm đau triền miên. Ông phải bỏ nghề buôn chiếu cói và chuyển sang buôn hoa quả, ở nhà chăm chút thuốc thang cho cậu. Nhưng rồi sau cơn bạo bệnh, cậu Dương cũng không thể qua khỏi khi chưa kịp lớn. Hôm ấy, sương xuống trắng rậu chè tàu nơi đầu ngõ. Những trái cau non rụng lả tả trên bờ tường hoa trước sân. Hàng cau như cố khép mấy tàu lá xác xơ che chắn cho bẹ cau đang run rẩy trong cơn sương muối. Từ đó, ông ngoại trở nên trầm ngâm và ít nói hẳn đi.
Thời gian vẫn nặng nề trôi, khoảnh sân nhỏ ắng hẳn tiếng cười đùa. Không còn chạy chợ chiếu cói, ông bắt đầu dạy mẹ tôi cách dệt mành tre. Ban ngày mẹ và bà ngoại cáng đáng việc đồng áng, đêm đến tranh thủ dệt mành để sớm mai ra chợ Mét, chợ Bài bán. Có lần bị đội thuế vụ tịch thu hết, mẹ tôi khóc ròng mà họ cũng chả nương tay.
Về tới nhà, mẹ tôi ngồi thẫn thờ bên khung mành. Ông ngoại đến bên nhẹ nhàng động viên:
– Mất rồi thì thôi con ạ. Mấy nữa, con muốn làm nghề gì?
– Con muốn làm giáo viên, bố ạ. Mẹ tôi nén tiếng thở dài đáp.
Ông gật đầu, im lặng giây lát:
– Ừ. Con sẽ hợp với nghề đó, cố gắng lên con nhé.
Mẹ tôi lúi húi dệt tiếp. Ngọn đèn dầu leo lắt in bóng hai cha con lên bức liếp hông nhà. Rất tiếc, ông đã không kịp chứng kiến ước mơ làm giáo viên của mẹ tôi sau này trở thành hiện thực.
Ngày ông mất, bà và mẹ vẫn đang cấy lúa ngoài đồng cho kịp nghỉ Tết. Gần trưa, ông thổi xong nồi cơm, lấy tro nóng vùi lại. Ông đột ngột bị một cơn đau đầu, lên nhà nằm nghỉ rồi cứ thế lịm đi. Khi mẹ và bà tôi vừa tới cửa đền Sóc Lang thì cũng là lúc người ta chạy ra báo tin dữ. Ông ngoại tôi nằm trên tấm phản gỗ cũ kỹ giữa căn nhà lợp rạ năm gian ấy, không bao giờ trở dậy nữa.
Đó là một buổi chiều buồn cuối Chạp, rét cắt da.
Không có ảnh thờ và kèn trống. Ngay trong đêm 28 tối đen như mực, người làng Đường Vịnh mua vài tấm gỗ tạp, đóng vội cái quan tài rồi khiêng tay ra đồng chôn cất trong đêm kẻo hôm sau đã là 29 tháng thiếu. Tết tháng thiếu nên hầu như ai cũng mải mốt như chạy đua với thời gian; mà người ta cũng mải phiên chợ Tết tranh thủ bán con lợn, con gà, gạo nếp nên chả còn mấy người đưa tiễn.
Hối hả, đau đớn rồi cũng phải chôn vùi theo năm tháng. Hơn sáu mươi năm ròng, chẳng ai còn nhớ gương mặt ông như thế nào nữa. Dì Thìn, người con út lúc đó còn bế ẵm ngửa, giờ đã lên chức bà nội rồi, cũng chưa từng một lần biết mặt bố.
Mẹ tôi bảo:
“Ông giống ông Thái, có gương mặt dài, gò má hơi cao, cái trán rộng và dáng người gày gò. Cũng nhiều nét giống cậu Đông lúc gầy”.

Gần đây, khi công nghệ AI dựng ảnh phục dựng chân dung phát triển mạnh, tôi bắt đầu nghĩ tới việc nhờ AI “dựng lại” khuôn mặt ông, người mà tôi chỉ được thấy lờ mờ trong giấc mơ.
Cậu Đông bây giờ béo hơn nên tôi khó hình dung lắm. Ông Thái thì chỉ còn một tấm ảnh cũ mờ. Ông ngoại tôi cứ thế mà đi mãi, cứ như chẳng muốn để lại chút ảnh hình nào trên thế gian. Có lẽ ông không muốn chúng tôi buồn vì nhớ ông quá rõ quá nhiều.
Nhưng chúng tôi không thể quên ông, ít nhất là gương mặt hình hài ông. Tôi muốn lưu lại trên thế gian này người ông lo toan, phúc hậu. Từng có lần ông hiện về trong giấc mơ ngắn ngủi. Ông cười tươi như muốn nói gì đó với tôi.
Công việc bận rộn kéo bước chân tôi đi bao nẻo đường. Nẻo đường nào dường như cũng có bóng ông bên cạnh. Có lẽ ông ngoại hợp mệnh với tôi. Mẹ tôi nói vậy.
Gần đây, khi công nghệ AI dựng ảnh phục dựng chân dung phát triển mạnh, tôi bắt đầu nghĩ tới việc nhờ AI “dựng lại” khuôn mặt ông, người mà tôi chỉ được thấy lờ mờ trong giấc mơ. Một bóng hình người dong dỏng và một cậu bé tầm 5, 6 tuổi lẽo đẽo đi theo. Khi quyết định nhờ công nghệ AI phục dựng lại gương mặt ông, tôi hiểu công nghệ không hề vô tri, mà có thể trở thành một “cây cọ” kỳ diệu khi được dẫn dắt bởi lòng hiếu thảo và sự kết nối tâm linh giữa các thế hệ.
Tôi nói với mẹ về dự định của mình:
– Con sẽ thử dựng lại khuôn mặt ông ngoại, để mẹ, để các dì, các cậu… được nhìn thấy bố của mình nhé.
– Dựng lại được thật á? Được thế thì quý hóa quá.
Ai nấy đều nửa tin, nửa ngờ vào phép lạ.
Tôi gom hết manh mối, từ cái ảnh cũ của ông Thái, vài tấm của cậu Đông, lời kể của mẹ và bà con thân thích. Nhưng dựng cả chục bản mọi người vẫn chưa thấy giống.
“Không giống! Mẹ vẫn thấy thiếu thiếu cái nét gì đó!”
Mẹ tôi lắc đầu.
“Ngày xưa vất vả lắm, ông 44 tuổi mà trông như 80 tuổi bây giờ ấy chứ…”
Hóa ra, tôi đang dựng một người đàn ông 44 tuổi theo chuẩn thời nay. Tôi điều chỉnh cho da nhăn hơn, ánh mắt trầm hơn, gò má cao, môi mỏng, râu ria thưa, áo nâu bạc màu…
Từng bản, từng bản gửi vào nhóm zalo của gia đình.
Đột nhiên lúc chập tối, mẹ tôi mới cầm tới điện thoại và nhắn: “Ông ngoại đây rồi!!”
Tôi bàng hoàng. Cứ ngồi ngắm mãi khuôn mặt ông ngoại và chợt nhận ra mình cũng có nhiều nét giống ông ngoại.
Tôi hình dung sự xúc động của mẹ khi thấy hiện lên bóng dáng người cha thân yêu đã in hằn trong tâm trí người con gái cả suốt tròn sáu mươi năm trôi qua.
Mẹ gửi ảnh đó cho các cậu, các dì. Họ cùng thốt lên: “Giống quá… đúng là Bố mình đây này!”.
Người thì mang máng, người thì không thể nhớ mặt bố, nhưng có lẽ trái tim họ vẫn nhận ra qua thần giao cách cảm. Các dì, các cậu, những đứa trẻ từng ngơ ngác giữa đám tang vội vã đêm 28 ấy, dường như hôm nay đã được gặp lại Cha mình.
Nhưng không ai kể cả mẹ, biết được những kết nối mong manh nhưng vô cùng linh nghiệm vào khoảnh khắc khi tôi cùng AI vẽ nên bức chân dung của ông ngoại. Trên màn hình, những điểm sáng bắt đầu nhảy múa như những đom đóm ký ức hội tụ. Ban đầu chỉ là những vệt mờ nhạt, nhưng dưới sự dẫn dắt của từng lời kể và nhịp đập trái tim, một khuôn mặt dần hiển lộ từ hư không. Từng nếp nhăn nơi khóe mắt, vầng trán can trường và cả nụ cười hiền hậu vốn bị bụi thời gian che lấp, nay đột ngột bừng sáng. Không còn là những câu lệnh vô tri của AI, đó là sự hồi sinh của một hình hài. Khoảnh khắc ánh mắt ông nhìn thẳng vào hậu thế, cả căn phòng như ngưng đọng; bóng hình xưa cũ đã vượt qua nghìn trùng xa cách, nương theo tâm thức mà trở về, vẹn nguyên và ấm áp.
Tôi thầm tiếc, giá như làm được sớm hơn vài tháng. Để bà ngoại tôi, người đã sống tới 98 tuổi, có thể đã được nhìn lại “người ấy”. Trong một lần mê sảng trước khi mất, bà từng gọi khẽ: “Anh ơi…”. Tiếng gọi như vọng lại từ đáy sâu ký ức.
Ồ, mà không, lúc này thì bà cũng đã gặp lại ông rồi chứ nhỉ. Nghĩ vậy, tôi bất giác mỉm cười, tự cười cho cái sự lẩn thẩn giữa một nỗi tiếc nuối bâng khuâng của mình.
Tôi cũng không kể với mẹ, thời khắc khi ngồi đợi AI phục dựng hình ảnh ông ngoại, là trong tôi hiện lên những hình ảnh từ trong tiềm thức dạt dào, đầy tràn. Dường như ông tôi đã đưa những ảnh hình làn hương xưa cũ ấy ùa về.
Tôi như thấy rõ làng Đường Vịnh quê ngoại tôi thuở ấy. Thấy rõ những làng làm chiếu cói mà bước chân ông ngoại đã từng đặt đến. Sau lũy tre đầu làng đó là tiếng kẽo kẹt của khung cửi, là cái mùi nồng mặn, ngai ngái của sợi cói phơi sương. Những sợi cói được nhuộm bằng cái nắng hanh vàng. Tôi như được thấy lại buổi chiều đỏ khói từ những nồi phẩm màu bốc lên nghi ngút cả một góc sân phơi. Từng bó cói đủ màu được tãi ra phơi, trông xa cứ ngỡ như những dải lụa tiên sa đang dệt nên cầu vồng trên mặt đất. Những tấm chiếu hoa rực rỡ như tấm thảm bay trong giấc mơ tôi thơm mùi nắng mới.
Từ không gian hư thực ấy, dần hiện lên gương mặt một người đàn ông khắc khổ nhưng vô cùng gần gụi. Sau không biết bao nhiêu lần màn hình nhấp nháy, bóng hình, vóc dáng ông đã hiện rõ mồn một.
Thực sự ông ngoại đang trở về bên tôi. Giữa tôi và ông có sự kết nối nào mà AI đọc được chăng?
Ecopark, tháng 1.2026