“Minh Thực Lục” Và Sách “Minh Thực Lục: Quan Hệ Trung Hoa –Việt Nam Thế Kỷ Xiv-xvii”

Lượt đọc: 33 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần 2

❊ ❊ ❊

(Xem kì 1)

II. 2. c. Nghiên cứu Minh Thực lục và hệ thống Minh Thực lục theo chủ đề

Từ lúc phổ biến Minh Thực lục, học giả chuyên nghiên cứu sử nhà Minh tiến một bước thật xa so với trước đó. Một khuynh hướng dùng các sử liệu loại khác Minh Thực lục hoặc các sự kiện lịch sử có tính tương quan được chép ngắt quãng trong Minh Thực lục để nghiên cứu về sự chân xác của sự kiện. Công việc này có thể xếp vào loại nghiên cứu Minh Thực lục, gần giống với việc dùng Minh Thực lục để hiệu đính Minh sử. Tuy nhiên ở đây, đối tượng được khảo đính là Minh Thực lục. Vì khó có thể khảo đính toàn bộ Minh Thực lục, các học giả chỉ chọn chuyên đề hoặc một giai đoạn nào đó để nghiên cứu, như Trần Học Lâm陳 學 霖, chọn giai đoạn đầu nhà Minh với Minh Thực lục dữ Minh sơ sử sự nghiên cứu/ 明 實 錄 與 明 初 史 事 研 究(1995), Lê Bang Chính 黎 邦 正và Lê Minh 黎 明với Minh Thực lục đích tu soạn cập sử liệu giá trị bình hỗ/ 明 實 錄 的 修 撰 及 史 料 價 值 評 詁 (1992). Đối với khối tư liệu quá đồ sộ như Minh Thực lục, việc nghiên cứu chúng sẽ rất khó tiến hành nếu không có sự trích lục thành hệ thống chuyên đề. Vì vậy, lại nảy sinh khuynh hướng tập hợp sử liệu theo lĩnh vực, như dân tộc, kinh tế, quân sự, khoa học kỹ thuật…hoặc theo vùng địa lý v.v… Năm 1943, Haneda Toru [亨 羽 田] đã làm xong phần liên quan đến Mãn Châu và Mông Cổ trong Thái Tổ Thực lục và Thái Tông Thực lục[1], và Tamura Jitsuzo [田 村 實 造] đã làm tiếp việc này trong Thực lục của các triều kế tiếp[2]. Rất nhiều những công trình loại này đã được xuất bản mà đỉnh cao là khoảng từ 1990 đến 1995 với 20 quyển Minh Thực lục loại toản. Trong đó từng tập là các trích lục thuộc lĩnh vực văn hóa, giáo dục, khoa học kỹ thuật, quan hệ ngoại giao, quân sự, luật pháp, tiểu sử và chuyên đề phân vùng địa lý [một số tỉnh thành] và chương trình này vẫn đang tiếp tục. Độc giả quan tâm các thông tin này nên lưu ý thêm phần “Sưu tập các trích dẫn Minh Thực lục” trong bài viết của Tiến sĩ Geoff Wade mà chúng tôi đã dịch toàn bộ và in trong sách này. Bảng thư mục ấy sẽ giúp chúng ta theo dõi tiến trình nghiên cứu và tổng hợp tài liệu của các học giả Trung Quốc và Nhật Bản một cách có hệ thống hơn. [Ngoài các công trình được biên soạn chỉ dựa trên Minh Thực lục, thư mục của Wade còn thu thập các nghiên cứu thuộc dạng có đề cập hoặc có trích dẫn Minh Thực lục cùng với nhiều tư liệu từ nguồn khác như Minh Thực lục phân loại chỉ dẫn/ 明 實 錄 分 類 指 引 (1983-1988) của giáo sư Từ Hoằng thuộc đại học Đài Loan, hay như công trình Minh Thực lục nghiên cứu/明 實 錄 研 究 (2003) của Tạ Quý An. Đây là các sách đáng tham khảo để có một cái nhìn khái quát về Minh Thực lục và những vấn đề liên quan đến Minh Thực lục.

III. Sử liệu Đông Nam Á trong Minh Thực lục

Những nhà chép sử Trung Hoa từ rất sớm đã lưu ý đến những nơi ngoài vương quốc của họ, những nơi này được ghi nhận hoặc với tính cách Man Di, hoặc thuộc quốc, hoặc ngoại Phiên v.v…Hãy gác qua một bên vấn đề nội hàm trong ngôn ngữ biểu đạt các danh xưng ấy, bởi vì khi diễn giải đương nhiên phải rơi vào phạm trù triết học lịch sử với các khái niệm Thiên mệnh sử quan, Thánh nhân sử quan hay tư tưởng Đại Nhất thống v.v…vốn đã thâm căn cố đế trong truyền thống thuộc về ý thức hệ của các quân chủ và một bộ phận trí thức Trung Hoa. Nhìn riêng ở góc độ sử liệu, phải thừa nhận rằng, các nước lân cận Trung Hoa đã tiếp nhận được không ít tư liệu quý giá. Riêng trong Chính sử, bắt đầu từ Sử ký và định hình ở Hán thư, các nơi ngoài Trung Hoa như Hung Nô, Triều Tiên, Tây Nam Di, Tây Vực…đều được ghi chép. Thể lệ Truyện ngoại quốc được duy trì liên tục trong các bộ sử từng triều đại Trung Hoa với nội dung ngày càng tăng, số nơi ngày càng nhiều. Trước nhà Minh tức từ Tần Hán đến Nguyên, nguồn tư liệu ngoài Trung Hoa chủ yếu trong các bộ sử, Thực lục các triều vua Minh được xem là một nguồn mới, chi tiết hơn và chính xác hơn về mặt thời gian so với Minh sử. Vì sự phong phú của nó, năm 1968, giáo sư La Hương Lâm thuộc Đại học Hongkong đã hướng dẫn bốn sinh viên Triệu Lệnh Dương, Trần Học Lâm, Trần Chương và La Văn biên soạn công trình Trích lục sử liệu về Đông Nam Á trong Minh Thực lục, công trình này hoàn thành vào năm 1976. Một số các sưu tập khác từ Minh Thực lục tiếp tục được xuất bản như Sưu tập sử liệu về nước Lào của Cảnh Chấn Quốc (1985), Sưu tập sử liệu về Campuchia của Trần Hiển Tứ (1985), Tâp hợp tư liệu về người Thái của Đao Vĩnh Minh(1989)…Những tập hợp sử liệu này một mặt góp thêm tư liệu cho việc nghiên cứu chung về lịch sử hàng hải, kinh tế, văn hóa trong khu vực Đông Nam Á, mặt khác, các quốc gia riêng lẻ hoặc nhóm sắc tộc, tôn giáo có thể thu thập các tư liệu ấy cho những trang sử của riêng mình. Năm 2001, Đại học Quốc gia Singapore (NUS) tổ chức dịch tất cả các sử liệu Đông Nam Á trong Minh Thực lục sang tiếng Anh. Tập hợp chọn dịch của NUS tuy với mục tiêu là các dữ liệu Đông Nam Á, nhưng hình như công trình này đã mở rộng cho mục đích nghiên cứu về tộc người Thái, tư liệu của hơn 30 lãnh địa của người Thái thời Minh mà nay vẫn thuộc Vân Nam cũng đã được chuyển ngữ chung trong chương trình này. Có hơn 40 quốc gia/nơi/địa phương thuộc Đông Nam Á xác định được qua đối chiếu cách phiên thiết địa danh và mô tả địa lý. Thí dụ như Calicut – Thực lục viết là 古 里 (Cổ Lý), Aden – Thực lục viết là 阿 丹 (A Đan), Pangasinan – Thực lục viết là 馮 家 施 蘭 (Phùng Gia Thi Lan)…có hơn 50 địa danh được ghi nhận trong Minh Thực lục không xác định nay là vùng đất nào, hoặc có nhiều giả thuyết phỏng định không đồng nhất về vị trí địa lý, thí dụ như các nơi có tên là Bách Hoa, Bất Lạt Oa, Đạm Ba… Đối với những nơi không hoặc chưa xác định được, NUS dừng lại bằng biện pháp trình bày các giả thuyết hoặc của Mills J. V. G người đã từng chú giải về các nơi Mã Hoan[3] ghi nhận trong Doanh nhai thắng lãm (1433), hoặc của Phùng Thừa Quân trong các chú giải Tinh sai thắng lãm (1436) của Phí Tín[4], hoặc công trình đối chiếu địa danh khá hoàn bị gần đây của Trần Giai Vinh, Tạ Phương và Lục Tuấn Linh: Chú thích tổng hợp về địa danh cổ đại ở Nam Hải (1986)… Cho dù có những trở ngại chưa giải quyết được đối với sử liệu Minh Thực lục, công trình của NUS vẫn đáng xem là nơi tập hợp tư liệu nguồn khá lý tưởng cho những ai có chủ trương tìm hiểu, nghiên cứu lịch sử và lịch sử địa lý Đông Nam Á.

Với ý đồ để độc giả Việt Nam tiếp cận tổng quan chương trình và mục tiêu mà NUS hướng đến, chúng tôi giới thiệu trong sách này bản dịch tiếng Việt từ nguyên tác tiếng Anh bài nghiên cứu Minh thục lục, một nguồn sử liệu Đông Nam Á[5] của tiến sĩ Geoff Wade, một thành viên của NUS, người đã qua quá trình tiếp cận, nghiên cứu về đề tài này từ những năm 80 của thế kỷ trước[6]. Trong vài chương đoạn, nghiên cứu của G. Wade có thể xem là luận đề Trung Quốc học, cũng có thể xem là luận đề Việt Nam học, tôi hy vọng độc giả sẽ tìm thấy ở đó những dấu vết và cung âm hấp dẫn của vài mảng khuất trong những thời điểm lịch sử mà Wade gợi lên.

IV. Sử liệu Việt Nam trong Minh Thực lục

IV. 1. Tiền đề

Trong dòng chính sử Trung Hoa thì Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản là ba quốc gia được biên chép nhiều hơn các nơi khác, do có quan hệ sớm, do đồng văn, do tiếp cận địa lý và có lẽ đều là mục tiêu mà Trung Quốc muốn bị ảnh hưởng. Đời Minh mở rộng hơn sự giao thông về phía biển Nam, tức vùng Đông Nam Á ngày nay, khiến cho Việt Nam từ chỗ quan hệ đất liền với Trung Hoa lại thêm phần quan hệ trên biển. Do chồng chất bởi điều kiện lịch sử ấy nên đối với khu vực Đông Nam Á, Việt Nam lại chiếm một số lượng lớn sử liệu trong Minh Thực lục.

Bắt đầu từ năm 1368, là năm Chu Nguyên Chương lên ngôi Hoàng đế Trung Hoa, sự kiện có liên quan đến Đại Việt và Champa (Chiêm Thành) được ghi chép đến năm 1640 tức gần dứt triều Sùng Trinh (đến năm 1644). Thời gian ấy (1368–1640) Đại Việt trải qua Trần – Hồ, Lê – Mạc, Lê – Trịnh – Nguyễn, cụ thể từ 2 năm cuối triều vua Trần Dụ Tông (1341-1369) cho đến đời vua Lê Chân Tông (1634-1649). Trong khoảng thời gian 272 năm này, các vương triều Champa lui dần về Nam, khoảng những năm cuối cùng triều Sùng Trinh nhà Minh, vài văn bản cho thấy vẫn còn có sự giao thiệp với quốc vương Chiêm Thành, địa bàn của Champa trong giai đoạn này ở khoảng phía nam Đại Lãnh đến Phan Thiết. Như trên là tóm tắt về thời gian và không gian mà tập sử liệu biên dịch từ Minh Thực lục này đề cập đến.

IV. 2. Thời điểm sử dụng tư liệu Minh Thực lục

Tham khảo tư liệu từ Minh Thực lục vào việc biên soạn hoặc nghiên cứu sử Việt Nam, trên thực tế cho thấy khá muộn. Năm 1950, học giả Nhật Bản Yamamoto Tatsuro đã xuất bản An Nam sử nghiên cứu (quyển 1), công trình này thu thập khá nhiều văn bản Minh Thực lục với hình thức sao y nguyên bản. Đến khoảng những năm 1955, 1956, học giả Đào Duy Anh bắt đầu tham khảo An Nam sử nghiên cứu I để bổ sung cho quyển Lịch sử Việt Nam (1955), trong lời tựa cho lần tái bản 1958, Đào Duy Anh viết: “…Trong sự viết lại này, tôi đã nhờ được vài chuyên tác gần đây của các nhà sử học để bổ sung và sửa chữa, đặc biệt là sách Lý Thường Kiệt của ông Hoàng Xuân Hãn và sách Việt Nam lịch sử nghiên cứu I của nhà sử học Nhật Bản Sơn Bản Đạt Lang [Yamamoto Tatsuro]. Đối với tác phẩm sau viết bằng chữ Nhật, tôi rất tiếc chưa thể khai thác nó đầy đủ, song những tài liệu bằng chữ Hán, nhất là tài liệu Trung Quốc do tác giả dẫn dụng đã giúp tôi rất nhiều” (trang 5 – LSVN). Trong lần viết lại này, tư liệu Minh Thực lục đã giúp tác giả bổ sung nhiều sự kiện và tình tiết, số liệu quan trọng thời thuộc Minh và kháng chiến chống Minh. Khoảng mười năm sau, ở các chú thích trong Đại Việt sử ký toàn thư (1967) [Toàn thư] của Đào Duy Anh thỉnh thoảng ta thấy dẫn nguồn Hoàng Minh Thực lục, hoặc những khảo cứu địa lý, địa danh trong Đất nước Việt Nam qua các đời (1964) vẫn được tham khảo gián tiếp từ nguồn Yamamoto Tatsuro[7]. Tên sách Hoàng Minh Thực lục mà Đào Duy Anh nêu nguồn chính là Minh Thực lục. Vài học giả Nhật Bản giai đoạn sớm, sử dụng bản in 1942 của Lương Hồng Chí để tiến hành nghiên cứu thường gọi Minh Thực lục là Hoàng Minh Thực lục, như ngoài Yamamoto Tatsuro còn thấy Mano Senryu với Hoàng Minh Thực lục tư khảo.

An Nam sử nghiên cứu I chủ yếu nghiên cứu về hai cuộc chiến tranh chống Nguyên và chống Minh của An Nam, các trích lục Minh Thực lục trong đó chỉ nhằm phục vụ cho chủ đề ấy. Vì vậy các học giả Việt Nam như Đào Duy Anh và cả sau này chỉ tham khảo được một số văn bản trong phạm vi của thời kỳ thuộc Minh và cuộc chiến chống Minh. Ngoài ra, do khảo cứu sâu về các địa danh liên quan đến chiến sự và vấn đề lịch sử địa lý An Nam thời thuộc Minh cũng được Yamamoto Tatsuro lưu ý, nên một số văn bản thời Vĩnh Lạc (Thái Tông Thực lục) về tình hình dựng đặt hành chính cũng được sao lục.

Năm 1976, trong công trình nghiên cứu Một số trận quyết chiến chiến lược trong lịch sử dân tộc[8], chương III và chương IV của sách này viết về chiến thắng Tốt Động – Chúc Động và chiến thắng Chi Lăng – Xương Giang, là hai trận đánh lớn mang ý nghĩa quyết định trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, nhóm tác giả đã sử dụng nhiều tư liệu Minh Thực lục trong An Nam sử nghiên cứu[9]. Những dữ liệu về quân số, về nhân vật tham chiến hoặc những tình tiết thuộc phạm vi nội tình quân Minh… rõ ràng đã làm sinh động hơn trong việc phục dựng lại các chiến trường cách nay đã gần 600 năm. Tuy nhiên nếu như được tham khảo trực tiếp tất cả các văn bản liên quan đến cuộc chiến chống Minh, nhiều chi tiết khá đắt giá khác hẳn đã được khai thác. Thí dụ như trong văn bản ngày 26/12 năm Tuyên Đức thứ nhất [23/1/1427], một sắc lệnh của hoàng đế Tuyên Đức điều động quân lực cả hai Kinh Nam, Bắc, các đô ty của 13 hành tỉnh trong toàn quốc, luôn cả Trung đô Lưu thủ ty [Lâm Hào, An Huy] vốn là đội quân bảo vệ lăng…tất cả gom được bảy vạn, giao cho Liễu Thăng và Mộc Thạnh[10]. Số phận của đạo quân này chúng ta đều đã biết, nhưng đằng sau thông tin của văn bản ấy và một vài văn bản liên quan đã bộc lộc sự mòn mỏi sức dân, sự kiệt quệ kinh tế và cũng cho thấy đó là niềm hy vọng cuối cùng của Minh triều nhằm duy trì sự đô hộ An Nam.

Nhìn chung, trong giai đoạn đầu tham khảo Minh Thực lục gián tiếp từ An Nam sử nghiên cứu, vài sử phẩm của giới sử học Việt Nam đã khai thác những gì có được một cách hữu hiệu. Điều này độc giả có thể thấy qua các trang viết về tài chính – kinh tế và hành chính thời thuộc Minh trong Lịch sử Việt Nam (1958) của Đào Duy Anh.

Sau An Nam sử nghiên cứu I, năm 1985, một nghiên cứu chuyên đề viết về triều đại Hồ Quý Ly ra đời. Chuyên đề này đã sử dụng khá nhiều tư liệu Minh Thực lục của hai triều Thái Tổ (Hồng Vũ) và Thái Tông (Vĩnh Lạc). Việt Nam, Hồ Quý Ly và triều Minh (1371-1421) của John. K. Whitmone[11] [Viện nghiên cứu Châu Á, Đại học Michigan, USA] là một cuốn sử khá hiếm về đề tài và thể loại này, và hình như công trình này được biết đến rất ít ở Việt Nam.

Việc khai thác trực tiếp sử liệu Việt Nam từ Minh Thực lục bắt đầu thấy qua bộ thông sử được biên soạn gần đây của Viện Sử học. Trước mắt, trong tập III – Lịch sử Việt Nam, thế kỷ XV-XVI[12], lời nói đầu của tập này viết: “Về nguồn sử liệu cổ của Trung Quốc, ngoài các bộ sách như “Minh sử”, “Minh sử kỷ sự bản mạt”…, đã khai thác trực tiếp nhiều tư liệu quý giá về quan hệ Việt Nam – Trung Quốc thế kỷ XV-XVI, trong bộ “Minh Thực lục” tàng trữ tại thư viện Trung Quốc học ở Matxkva mà Việt Nam không có (với các quyển Minh Thái Tông Thực lục,…, Minh Thần Tông Thực lục)”. Về xuất xứ, đây là bản in năm 1942 của Nam Kinh quốc học đồ thư quán (bản Lương Hồng Chí). Giới hạn niên đại của Lịch sử Việt Nam III ứng với 10/13 triều Minh Thực lục, các tư liệu được khai thác rất nhiều, theo ba hướng: một là, tóm tắt ý chính hoặc rút tỉa những số liệu cần thiết; hai là, chọn dịch nguyên văn những văn bản cần thiết và ba là dùng tư liệu từ Minh Thực lục để đối chiếu với các tài liệu khác. Nguồn tư liệu phong phú trong Minh Thực lục đã giúp nhóm tác giả Lịch sử Việt Nam III triển khai việc mở rộng nhiều vấn đề mà Toàn thư hoặc các nguồn tài liệu khác chỉ nhắc đến mà không nói rõ nội dung sự kiện hoặc thậm chí chưa từng đề cập đến. Thí dụ như phần viết về “Vấn đề biên giới Việt Nam – Trung Quốc ở thế kỷ XV” (chương V), ở đây ta sẽ thấy những sự kiện được Toàn thư ghi nhận rất nhạt như: “Năm 1442, tháng 10, sai Triệu Thái sang Minh tâu về việc địa phương châu Khâm”. Sự kiện được nhắc đến với cách ghi nhận như vậy khá nhiều trong Toàn thư, người đọc đời nay không tài nào hiểu nổi “việc địa phương châu Khâm” là việc gì, đầu đuôi ra sao, chỉ có thể đoán rằng đó là việc khá quan trọng, phải giải quyết ở cấp sứ bộ. Những văn bản tường thuật nội dung từ nguyên nhân đến hiện trạng việc này có trong Minh Thực lục phần nào giúp chúng ta hiểu rõ hơn vấn đề chỉ được ghi chép đại khái trong Toàn thư.

Nhóm tác giả Lịch sử Việt Nam III đã nỗ lực khá nhiều trong việc sử dụng các tư liệu mới và qua công trình này có thể thấy được giá trị thực dụng của sử liệu Minh Thực lục. Bên cạnh những thành công đáng kể, Lịch sử Việt Nam III cũng có vài sơ suất – thường khó tránh khỏi đối với loại công trình phải xử lý quá nhiều tư liệu – như trong sự kiện tấn công Lão Qua (Bắc Lào) của vua Lê Thánh Tông, từ chỗ hiểu nhầm Xa Lý[13] là 1 thôn dẫn đến lý luận không phù hợp (Lịch sử Việt Nam III, tr. 291,292), thật ra Xa Lý là một ty Tuyên ủy (gần như khu tự trị) thuộc loại diện tích rộng (tương đương một phủ) thống hạt nhiều lãnh địa của những tộc Thái khác, giáp và ở phía bắc Lão Qua. Rất nhiều văn bản trong Minh Thực lục đề cập đến những xung đột trong nội bộ Xa Lý, giữa Xa Lý và các ty Tuyên ủy khác.

Tóm lại, trong phạm vi khảo sát của phần này, với mục đích điểm qua quá trình sử dụng tư liệu Minh Thực lục trong sử Việt, những gì vừa trình bày cho thấy sự tiến triển khá chậm. Bắt đầu từ học giả Đào Duy Anh khoảng năm 1956 đến năm 2007 trong Lịch sử Việt Nam III, lượng tư liệu có quan hệ đến sử Việt trong Minh Thực lục ước chừng chỉ mới sử dụng gần phân nửa.

IV. 3. Về sách “Minh Thực lục: Quan hệ Trung Quốc – Việt Nam thế kỷ XIV-XVII” hay “Minh Thực lục, nguồn sử liệu Việt Nam”

IV. 3. a. Hình thức và cách tiếp cận

Sách “Minh Thực lục: Quan hệ Trung Quốc – Việt Nam thế kỷ XIV-XVII” mà độc giả đang cầm trên tay là bản dịch các đoạn văn có liên quan đến quan hệ Trung Quốc–Việt Nam thế kỷ XIV-XVII trong 13 bộ Thực lục nhà Minh. Qua văn bản gốc kèm theo bản dịch này, chúng ta thấy đó là bản viết có phân đoạn, không có dấu ngắt câu, mỗi đoạn cách nhau dấu khuyên tròn là một nội dung độc lập về một sự kiện. Các sự kiện này có khi cách nhau rất xa về địa lý, và vì chúng xảy ra cùng ngày hoặc cùng tháng nên được chép liền nhau đó là theo lối sử biên niên, thỉnh thoảng có dấu khuyên tròn cạnh bên phải của chữ, đó là dấu lưu ý có dị bản do nhóm hiệu khám điền vào sau này (xem phần ”văn bản và văn bản học, II. 2. a”). Tổng cộng những điều mục (sẽ gọi là văn bản, viết tắt v.b) là 1.237 văn bản.

Về thể loại, sách này là loại tập hợp sử liệu từ một nguồn, giống như những tập hợp trước đây về Đông Nam Á, về Lào, về người Thái… Đây có thể xem là bộ sưu tập riêng cho Việt Nam bằng tiếng Việt, tương tự như NUS dịch các tư liệu Đông Nam Á sang tiếng Anh. Ngoài bản dịch này độc giả có thể đọc thêm bản tiếng Anh của NUS (http://epress.nus.edu.sg/msl) vì sách này là một bộ phận của sưu tập sử liệu Đông Nam Á.

Trong khi chọn lọc những v.b có liên quan lịch sử Việt Nam, nội dung v.b liên đới đến các nơi khác thuộc Đông Nam Á hoặc các địa phương phía tây bắc Trung Quốc, thì một số v.b cũng dịch trọn nhằm để mở rộng không gian tham khảo. Có 45 quốc gia (hoặc địa phương) trong vùng Đông Nam Á được ghi nhận, trong đó 26 nơi xác định được vị trí hiện nay. Khoảng hơn 40 địa phương thuộc các tỉnh Vân Nam, Quảng Tây, Tứ Xuyên… được ghi nhận, những nơi này vào thời Minh phần lớn thuộc hệ thống Kimi (ràng buộc lỏng), nói cách khác là những lãnh địa tự trị.

Bởi đây là những văn bản được dịch thẳng từ sử liệu đời Minh nên độc giả cần lưu ý rằng, nội dung mà nó mang tải là nhãn quan của sử gia đời Minh nhìn vào sự kiện, nhìn vào một thuộc quốc lân cận, những ngôn từ khiếm nhã được sử dụng không chỉ riêng khi viết về An Nam, mà đối với Miến Điện, Nhật Bản, Thái Lan, Chiêm Thành…cũng đều chung một cách thức giọng điệu ấy. Với mục đích bảo tồn nguyên dạng dữ liệu, bản dịch này không bỏ hẳn một v.b nào có nội dung liên quan, nếu sau này phát hiện thêm v.b có liên quan thì đó là do lỗi trích lục chưa toàn vẹn. Cũng cần phải nói thêm rằng, để có một cách nhìn nhận khách quan về những sử liệu trong sưu tập này, độc giả nên lưu ý những trang viết về Thế giới quan Trung Hoa của G. Wade, đó là những trang viết đã đúc kết bởi công phu nghiên cứu thực tiễn và óc phân tích khoa học. Những bình luận, thẩm định và khuyến cáo của G. Wade sẽ giúp độc giả thong dong hơn trong tập sử liệu khô khan ngày tháng này, hoặc hơn nữa là đối với những loại sử liệu khác có cùng xuất xứ.

IV. 3. b. Đặc điểm sử liệu

Đối với Minh Thực lục, các học giả Trung Quốc hiện nay định tính là thể loại sử liệu Biên niên; khái niệm sử liệu được dùng trong bài viết này và bản dịch này một phần dựa vào cách nhận định của giới học thuật Trung Quốc đối với văn bản gốc. Đối với sử Việt, “Minh Thực lục: Quan hệ Trung Quốc-Việt Nam thế kỷ XIV-XVII” lại nổi bật tính chất sử liệu hơn là biên niên vì thật ra chỉ có giai đoạn Vĩnh Lạc, Tuyên Đức tức ứng với thời Đại Việt thuộc Minh và khởi nghĩa chống Minh là có nhiều văn bản ghi nhận, và kế đến là thời Gia Tĩnh ứng với thời Lê – Mạc. Những khoảng thời gian khác chỉ thỉnh thoảng có việc lấn cấn biên giới giữa các tù trưởng hai bên hoặc định kỳ cống sứ, việc báo tang hoặc lên ngôi vua của hai nước được ghi nhận. Nhìn chung, với đặc thù sự kiện không liên tục, có thể thông qua tính biên niên và chỉ xác định đây là một tập hợp sử liệu.

Về phân loại sử liệu, tập hợp này thuộc loại sử liệu viết (sử liệu thành văn) với hai dạng thức trực tiếp và gián tiếp. Dạng sử liệu viết trực tiếp có thể thấy được qua các mẩu văn bản hoặc một đoạn v.b mà trong đó sử quan chép lại toàn văn một chỉ dụ hay một báo cáo nào đó; còn dạng sử liệu viết gián tiếp là phần mà sử quan nghe được thông tin mà chép hoặc tóm lược lại từ một văn bản và gia thêm nhận định chủ quan.

Vài thí dụ cho sử liệu trực tiếp như sau:

Thí dụ 1: v.b ngày 1 tháng 6 năm Vĩnh Lạc 5 (1407) về việc thiết lập các cơ quan quản lý hành chính ở Giao Chỉ (trích đoạn): “lập các kho tàng, ty, cục thuế khóa: Lập kho Vĩnh Doanh tại ty Bố chính Giao Chỉ. Lập ty đặc trách về Y học và Tăng cang tại phủ Giao Châu. Làm trại nuôi ngựa trạm Phong Doanh và kho lúa Vĩnh Phong tại sông Lô… Dựng trường Nho học tại châu Gia Lâm. Lập ty Thuế khóa tại 4 phủ Giao Châu, Bắc Giang, Lạng Giang, Kiến Bình. Lập cục Thuế khóa tại 8 châu Phúc An, Tam Đái, Từ Liêm, Lợi Nhân, Gia Lâm, Vũ Ninh, Bắc Giang, Tuyên Hóa. Lập cục Thuế khóa tại 20 huyện…năm địa phương…” . V.b này và nhiều v.b tương tự mang hình thức chép lại nguyên văn các chỉ dụ hoặc quyết định của cơ quan hữu trách về việc bổ nhiệm quan chức và dựng đặt cơ quan, cải đổi địa danh hành chính trên đất Giao Chỉ/An Nam. Đối với dạng sử liệu này, trong hoàn cảnh các quyết định/công văn ở văn khố – nguồn mà Minh Thực lục dựa vào – không còn nữa thì ta phải xem đó là những v.b trực tiếp, tức là ở cấp độ cao nhất trong giá trị tham khảo. Nói thêm là, từ lâu nay sách Thiên hạ quận quốc lợi bệnh thư của Cố Viêm Võ biên soạn trong những năm 1639-1662 thường được xem là nguồn tư liệu rõ và nhiều hơn cả về lịch sử địa lý nước ta thời thuộc Minh, thật ra Cố Viêm Võ lấy nguồn từ Minh Thực lục.

Thí dụ 2: v.b ngày mùng 5 tháng 9 năm Vĩnh Lạc thứ 5 [5/10/1407] có một đoạn chép việc Liễu Thăng giải tù nhân Quý Ly, Hán Thương…về Kim Lăng. Việc này Toàn thư chép: “giải Quý Ly và con là Hán Thương, Trừng, Triệt [Thực lục viết Đôn], Uông, cháu là Nhuế, Lỗ, Phạm, cháu nhỏ là Ngũ Lang, em là Quý Tỳ, cháu gọi bằng bác là Nguyên Cữu, Tử Tuynh, Thúc Hoa, Bá Tuấn, Đình Việp [Thực lục viết Đạn], Đình Hoảng [Thực lục viết Quảng], tướng thần là Đông Sơn Hương hầu Hồ Đỗ, Hành khiển Nguyễn Ngạn Quang, Lê Cảnh Kỳ, tướng quân là Huyện bá Đoàn Bồng, Đình bá Trần Thang Mộng, Trung lang tướng là Phạm Lục Tài, cùng các ấn tín đến Kim Lăng để dâng”. (tập 2, tr. 231). So với văn bản Minh Thực lục thì tên các nhân vật đại thể tương đồng, tuy nhiên Minh Thực lục chép rất rõ về chức vụ, tước vị, huân công… của từng người. Như về Lê Trừng (Hồ Nguyên Trừng) v.b này chép: “con trai đầu sỏ giặc ngụy Suy thành thủ chính, Dực tán Hoằng Hóa công thần, Vân Đồn, Qui Hóa, Gia Hưng Trấn chư quân sự, Tiết độ đại sứ, Đàm Giang Doanh nội quan sát sứ [các xứ], Đặc Tiết [chế] Vân Đồn, Qui Hóa, Gia Hưng các Trấn, lãnh Đông Lộ, Thiên Trường phủ lộ Đại Đô đốc, Đặc tiến Khai phủ Nghị đồng Tam ty Nhập nội Kiểm hiệu Tả tướng quốc Bình Chương quân quốc sự, ban bao Kim Ngư, Thượng trụ quốc vệ quốc Đại vương Lê Trừng”. V.b này cho thấy nếu như sử quan nhà Minh không tham khảo trực tiếp tài liệu từ văn khố nhà Hồ thì không thể có được những chi tiết này. Nếu nghiên cứu về quan chế thì các v.b loại này ít ra cũng cho được một sưu tập chức tước khá dày dặn, để tiếp nối những khoảng trống mà Phan Huy Chú vì điều kiện tư liệu đã chép rất sơ lược hoặc phải bỏ ngỏ[14].

Trong trường hợp như trên hoặc tương tự, chúng ta có thể xem chúng là những sử liệu gốc từ Đại Việt, thuộc số đồ thư văn kiện Trần – Hồ mà Trương Phụ chuyển về Kim Lăng. Ngày nay chúng là những sử liệu thật hiếm về nhà Hồ (1400–1407), vốn được biên chép rất ít trong chính sử vì bị coi là “nhuận triều”.

Thí dụ 3: V.b ngày 23 tháng 9 năm Vĩnh Lạc 5 [23/10/1407] viết: “Quan Tổng binh Tân Thành hầu Trương Phụ sai người đưa các loại thợ gồm 7.700 (bảy ngàn bảy trăm) người đến Kinh. Hoàng thượng nghĩ bọn họ từ nơi xa xôi đến, không quen khí hậu lạnh, nên ra lệnh bộ Công cấp phát áo bông” (Thái Tông, quyển 71, tr. 6a). V.b ngày 7 tháng 10 năm Vĩnh Lạc thứ 5 [6/11/1407] chép lại báo cáo tiếp theo của Trương Phụ, rằng đã gom thêm được 9.000 (chín ngàn) người, đang trên đường đưa về Kinh, lần này gồm cả những người học rộng và giỏi tài nghệ các mặt. V.b ngày 26 tháng 5 năm Vĩnh Lạc thứ 11 [24/6/1413] chép: “thợ Giao Chỉ hơn 130 (một trăm ba mươi) người cùng vợ con đến Kinh đô. Mệnh ty sở quan cấp tiền, gạo, quần áo, chỗ ở, thuốc thang lúc bệnh” [Thái Tông, quyển 140, tr. 4a]. Trong sự kiện thứ nhất Toàn thư chỉ chép: “…thiến hoạn nhiều con trai trẻ tuổi và thu lấy tiền đồng ở các xứ cho trạm đưa về Kim Lăng” (tập 2, tr. 226); sự kiện thứ hai, Toàn thư chép việc nhà Minh cần người giỏi “đưa dần về Kim Lăng trao cho quan chức, rồi cho về nước làm các chức phủ châu huyện” (tập 2, tr. 232) [tức không nói việc tuyển thợ giỏi, là đa số trong 9 ngàn người]. Sự kiện thứ ba, Toàn thư chép: “Hoàng Phúc nhà Minh chọn lấy người thợ và vợ con của họ đưa về Yên Kinh để đóng thuyền” (tập 2, tr. 246). Rõ ràng là các sử quan nhà Lê/Đại Việt chỉ có thể nghe biết về các sự kiện trên và vì không đủ điều kiện để thu thập các số liệu cụ thể, nên chỉ nêu thông tin đại khái mà thôi.

Ngoài các thí dụ vừa nêu, loại sử liệu trực tiếp này còn cung cấp nhiều thông tin khác như số liệu về các lần trưng thuế bằng tiền bạc hoặc sản vật với bảng kê chi tiết. Thí dụ như v.b [477] tháng 12 năm Vĩnh Lạc 15, chép: “Giao Chỉ dâng lên 1.252 tấm [lụa] quyên, 3.000 lông chim thúy, 10.000 cái quạt, 2.400 cân sơn”. Loại v.b này khá nhiều và ngoài tình hình thuế khóa phải dâng nộp thời thuộc Minh, nó còn là tư liệu về kỹ nghệ chẳng hạn. Loại sử liệu về tị nạn chính trị với hơn 20 v.b chép về các nhân vật từng cộng tác với nhà Minh trong thời gian đô hộ, sau cuộc chiến đã dẫn bộ thuộc và gia quyến sang định cư hẳn ở Trung Quốc, đại để như: “Nha môn quan quân Giao Chỉ thuộc vệ Trấn Di, bọn chỉ huy đồng tri Vũ Hiếu Tiên 95 người tâu xin ở tại kinh đô [Bắc Kinh] cư trú. Hoàng thượng mệnh hành tại bộ Lễ lấy theo lệ người phương bắc đến hàng, ban cho các vật như y phục, lụa, tiền…”[15]. Loại sử liệu này có thể giúp thêm cho việc nghiên cứu lịch sử xã hội hoặc truy tìm, nghiên cứu về gia phả v.v…

Dạng sử liệu viết gián tiếp tiêu biểu có thể thấy ở v.b ngày 24 tháng 3 năm Gia Tĩnh thứ 2 (9/4/1523), như sau: “Trước đây Biên tu viện Hàn lâm Tôn Thừa Ân, Hữu Cấp sự trung khoa Lễ Du Đôn mang chiếu dụ cùng lụa là đến ban cho Quốc vương An Nam Lê Trừu [Uy Mục Đế]. Đến Long Châu nghe tin bề tôi nước này là Trần Cảo nổi loạn, Trừu bị giết, người trong nước lập con thứ của Trừu là Huệ [Lê Chiêu Tông] lên làm vua. Bầy tôi là Mạc Đăng Dung lại làm phản, đuổi Huệ. Đường sá không thông, sứ giả không vào [An Nam] được, trở về đến Ngô Châu thì Đôn bị bệnh gần chết, Thừa Ân dâng sớ trình bày sự việc. Tổng đốc Lưỡng Quảng, Đô Ngự sử Trương Đỉnh cũng dâng sớ, bộ Lễ bàn thêm. Hoàng thượng mệnh Thừa Ân trở về kinh; lệnh cho quan Trấn, Tuần điều tra thêm sự tình đất Di rồi trình lên”. (Thế Tông, quyển 24, tr. 10b). Văn bản này vừa lạc hậu so với thời điểm biên chép vừa thông tin sai, như việc Trần Cảo đã xảy ra từ năm 1516 (tức đã qua 7 năm), Lê Chiêu Tông (Huệ) không phải là con của Trừu (Uy Mục Đế) mà là con của Sùng (Cẩm Giang vương). Đối với chúng ta ngày nay, văn bản này cho biết rằng, ít nhất là trong khoảng thời gian 7 năm (1516–1523) việc giao thiệp giữa hai nước rất mờ nhạt. Loại sử liệu ở dạng gián tiếp như vừa nêu chiếm một tỉ lệ đáng kể thuộc nhiều loại sự kiện. Qua những đặc trưng này, độc giả có thể lưu ý phân tích trước khi có ý định sử dụng chúng với tính cách dữ kiện. Mặt khác, còn có nhiều văn bản vừa có đoạn là sử liệu trực tiếp, có đoạn sử liệu gián tiếp, việc này là do sử gia xâu chuỗi các thông tin về một sự kiện nào đó vào chung một văn bản.

(Còn 1 kì)

[1] Xem “Sưu tập các trích dẫn Minh Thực lục” trong bài nghiên cứu “Minh Thực lục, một nguồn sử liệu Đông Nam Á” của Geoff Wade.

[2] Như trên.

[3] J.V.G. Mills, Ma Huan Ying-yai Sheng-lan, the overall Survery of the Ocean’s Shores (1434), Cambridge University Press for the Hakluyt Society, 1970. [Mã Hoan là người trong đoàn hải hành với Trịnh Hòa].

[4] Tinh sai thắng lãm hiệu chú (Minh, Phí Tín), Phùng Thừa Quân hiệu chú, Thương vụ ấn thư quán, 1936 – Trung Hoa thư cục, 1954. [Phí Tín là người trong đoàn hải hành với Trịnh Hòa].

[5] The Ming shi-lu as a source for southeast Asian History.

[6] Tiểu biểu như: Po–luo and Borneo: A Re-examination, BMJ, vol.6 (1986); The Ming shi-lu As a Source for Thai History: 14th to 17th century. SOAS, London, 1993; Melaka in Ming Dynasty Texts, Jouranal of the Malaysian Brahch of the Royal Asiatic Society 70, pt-1 (1997).

[7] Chương XI: “Những thay đổi về địa lý Hành chính ở thời thuộc Minh” sách Đất nước Việt Nam qua các đời ta thấy 1 chú thích dẫn nguồn của cụ Đào viết: “sách Hoàng Minh Thực lục là sách do An Nam sử nghiên cứu I của Sơn Bản Đạt Lang dẫn” (xem bản in Thuận Hóa, 1994).

[8] Do nhóm tác giả Phan Huy Lê, Bùi Đăng Dũng, Phan Đại Doãn, Phạm Thị Tâm, Trần Bá Chí – nxb Quân đội nhân dân, H., 1976.

[9] Theo ghi nhận về nguồn tham khảo trong các chú thích ở tr. 195, 236 của nhóm tác giả.

[10] Xem thêm ở v.b [731], ngày 26/12 năm Tuyên Đức 1 (23/1/1427), Tuyên Tông Thực lục, q.23, tr.10a-10b, về số quân 7 vạn nêu trên là theo văn bản này.

[11] Whitmore. J. K. Vietnam, Ho Quy-ly and the Ming (1371–1421), New Haven, Yale Center for International and Area Studies, 1985.

[12] Tạ Ngọc Liễn (chủ biên), Nguyễn Thị Phương Chi, Nguyễn Đức Nhuệ, Nguyễn Minh Tường, Vũ Duy Mền. Lịch sử Việt Nam thế kỷ XV–XVI, nxb Khoa học xã hội, H., 2007 (sau này sẽ viết là LSVN III).

[13] Xa Lý 車 里, thổ ty vùng Vân Nam. Xưa gọi là Sản Lý 產 里, là đất của tộc Nụy Nê 倭 泥, Điêu Đảng 貂 黨. Năm Minh Hồng Vũ thứ 15, thủ lĩnh họ Đao thần phục, đổi tên gọi là Xa Lý, đặt phủ Quân dân Xa Lý, họ Đao nối đời làm tri phủ. Năm Vạn Lịch thứ 10 (1582) đổi làm ty Tuyên Úy Xa Lý (Tiểu truyện Xa Lý chép trong Minh Sử, quyển 315, Liệt truyện 203, Vân Nam Thổ ty 3, trang 8156). Vùng này nay một phần thuộc tỉnh Vân Nam, Trung Quốc.

[14] Đặng Xuân Bảng trong “Quan chế khảo” viết: Tôi đã xem chuông chùa Độ Long xã Kim Bài huyện Thanh Oai có khắc rằng “Năm Thiệu Phong thứ 6 [1346, Trần Dụ Tông], Suy thành hiệp mưu thủ chính Dực đới công thần, Ninh Vũ quân Tiết độ Hoan Châu quản nội quan sát sứ, trí đẳng xứ, sử trì tiết kiêm đại An Hải trấn chư quân sự hành Hoan Châu doãn, đặc tiến Khai phủ nghị đồng tam ty, kiêm hiệu Thái úy bình chương sự, Thượng trụ quốc Khai quốc Cung Tĩnh công chú (đúc)” [Sử học bị khảo, quyển 4, tr. 591]. Tư liệu trên cho thấy có nhiều điểm tương đồng về quan chức, tản giai, huân phẩm, tước phong giữa đời Trần và Hồ.

[15] V.b [793], ngày 20/5 năm Tuyên Đức 5 [2/7/1428] ,Tuyên Tông Thực lục, q.43, tr. 7b-8a . Xem thêm các v.b trong bản dịch theo số thứ tự 793, 799, 800, 801, 802, 805, 812, 848, 874, 876, 883, 895, 902, 908, 968, 969, 1029, 1051, 1145, 1190, 1249.

Nguồn: https://talawas.org/24904/
Nguồn: talawas.org
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 15 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.