Xuân, Hạ, Thu, Đông bốn mùa thay áo thì cũng là bốn mùa dòng Quây Sơn được phản chiếu đầy đủ diện mạo của cây, của lá, và của mùa. Bên dòng Quây Sơn nơi hiện diện hình thái khí hậu á nhiệt đới có một loài cây tên gọi là Phong Hương, Bạch Dao hương hay chỉ đơn giản là cái tên mộc mạc: Sau Sau. Nhưng tôi thì chỉ muốn gọi nó là Phong Hương, cái tên thật đẹp đẽ và nên thơ như chính vùng đất đã sinh ra nó.
Phong Hương là một loài cây Phong, thân cây thẳng, cành nhánh thon, ngắn, tán gọn chống chịu gió bão tốt, tán trổ đều các bên, là loại cây gỗ lớn, lá có 3 đến 5 thùy, rụng vào mùa khô, khi chuẩn bị thay lá, những chiếc lá chuyển sang màu đỏ. Cái Tên Phong Hương có lẽ bắt nguồn từ Trung Quốc, người Trung Quốc gọi cây Sau Sau là Phong Hương Thụ có nghĩa là cây Phong có mùi thơm, Phong Hương có khả năng tiết một loại nhựa thơm, cả lá, hoa, quả, thân cây, đặc biệt là lá non đều tiết ra một mùi thơm rất dễ chịu.
Không phổ biến đến mức trở thành biểu tượng như cây Phong lá đỏ ở đất nước Canađa xa xôi, cũng không phải rừng bạch dương ngút ngàn đắm đuối ở nước Nga hùng vĩ. Tuy chưa nhiều đến độ trở thành biểu tượng của một quốc gia, một dân tộc, Cây Phong Hương ở quê tôi vừa đủ mặn mà vừa đủ thân thuộc để khiến người ta phải nhớ, phải yêu phải nghĩ về nó khi nhắc đến mảnh đất này. Có người lữ khách đi qua miền biên ải vào đúng tiết trời cuối thu, khi giá lạnh bắt đầu bấu víu khắp không gian, màn sương mù lơ đãng trong tiết trời cuối thu bàng bạc quyện với sắc đỏ, sắc vàng của lá Phong Hương đang vào mùa chín. Bất chợt thốt lên: Ô kìa! Sao mùa đông xứ này lại giống mùa đông trong nhưng trang thơ ở những phương trời xa xôi cách Việt Nam nhiều giờ bay đến thế.
Trước mắt người lữ khách là những rừng Phong Hương chín đỏ nhuộm thắm cả vạt đồi hoặc những cây Phong Hương đứng một mình với những loài cây cây điển hình của vùng khí hậu nhiệt đới và á nhiệt đới gió mùa, lá vẫn còn xanh ngắt vô tình làm nền cho sắc đỏ càng thêm nổi bật. Phong Hương mùa lá chín vừa mang cái đẹp nhưng nhức của rừng cây Phong vừa mang cái đằm thắm dịu dàng của rừng Bạch Dương.
Phong Hương không phải là loài cây quý hiếm, lại không phải loại cây chỉ có ở quê tôi, tôi đã từng thấy Phong Hương mọc ở nhiều nơi trên dải đất hình chữ S, thậm chí có những nơi chúng còn được trồng làm cảnh trang hoàng cho phố xá, nhưng ít thấy ở đâu Phong Hương có màu chín đỏ thẫm khi về già như quê mình. Hằng năm cứ vào độ cuối Đông, Phong Hương trở mình, trút lá, nhưng ở những nơi khác chúng không đổi màu như khi cây sống ở vùng á nhiệt đới, mà chỉ lác đác từng lá biến sắc rồi rụng dần. Chẳng rõ người ta thế nào, đối với tôi những chiếc lá màu đỏ luôn gợi lên trong lòng những xúc cảm bâng khuâng không thể nói hết bằng lời, vẻ đẹp rực rỡ đến nao lòng khiến ta vừa choáng ngợp, vừa hân hoan vừa tiếc nuối. Phong Hương trở thành một phần linh hồn của mảnh đất này bởi màu đỏ rất chung mà vẫn vô cùng riêng biệt không lẫn với bất kỳ nơi nào. Mỗi độ sang Thu, lá Phong Hương ngả vàng rồi dần chuyển sang màu đỏ, đỏ màu huyết dụ, huyền bí và thăm thẳm. Khó có thể tưởng tượng một vùng rừng núi miền Đông Bắc nơi địa đầu tổ quốc lại tồn tại những khu rừng đỏ au khi mùa thu đến như vậy, nó làm ta liên tưởng đến rừng Bạch Dương ở nước Nga, rừng Phong ở đất nước Canađa xa xôi, một vẻ đẹp rất “tây” giữa miền đông bắc nơi màu sắc chủ đạo vẫn là màu xanh với biểu tượng màu xanh của chiếc áo chàm như một quan niệm đã trở thành mặc định cả trong đời thường lẫn thơ ca: “Áo chàm đưa buổi phân ly”.

Mùa xuân, cây Phong Hương bừng tỉnh sau một giấc ngủ đông dài đằng đẵng. Từ trong nhành cây nhú ra những mầm non chúm chím rồi bừng nở những ngọn lá đỏ nồng nàn, hay dịu dàng tim tím, chốc chốc đã phủ rộng cả tán cây. Những chiếc lá non lạ lẫm, hân hoan thì thầm với gió xuân mát dịu, thích thú tắm mình trong màn mưa phùn mỏng tang hát bài ca chào cuộc đời bằng tiếng xào xạc nhè nhẹ du dương của bản hòa âm trữ tình sâu lắng.
Chẳng biết vô tình hay hữu ỹ mà tạo hóa để cho những chiếc lá Phong Hương mới chào đời có màu giống như khi chúng về già đến chế, cả lá non và lá già đều cùng chín một màu đỏ nồng nàn. Lá Phong Hương già to bằng nửa bàn tay cứng cỏi, nhưng già cỗi chờ ngày trở về với đất mẹ, lá non bé bằng ngón tay út, mỏng manh, yếu đuối nhưng tràn trề sức sống hân hoan khám phá cuộc đời tươi đẹp còn dài phía trước. Thấy vòng đời của lá Phong Hương sao mà giống với đời người đến thế. Chẳng phải người ta vẫn thường nói người già và trẻ con có nhiều điểm tương đồng đó sao.
Ngọn Phong Hương non được dùng làm món ăn, có thể ăn sống hoặc xào thịt bò… đều trở là đặc sản “dù bạn có là ai/ bạn cũng không thể quên đi được”. Gỗ Phong Hương làm củi đun cháy rất đượm, rất thơm, lá Phong hương dùng làm màu nhuộm xôi, xôi phong hương có màu đen bóng bẩy, đen huyền bí, đen thăm thẳm như những cánh rừng nơi chúng ngự trị, thứ xôi tỏa ra mùi thơm mơ màng đến khó tả. Lại nói đến màu xôi, trong tất cả các màu xôi được nhuộm từ hoa, từ lá thì xôi màu đen được làm từ lá Phong Hương là màu xôi được làm kỳ công và khó nhất.
Xôi đen đúng “tiêu chuẩn” phải là màu đen đậm như than, phải thật bóng. Lá để làm màu xôi phải là loại lá bánh tẻ không non, không già chỉ có thể hái vào độ tháng ba âm lịch. Người làm khéo sẽ được màu xôi đen bóng còn nếu làm vụng sẽ ra một màu đen nhờ nhờ chẳng phải đen, chẳng phải xám, chỉ cần nhìn thôi đã chẳng ai muốn ăn. Ngày tảo mộ mồng ba tháng ba âm lịch, trong mỗi họ đều có khu mộ chung, con cháu mỗi nhà đều chuẩn bị mâm cỗ của nhà mình cùng họ hàng đi tảo mộ. Người ta vẫn thường để ý đến mâm cỗ của các nhà, nhất là món xôi đen, xem xôi đen của nhà nào đẹp nhất, ngầm lấy xôi đen để đánh giá mức độ khéo tay của cô con dâu nhà đó, vì chỉ có những người khéo tay, tỷ mẩn và đảm đang mới làm được xôi màu đen đẹp đúng “tiêu chuẩn” còn thì ngược lại.
Mùa Hạ, tán Phong Hương xanh mỡ màng, tán lá xanh mát vững chãi là mái nhà chở che cho mọi sinh vật, một cảm giác bình yên nhẹ nhõm khó mà có được giữa cuộc sống xô bồ. Sang đông những chiếc lá màu huyết dụ lìa cành bởi những trận gió gầm gào khắp không gian, còn trơ lại thân cây nâu nâu trắng trắng, nhìn xa tưởng như không còn sự sống. Gió rét, sương muối thậm chí cả băng tuyết đậu trên cành cây lẫn trong sương mù khiến cả không gian tê tái trong cõi buồn. Cả khu rừng chìm trong một không gian huyền bí, không gian của những câu chuyện cổ xa xưa, lại mang nét cổ điển theo lối bức tranh thủy mặc thường thấy trong hội họa phương Đông.
Hết mùa đông, khi những chiếc lá trút hơi thở cuối cùng chỉ còn trơ lại thân cây, những cành gầy guộc sao vẫn thấy đẹp lạ lùng, cây không có lá, màu hơi trắng bạc hòa lẫn trong sương. Mùa đông, kể cả ngày có nắng hay không có nắng, không gian vẫn được bao phủ bởi một màn sương bàng bạc lảng bảng khắp không gian, khi chúng tụ tập lại từng đám tha thẩn trên đỉnh núi, có khi lại sà xuống triền đồi nhảy nhót trên ngọn cây Phong Hương bằng vũ điệu chậm buồn của mùa đông ở một vùng quê rất riêng không lẫn vào đâu được. Có lẽ trong tâm hồn của rất nhiều người, những chiếc lá không có màu xanh luôn khiến người ta phải bâng khuâng xao động.
Phong Hương ở vùng này không được trồng để làm cảnh như nhiều nơi, lại càng không may mắn được mọc bên đường để những chiếc lá đỏ khi lìa cành được xào xạc dưới chân người đi. Phong Hương đứng dửng dưng trên ngọn núi cheo leo, trên triền đồi rậm rạp để mặc người ta chiêm ngưỡng, trầm trồ rồi hút lấy hồn họ. Vẻ đẹp không thể nào chiếm hữu, không thể nào níu giữ, cứ đến rồi đi theo vòng quay của mùa, của tháng như một món quà của tạo hóa ban cho trần gian. Có cô học trò vốn đa cảm ép chiếc lá Phong Hương đỏ au vào trang vở từ mùa thu trước mong núi giữ cái màu đỏ tuyệt đẹp mãi bên mình, để mùa nào, tháng nào cũng được chiêm ngưỡng vẻ đẹp tuyệt mỹ ấy đủ thấy được vẻ đẹp của lá Phong Hương khiến người ta rung động, lưu luyến đến mức nào.
Người dân quê tôi trong tâm hồn ai mà không thấp thoáng bóng dáng của cành, của lá Phong hương, bởi nó hiện diện trong đời sống thường nhật của mỗi người. Từ ngọn rau ăn đến màu xôi đen bóng, từ thanh củi thơm cháy đượm trong lò đến cả rừng cây đỏ nồng nàn đẹp nên thơ, để mỗi khi đi xa ai nấy đều mong được trở về quê đúng mùa Phong Hương chín.