Nghề chằm lá

Nghề Chằm Lá

Lượt đọc: 24 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

Tôi được người bạn dẫn đến nhà bà Ba Lá vào một buổi trưa hè nắng hanh vàng. Bà Ba Lá là người hiếm hoi còn bám trụ với nghề chằm lá bán ở đây. Ngôi nhà bà “bộ xương” là cột bạch đằng, còn “da và tóc” đều được che bằng lá dừa nước. Nhà bà cửa quay ra mé sông Bến Bạ, phía trước nhà là bãi lá dừa nước xanh tốt độ chừng ba bốn công.

Bước vào mái nhà lá mát rượi thật dễ chịu, cộng với nhận từ tay bà mời một ly nước dừa đá ngọt mát làm tôi quên đi cái nắng trưa hè.

Qua người bạn ở đây, tôi được biết, bà Nguyễn Thị Ba làm nghề chằm lá lợp nhà từ hồi còn là con gái mười lăm tuổi. Trải qua bao thăng trầm, cho đến bây giờ gần sáu mươi tuổi bà vẫn còn làm. Còn cái tên “Ba lá” thì được bà tóm tắt rằng, không rõ mình mang danh Ba Lá từ hồi nào, nhưng cũng khá lâu rồi, bà nghe người ta gọi mình lần lượt là, “cô Ba lá”, “chị Ba lá” đến giờ có người gọi là “bà Ba lá”. Lúc đầu bà rất giận, vì hiểu nhằm, nghĩ người ta trêu chọc vì thấy mình ốm nhom, gầy xác nên ví như chiếc xuồng ba lá. Nhưng dần dần bà mới hiểu, đó là cái thương hiệu của mình.

Bà nói: Nghĩ lại mà tui thầm cười hoài, lần đó tui chửi thẳng vào mặt một ông lái tìm nhà để đặt tui chằm lá. Ổng đến đứng lóng ngóng trước sân nhà, thấy tui ổng liền hỏi: “Cô cô, đây có phải là nhà của cô Ba Lá chuyên chằm lá lợp nhà bán không cô?” Tui nghe là “nổi xung thiên” liền. Anh nghe ai nói, đây là nhà Ba Lá? Xin lỗi anh, chắc cái lỗ tai anh bị nhiễm trùng nên mới nghe vậy. Ở cái xứ này nhiều người chuyên chằm lá bán lắm, nhưng không có ai tên Ba Lá cả. Cảm phiền anh đi xứ khác tìm cái tên đó giùm.

Nghe câu chuyện cũng khá cao trào, tôi vọt miệng hỏi:

– Rồi ông lái đó có đặt dì chằm lá không?

– Đặt chứ! Một ngàn tấm lá trong vòng mười ngày.

Lúc này dượng Ba đi vườn vô tới. Ông hỏi:

– Có chuyện gì vui mà bà cười dữ vậy?

– Nảy giờ tui nói xấu ông với mấy cậu nhà báo nè!

– Trời đất! Nói xấu với ai hổng nói, đè nói xấu với mấy chú nhà báo thì tiêu đời tui rồi!

Dượng Ba cười khà khà nói tiếp:

– Mấy chú biết hông, hồi đó lỡ hỏi bả có một câu mà bị bả nhắc tới bây giờ.

– Ờ, cũng nhờ bị tui chửi nên ông mới theo tui tới bây giờ luôn đó chớ!

Câu chuyện vỡ lẽ thật vui, ai cũng cười rộn rã. Không ngờ cái việc tìm hiểu về nghề chằm lá giữa tôi và bà Nguyễn Thị Ba lại được nhập cuộc qua câu chuyện tình của bà thú vị như thế. Tôi thấy thật ấm áp, gần gũi. Mới tiếp chuyện với Bà Ba Lá nhưng tôi đã cảm nhận được bà là người biết cách ăn nói và từng giao tiếp với nhiều dạng người nên bà không những không e ngại với khách mới quen mà bà còn lanh lợi không kém. Tôi chỉ hỏi một câu, bà kể gần mười câu như đoán được tôi cần muốn biết thêm gì về nghề của bà.

Bà Ba cũng cho tôi biết, giá mỗi tấm lá hiện nay là năm ngàn đồng. Tôi nghĩ, giá mỗi tấm lá như vậy so với công sức người làm lá bỏ ra, từ việc duỗi tàu, đổ bó, chẻ hom, róc dây lạc đến chằm hoàn thành tấm lá thì giá đó quá rẽ, có thể nói không đắt bằng một ly café hiện nay.

Trở lại câu chuyện, tôi thắc mắc, một ngàn tấm lá trong vòng mười ngày dì chằm kịp cho dượng Ba không? Bà Ba cười, ổng chở không hết một ngàn tấm lá tui đá ổng chết luôn chớ đừng có mà không kịp. Nhưng để chứng minh “làm mới tin”, bà dẫn tôi ra phía sau nhà, có một căn dùng để vựa lá bán, rộng khoảng sáu mươi mét vuông. Có sẵn hom và lá, bà ngồi bẹp xuống manh chiếu cũ, chằm lá cho tôi xem. Nhìn bà Ba với mái tóc hoa râm, bới một lọn tròn ở phía sau gáy, cộng với chiếc áo bà ba hơi bạc màu mà bà đang khoác lên người. Hình ảnh ấy khắc đậm thêm một bức tranh thầm lặng của một bà mẹ quê đang lam lũ lao động. Nhưng khi nhìn qua đôi tay thoăn thoắt bẻ lá, xỏ dây thật nhuần nhuyễn của bà nghe “sột soạt” mới sôi động làm sao! Đúng là “trăm hay không bằng tay quen”.

Tôi canh đồng hồ, chưa đầy mười phút, bà đã chằm xong một tấm lá dài hai mét. Tôi hỏi, dì chằm mỗi ngày hoàn thành bao nhiêu tấm lá như vậy? Bây giờ chằm thẳng thét mỗi ngày chỉ một trăm tấm mà thôi, chứ trước đây tui chằm mỗi ngày tới một trăm hai chục tấm lá lận. Nghe bà nói, tôi nhẩm tính, vậy là một ngàn tấm lá như bà đã nói thì chằm đâu tới mười ngày. Thấy lá trong nhà vựa của bà còn cũng khá nhiều, tôi đoán khoảng một ngàn tấm chứ không ít. Tôi hỏi, bây giờ dì chằm lá bán có được khá không? Nghe tôi hỏi câu này, bà Ba Lá thở dài một lúc rồi mới trả lời: Bây giờ bán lá chằm thua xa lúc xưa, chỉ lai rai đủ tiền mua gạo ăn qua ngày chứ không đắc. Vì hiện nay nhờ Nhà nước hỗ trợ đủ thứ vốn liếng, bà con mình làm ăn khá lên nên đa số người ta cất nhà lợp tôn không hà. Nhớ trước đây chằm lá không kịp tay, thương lái tìm đến mua nườm nượp không đủ lá bán. Nhờ vậy tui mới nuôi nổi bốn đứa con của tui ăn học và lo cho chúng yên bề gia thất được.

Tôi hỏi, hiện nay trong các con có ai theo nghề chằm lá của bà không? Bà Ba Lá nói: Bây giờ kiếm chuyện khác làm ăn cho mau khá, chứ biểu tụi nó theo nghề chằm lá thì đến bao giờ mới khá được. Bà nói tiếp, nhiều lúc bà định bỏ nghề cho khỏe thân. Nhưng nghĩ lại, đây là nghề mà mẹ bà tâm huyết cầm từng bản lá, sợi dây lạc chỉ cho bà chằm, bà xem nó cũng như là nghề truyền thống của gia đình rồi. Vả lại, bà thấy mình cũng lớn tuổi, không đủ thời gian để học thêm nghề gì được, thôi chằm lá được tấm nào đỡ tấm nấy.

Rồi bà Ba Lá lần lượt kể cho tôi nghe, để được một tấm lá hoàn chỉnh đem lên nóc nhà lợp phải trải qua những công đoạn như thế nào? Đầu tiên phải lội xuống bãi lá đốn từng tàu lá, rồi chất lại thành đống (công đoạn này gọi là “duỗi lá”). Sau đó rút từng tàu lá để róc lấy bản lá (thao tác này trong nghề gọi là “đổ lá”) đổ khoảng mười lăm đến hai mươi tàu, tùy theo tàu lớn hay nhỏ, rồi bó lại cho vừa một vác, chuyển về nhà. Tiếp theo đến công đoạn hom và dây. Trong khi duỗi thấy tàu lá nào ngây và cao thì ta đốn chừa gốc hơi dài. Người đổ lá canh chặt một đoạn sống lá từ gốc lên khoảng hai mét để lấy chẻ hom (thường thì chằm lá một tấm dài hai mét). Những sống lá chọn để lấy hom, phải róc sạch sẽ và tề cho bằng bạn với nhau, sau đó mới chẻ làm hom. Mỗi sống lá chẻ ra được ba hoặc bốn cây hom. Vì vậy muốn có được ba trăm hom, người chẻ hom chỉ cần lấy một trăm đoạn sống lá là đủ. Chẻ hom cũng phải có nghệ thuật, nếu ta chẻ khéo bỏ đi phần ruột của sống lá thì cây hom khi đem phơi nắng sẽ mau cuốn lại, mau khô, cây hom cứng cáp dễ chằm, lâu bã. Hom phơi cũng phải tùy theo thời tiết, nếu nắng gắt thì hom phơi hai ngày là sử dụng được. Còn dây để chằm lá, được gọi là “dây lạc”. Dây lạc được lấy từ ruột của cây cờ bắp lá dừa nước, tức là lấy từ gân của bản lá còn chưa nở ra.

Trước khi chằm ta phải dùng tay đè dây vào cạnh bàn hay cạnh ghế để kéo cho dập sợi dây lạc (phải kéo dây còn tươi), chỉ chừa lại đầu dây khoảng một tấc. Khi chằm đầu dây phải dùng dao “bứt” cho nhọn, bén. Muốn dây lạc cho vừa độ chằm lá thì ta chọn những cây cờ bắp không quá già, không quá non. Nếu chọn cây cờ bắp gần trỗ thì dây lạc sẽ giòn, khi kéo cho dập sợi dây dễ bị gãy. Còn chọn những cây cờ bắp hơi non thì dây lạc sẽ mềm, đầu lạc không bén, xỏ lá không thủng và khi chằm rịt cho thẳng dễ bị đứt dây. Vì vậy chọn dây lạc cũng là yếu tố rất quan trọng trong nghề chằm lá, nó là một tác động cho việc chằm lá nhanh hay chậm.

Trong quá trình chằm lá cũng có một số yếu tố mà người chằm lá bán phải thực hiện theo yêu cầu của người mua lá. Có nhiều người kỉ, không muốn lá chằm bằng dây lạc mà họ muốn người chằm lá cho mình bằng dây tép. Rõ ràng chằm lá bằng dây tép phải cần đến cây lẹm nên tốc độ chằm cũng bị chậm lại. Có chủ khác còn kỉ hơn, họ phòng ngừa lá lợp lên nóc nhà bị sâu mọt ăn gây ra bụi bẫm bẩn nhà nên họ yêu cầu người chằm lá phải ngâm bó lá dưới nước vài ngày rồi mới vớt lên chằm. Tấm lá để cho khách chuộng, người chằm phải chằm cho nó có độ dầy, cầm lên thấy nặng. Muốn được điều đó, khi chằm không đơn thuần là chỉ bẻ đôi bản lá mà còn phải kẹp thêm một hai bản lá nhỏ nữa, rồi mới cặp vào cây hom bẻ chằm. Tấm lá có độ dầy thì lợp nhà mới lâu hư. Chằm lá phải bẻ cho hai mép lá trên và dưới úp ngay nhau, nếu úp không thẳng sẽ thấy nẹp lá xịu xạo. Mối dây trên bề mặt của tấm lá phải đều, thẳng và cách sống tấm lá chừng năm xăng-ti-mét. Nếu mối dây cách sống tấm lá hơi thưa thì tấm lá ấy dễ bị tuột hom. Còn chằm mối dây cận hom quá làm tấm lá mất đi vẻ thẩm mĩ. Cho nên chằm lá đạt chất lượng phải vừa dẹp vừa chắc và tấm lá có độ dầy. Vì vậy nghề chằm lá bán có thể coi là “làm dâu trăm họ”, nên người chằm lá cũng hết sức công phu.

Các cụ ngày xưa thường nói, nhìn tấm lá, mối lạc có thể đánh giá được tính nết và trình độ của người chằm. Biết như thế, vậy mà có người học chằm lá khá lâu mà chằm tấm lá vẫn coi không chắc, không đẹp, cầm tấm lá thấy xịu xạo, mối dây không thẳng, không đều. Cho nên nghề chằm lá không phải ai cũng có thể chằm vừa đẹp và vừa đạt chất lượng được. Những người chằm lá không chất lượng thường bị mấy tay cất nhà khó tính chê một cách rất tội nghiệp “chằm lá dở kiểu này có mà cho con nít lợp nhà chòi chơi thì được”.

Bà Ba cũng cho tôi biết, giá mỗi tấm lá hiện nay là năm ngàn đồng. Tôi nghĩ, giá mỗi tấm lá như vậy so với công sức người làm lá bỏ ra, từ việc duỗi tàu, đổ bó, chẻ hom, róc dây lạc đến chằm hoàn thành tấm lá thì giá đó quá rẽ, có thể nói không đắt bằng một ly café hiện nay.

Chắc hẳn ai cũng có thể thấy, ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhất là các tỉnh gần biển thì lá dừa nước vô số kể. Vì vậy ngày xưa hầu như người phụ nữ nào sống ở vùng này đều biết chằm lá lợp nhà, thẩm chí đàn ông cũng biết chằm, mặc dù có người chằm nhanh hoặc chậm, đẹp hay chưa đẹp mà thôi. Còn giờ đây khi tiếp cận nhiều với công nghệ tiên tiến trong xây dựng nhà ở thì những người phụ nữ trẻ hiện nay khi hỏi đến vấn đề chằm lá lợp nhà thì đa phần họ chỉ biết cười ngớ ngẩn rồi trả lời: “Bây giờ lợp nhà bằng tôn, ai thèm lợp bằng lá nữa mà biết chằm làm gì!”. Tôi nghe mà chạnh lòng, rồi đây nghề chằm lá sẽ bị mai một chăng? Điều này còn phải nghi ngờ, vì hiện nay bạn thử đi dọc theo những tuyến quốc lộ hay tỉnh lộ, những quán võng cho khách đi đường nghỉ ngơi thì đa số lợp bằng lá. Rõ ràng cho thấy lá dừa nước vẫn còn giá trị.

Mặt khác, theo tôi thấy, trước tác động của sức nóng mặt trời ngày một tăng dần, liệu mái tôn có ngon hơn mái lá? Mặc dù hiện nay có không ít nhà đủ điều kiện và khả năng để sử dụng những công nghệ tiên tiến như máy lạnh chẳng hạn. Tuy nhiên cái mát nào cũng không bằng cái mát của bóng cây. Đây chỉ là cảm nhận của cá nhân tôi. Nói như thế không phải tôi xem thường cái công nghệ tiên tiến ấy, mà tôi chỉ nghĩ rằng, đó là tùy theo sự thích nghi sống ở mỗi người mà thôi. Bởi lẽ hệ hô hấp của tôi không hợp với cái máy lạnh. Vì vậy, như tôi nói ban đầu, bước vào mái lá của nhà bà Ba Lá tôi cảm thấy mát rượi dễ chịu.

Người làm nghề chằm lá hiện nay chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Cây dừa nước cũng bị đô thị hóa lấn dần. Điều này ảnh hưởng không nhỏ tới môi trường tự nhiên. Cây dừa nước được xem là một thứ vật liệu không thể thiếu trong việc xây cất nhà ở khi đất nước ta còn khó khăn. Nó cũng từng được xem là nguồn thu nhập kinh tế đáng kể cho người nông dân xưa. Cây dừa nước không chỉ để lợp nhà, mà ngày xưa khi vật dụng chưa được sáng chế nhiều thì lá dừa nước còn được làm một số vật dụng như: đương xà bịt, túi đựng muối, trúm đặt cá,… Trong kháng chiến, cây dừa nước còn che chở cho cán bộ chiến sĩ cách mạng của ta, còn đó cái tên “Đám lá tối trời”,…

Hiện nay, nhiều địa phương đang khuyến khích bà con khôi phục lại nghề truyền thống thủ công như: đan đát, dệt thổ cẩm, thêu,…nhằm tạo công ăn việc làm cho bà con trong vùng. Đồng thời cho bà con có những sản phẩm vừa bền, vừa đẹp lại vừa phải túi tiền, nhằm tiết kiệm cho bà con. Còn nghề chằm lá lợp nhà của bà Ba Lá rồi đây sẽ ra sao? Bà Ba tiễn tôi ra về mà vẻ mặt ẩn nét buồn cho cái nghề tâm huyết gắn bó xưa nay, đồng thời nó lại chứa chan kỉ niệm duyên tình của vợ chồng bà. Bà than thở: Liệu sau này còn có ai biết chằm lá nữa hay không? Tôi mạnh dạng nói với bà, hãy tin tưởng rằng, nếu ở Việt Nam còn lá dừa nước thì sẽ còn nhiều người tận dụng nó và biết chằm lá, cũng như sẽ còn người yêu nó như yêu câu vọng cổ của Nam bộ mình. “Hàng dừa nước ven sông ru mình trong nắng mới,…”.

Tôi nghĩ có những cái mà không gì thay thế được, bởi khi nghe câu vọng cổ, cải lương dưới mái nhà lá tôi thấy nó mùi và hay hơn khi ngồi nghe trên nhà lầu mái lạnh. Vì vậy nghề chằm lá là nghề làm mát cho những ngôi nhà và không có bóng mát nào thay thế giống hệt như bóng mát tự nhiên của nó được.

Nguồn: https://vanvn.vn/nghe-cham-la-but-ky-cua-diep-ban-co/
Nguồn: vanvn.vn
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

1 Trong Tổng Số 2 tác phẩm của Diệp Bần Cò

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.