Nghệ thuật không ngừng chuyển hóa

Nghệ Thuật Không Ngừng Chuyển Hóa

Lượt đọc: 23 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Phần 1

❊ ❊ ❊

Như Huy dịch

Mọi phong cách nghệ thuật đều mang tính truyền thống ở chỗ chúng hoàn toàn không phải từ trên trời rơi xuống, mà được kế thừa từ nghệ thuật của quá khứ. Nhưng do các nghệ sĩ luôn đi trước thời đại, hiếm khi họ được coi trọng ngay trong thời họ sống.

Cuốn sách này là một nỗ lực thu hẹp khoảng cách nhằm giúp nhiều người có thể hiểu các tác phẩm hiện tại thông qua các tác phẩm trong quá khứ. Bởi dẫu “nghệ thuật luôn biến đổi”, nó lại chưa bao giờ như thế, mà chỉ có vẻ như thế mà thôi. Đó là lý do tại sao những hoạ sĩ bị thế hệ trước coi là lũ điên, lại thường xuyên được thế hệ sau ngưỡng mộ như những thiên tài.

Như vậy, nội dung của cuốn sách này là tìm cách lý giải vài nét “kỳ quái” của hội hoạ đương đại bằng cách khảo dò trở lại nguồn gốc cũng như hành trình phát triển của nó. Không phải hội hoạ trở nên “hay hơn”, mà chính là những nhu cầu thay đổi đã tạo ra sự biến đổi.

Bởi hội hoạ là vô ngôn, thế nên, trong nỗ lực chỉ ra ra các đường dây mối rợ (của các phong cách và thời kỳ – ND), tôi đã phải dùng đến cùng lúc cả ngôn từ và hình ảnh. Để tạo ra tính liền mạch, không có cách nào khác, tôi đã phải vẽ nhiều dị bản cho một đối tượng duy nhất, mỗi dị bản ấy minh hoạ cho một quan điểm, phong cách hay thời kỳ.

Cũng thông qua việc chỉ ra việc một giai đoạn hội hoạ này phái sinh từ một giai đoạn hội hoạ khác như thế nào, tôi hy vọng chứng minh được rằng không bao giờ có một trường phái hay phong cách hội hoạ nào là câu trả lời tối hậu, mà cho tới nay, tất cả chỉ là một chuỗi tiếp nối mà thôi.

Ray Bethers

——–

“Cuộc đời của một bức tranh cũng y như của một tạo vật sống vậy, ba chìm bẩy nổi do những tác động của đời sống thường nhật. Điều này cũng tự nhiên thôi, vì lẽ một bức tranh chỉ tồn tại thông qua kẻ xem nó.”

Pablo Picasso

1. Tâm nhãn của chúng ta

Tất cả chúng ta đều từng là những nghệ sĩ bẩm sinh vui chơi trong thế giởi tưởng tượng muôn hình muôn vẻ. Do mọi trẻ thơ, một cách tự nhiên, luôn thể hiện bản thân qua các hình thái nghệ thuật, thế nên, chúng ta ai ai cũng đã là diễn viên, điêu khắc gia, hoạ sĩ và nhạc sĩ – cho tới tuổi lên 7.

Thế nhưng, tất cả thay đổi khi ta lớn, bởi bài học tồn tại trong một thế giới của các hiện thực cụ thể dậy chúng ta rằng, những gì thuộc tinh thần phải bị loại xuống hàng thứ yếu trước “thực tế cuộc đời”.

Thế nhưng, liệu chúng ta có bị già cỗi đi thật không? Chừng nào chúng ta còn duy trì được hứng thú với nghệ thuật? Aldous Huxley hoàn toàn không nghĩ thế, bởi ông từng nói: “Ở nơi đâu khả năng nhậy cảm với nghệ thuật còn tồn tại, ở nơi đó, phần lớn những con người trưởng thành sẽ thoát khỏi thân phận già cỗi để rồi nhi hoá trở lại.”

Tại sao lại thế, ấy là vì khi chúng ta lớn, chúng ta học càng ngày càng nhiều, thế nhưng càng học, dường như chúng ta lại càng ngày càng bớt tin vào các cảm xúc và bản năng tự nhiên của chúng ta. Thật ra thì những xúc cảm tự nhiên của chúng ta đã trở thành thứ yếu trước lý tính, và đây chính là cội nguồn rắc rối, bởi với nghệ thuật, lý tính và cảm xúc không chấp nhận lẫn nhau.

Tuy thế, với mỗi chúng ta, lý tính có một khuôn mặt khác. Về bản chất, ta chỉ “nhìn sự vật” theo cách của ta, và lẽ dĩ nhiên, sự nhìn của mọi người hoàn toàn khác nhau. Bởi vậy với các bức tranh, cũng như với mọi sự vật khác, Những gì ta nhìn gần như không quan trọng bằng việc cảm xúc của ta như thế nào khi nhìn chúng.

Như thế, tất cả chúng ta sống trong một thế giới tự giới hạn, do đó, cô đơn, và bằng cách này hay cách khác, chúng ta đều muốn thoát khỏi thế giới ấy. Tất cả chúng ta cảm thấy nhu cầu giao tiếp và khát vọng vượt thoát khỏi chính cái thế giới mà chúng ta kiến tạo. Và đây cũng chính là những gì cuốn sách này muốn đề cập, làm thế nào để đạt tới một cuộc “giải trừ tự nguyện thói hoài nghi”, là khúc khải hoàn của cảm xúc trước lý tính, cách duy nhất để lạc vào thế giới huyền ảo của nghệ thuật. Bởi lẽ, như Marcel Proust nói: “Nhờ có nghệ thuật, thay vì chỉ thấy có một thế giới duy nhất của chính chúng ta, ta có thể thấy nó qua muôn vàn hình thái, theo vô vàn cách của vô vàn nghệ sĩ độc đáo…”

Trước tiên, xét lại bản thân

Đây là hình một cái lò sưởi. Nhớ rằngbạn chỉ nhìn nó bằng tâm nhãn của bạn thôi, vậy trông nó ra sao trước mắt bạn?

Hãy tưởng tượng nhé, giả dụ như cả đời bạn sống ở vùng nhiệt đới, cái lò sưởi với bạn hẳn sẽ là một nỗi tò mò. Thế nhưng nếu bạn lại là cư dân ở vùng khí hậu lạnh chẳng hạn, cái lò sưởi sẽ có ý nghĩa khác hẳn. Song, ở cả hai thái độ này, sự nhìn đã bị hạn chế và điều kiện hoá nghiêm trọng bởi ký ức (của bạn) về lò sưởi và chính những chức năng của nó trong thế giới thực. Tuy nhiên, vẫn có cách nhìn khác mang tính thuần túy của một trải nghiệm thị giác. Được nhìn theo cách này, cái lò sưởi đã không còn chỉ là cái lò sưởi nữa; mà còn là yếu tố của một bức tranh.

Các hoạ sĩ không hề nhìn khác bạn

Nếu 3 hoạ sĩ, một hoạ sĩ truyền thống Nhật Bản, một hoạ sĩ ấn tượng Pháp, và một hoạ sĩ lập thể Tây Ban Nha cùng chuẩn bị mua một cái lò sưởi, trong mắt họ, cái lò sưởi ấy sẽ hiện ra cùng một vẻ. Thế nhưng khi phải vẽ ba bức tranh từ cái lò sưởi duy nhất ấy, sự khác biệt sẽ xẩy ra, không phải từ cái lò sưởi, mà từ ba kiểu vẽ riêng của họ.

Nếu bạn xem một bức tranh mà chẳng hiểu gì

Nguyên nhân có lẽ bởi:

– Bức tranh tự thân vô giá trị, chẳng gợi gọi gì cả;

– Có lẽ bạn đang tìm kiếm điều gì đó hoàn toàn không hề có trong bức tranh ấy;

– Tâm trạng như thế nào đó tại khoảnh khắc ấy của bạn có lẽ đã ngăn trở cảm nhận của bạn đối với một bức tranh – mà có khi sau này bạn lại hiểu dễ dàng;

– “Mô hình tâm lý” của nghệ sĩ có lẽ quá xa lạ với bản tính của bạn đến mức bạn sẽ không bao giờ chịu nổi bất kỳ tác phẩm nào của gã;

– Có lẽ bạn đã, một cách vô thức, cảm thấy bị dội trước một bức tranh có phong cách mà bạn không hiểu, đặc biệt là khi phong cách ấy quá mới mẻ với bạn;

– Chủ đề (hay sự thiếu vắng nó) có lẽ đã làm bạn khó chịu, và bạn từ khước bức tranh tắp lự mà không thèm quan tâm xa hơn;

– Hay cũng có thể, nói chung, bạn là kẻ “mù hoạ” (tone-deaf), chỉ có hứng thú với các loại hình (nghệ thuật) khác, và hoàn toàn chưa bao giờ cảm thấy tí tẹo nhu cầu nào về tranh pháo cả.

Bức tranh như thể một nghịch lý

Rất nhiều vấn đề về tranh pháo có vẻ nghịch lý. Ví dụ, mọi bức tranh, trong vai trò là một nghệ phẩm, đều tự thân hoàn tất, thế nhưng nó cũng lại vẫn chưa thể hoàn tất hẳn nếu thiếu đi sự cảm hiểu và tham dự của bạn. Nó đạt tới tối đa hiệu ứng với tối thiểu phương tiện. Nó chứa vô lượng trong nhỏ nhoi và nhỏ nhoi trong vô lượng.

Nó cũng, bằng ngay chính bản thân, trả lời được vô vàn câu hỏi mà không phải giãi bầy chi nhiều. Cũng có thể coi hội hoạ tồn tại trong một thế cân bằng động (unstable equilibrium), có nghĩa là nó có thể gợi chuyển động hoặc tạo xúc cảm về không gian ở những nơi không có một chuyển động hay không gian thực nào tồn tại nổi.

Tên tranh không quan trọng mấy

Các hoạ sĩ hiếm khi đặt tên cho tác phẩm. Tiêu đề tranh thường là do các bảo tàng hay các nhà đại diện đặt ra phục vụ cho mục đích phân loại khi in vựng tập. Thật ra, hầu hết hoạ sĩ đều ghét đặt tên tranh và thích để bức tranh tự nói về nó. Bởi những lẽ đó, cho nên đã xuất hiện vô số các tiêu đề tranh ngớ ngẩn, như kiểu: “Tĩnh vật với hoa”, v.v. và v.v.

Chả có lịch sử nghệ thuật nào cả

Để thưởng thức một bức tranh, hoàn toàn không cần biết gì về việc nó đã được vẽ khi nào, bởi đời sống của một nghệ phẩm chỉ luôn phụ thuộc vào (sự gìn giữ của) thế hệ tiếp sau. Nếu không thế, có khả năng đó hoàn toàn không là một nghệ phẩm.

Về chân dung thì sao?

Không kể tới dạng “chân dung sơn dầu” thông thường được vẽ theo kiểu quen tay, luôn chẳng hơn gì một màn trình diễn kỹ thuật khéo léo, một bức chân dung rất có thể trở nên một nghệ phẩm – mang chứa mối quan tâm nào đó không chỉ với người mẫu, họ hàng hay bạn bè nghệ sĩ. Do không nghệ phẩm nào phải lụy vào sự giống của nó với bất kỳ điều gì ngoài nó, ta có thể khẳng định rằng, việc một bức chân dung có thể trở nên một nghệ phẩm không liên quan gì tới việc nó bắt buộc phải giống với người mẫu.

Hoạ sĩ là một nòi khác

Trong quá khứ, hàng trăm ngàn người đã đi học vẽ, thế nhưng tới giờ, chỉ có không quá 100 nghệ sĩ vĩ đại. Bởi mặc dù thiên tài vẫn cần học, thế nhưng, không thể học để thành thiên tài. Với thiên tài, không thể lấy cần cù bù thông minh, bởi nếu không thì bất cứ gã nào có khả năng dùng nửa triệu que diêm xếp thành một cái bàn cũng sẽ lập tức trở thành Michelangelo hay Rembrandt.

Hội hoạ không phải là một nghề kiếm sống. Hoạ sĩ vẽ bởi họ cần vẽ. Họ thực sự không mô phỏng lại cuộc đời, mà tự sáng tạo ra một thế giới hoàn toàn mới cho chính họ. Ozenfant từng nói “Bức tranh chính là thế giới được thu nhỏ lại theo kích cỡ con người”.

Hoạ sĩ cũng không phải là các nhà nhân bản chủ nghĩa, cho dù bởi sao đó mà họ trở nên như thế dẫu chẳng muốn. Họ là như vậy chỉ bởi vì cách họ rung động, tình cờ thế nào, lại trùng khớp với những khát vọng của con người. Thế nhưng điều này không phải để nói rằng hoạ sĩ không muốn được xưng tụng, mà chỉ là, sự vinh danh ấy phải đúng với họ, và không tàn phá đi phẩm cách trung chính nghệ thuật của họ.

Việc một nghệ sĩ tạo ra được một nghệ phẩm không đồng nghĩa với việc hắn có thể sao đó, diễn giải nó, bởi bức tranh sở hữu khả năng tự lý giải chính mình. Tuy thế, việc nghệ sĩ không thể diễn giải bức tranh sau khi đã vẽ xong cũng lại không đồng nghĩa với việc hắn không ý thức trọn vẹn công việc của bản thân, bởi như Albert Gleizes đã nói: “Chả vì cớ gì nghệ sĩ lại dốt cả”. Hầu hết nghệ sĩ đều có kiến thức rộng về hội hoạ, thế nhưng họ cũng sở hữu một sức mạnh kỳ bí để (vào một lúc nào đó) đắm chìm nơi cõi tiềm thức của bản thân, và rồi khởi tạo nên các hình hài cụ thể từ những rung động mơ hồ.

Rouault từng diễn tả trải nghiệm của bản thân như sau: “Sự thật là tôi vẽ bằng đôi mắt mở to cả ngày lẫn đêm ngó vào thế giới thực, song nhờ việc thỉnh thoảng khép mắt, có lẽ cái nhìn của tôi đã được khai mở tốt hơn và qua đó, giúp cho bố cục (của bức tranh) được tổ chức hợp lý”.

(còn tiếp)

Bản tiếng Việt © 2009 Như Huy

Nguồn: The art always change, how to understand modern paintings?, Ray Bethers, Hasting House xuất bản 1958

Nguồn: https://talawas.org/6571/
Nguồn: talawas.org
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.