Ngôi chùa có dấu chân Phật vùng Kinh Bắc Thượng

Ngôi Chùa Có Dấu Chân Phật Vùng Kinh Bắc Thượng

Lượt đọc: 23 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

Xe lao lên đỉnh dốc, người ở phía sau chỉ thấy trên đỉnh dốc là bầu trời. Thế rồi từ đỉnh dốc lại theo một lối nhỏ sỏi son xe đi vào con đường nhỏ. Bên cạnh con đường nhỏ ấy phía dưới có những khu xưởng đang thăm dò những vỉa than cùng cánh cung Đông Triều. Có lẽ chính cảnh bồng lai này cũng đã từng hiện ra trong một trang nhật ký của người sĩ quan Pháp mà tôi đã từng dịch trong kho tư liệu về địa chí Bắc Giang, được bên Pháp trao tặng lại cho Việt Nam.

Thư viện Bắc Giang đã có một phần tư liệu ấy. Đại ý là người lính Pháp đã nói về cánh rừng nguyên sinh ở vùng đất Lục Ngạn, trong rừng có quả vải thiều gọi là lichic (lệ chi). Sau một hồi leo núi mệt nhoài, người sĩ quan địa đồ ấy đã được thiên nhiên ban ơn cho một không khí mát lành, dễ chịu, họ thốt lên: Tuyệt vời! Chính sức sống của thiên tạo làm nên sự tuyệt vời này, vì thế đất Kinh Bắc đã từng đứng trước mưu đồ tham vọng thống trị của đế chế khác.

Một góc cảnh quan chùa Am Vãi

Văn hóa Kinh Bắc, văn hóa đồng bào các dân tộc miền dẻo cao trở thành tầng vỉa keo sơn trong từng hơi thở cuộc sống của vùng đất từ miền núi đến mảnh đất màu mỡ trù phú của đồng bằng vùng Kinh Bắc xưa và nay. Nếu một đất nước bị xâm lược về sản vật là bị chiếm đoạt về kinh tế làm cho quốc gia đó nghèo đi; xâm lược về con người là lấy đi nguồn nhân lực, trí tuệ, chất xám làm cho quốc gia đó phát triển chậm. Nhưng nếu bị xâm lược và thống trị về văn hóa thì quốc gia đó có nguy cơ đổi vận về cả thể chế chính trị. Bởi văn hóa của dân tộc chính là nền tảng căn cốt nhất giữ gìn một quốc thể. Văn hóa thể hiện bản sắc riêng, độc lập, chủ quyền của một quốc gia. Văn hóa truyền thống là hồn cốt của dân tộc.

Nói thì thật xa mà thật gần. Nền tảng cốt lõi văn hóa người Việt nằm trong chính mỗi người Việt mà thôi. Như vậy, từ một cõi non tiên ta cảm thấy văn hóa được thể hiện trong từng di chỉ từ hòn đá đến mái chùa, và cả những hoạt động lễ hội, sắc màu đời sống của người dân nơi đây.

Chùa Am Vãi là một điểm đến của bốn mùa bởi cảnh sắc ở đây vừa giữ được nét hồng hoang vừa mang dấu ấn của văn hóa Phật giáo theo Thiền phái Trúc Lâm. Chùa Am Vãi ra đời trong trào lưu phát triển và truyền bá Thiền phái Trúc Lâm, là một điểm kết nối quan trọng với các trung tâm Phật giáo lớn như Vĩnh Nghiêm, Yên Tử…

Chùa Am Vãi theo các nhà sử học cho rằng: lúc đầu là một ngôi chùa nhỏ sau đó có công chúa nhà Trần đến tu hành ở đó nên tên gọi đến sau này là chùa Am Vãi. Chùa Am Vãi là tên gọi nôm, theo chính sử ghi lại chùa có tên chữ là Am Ni tự. Lý giải cho tên gọi của chùa theo “Lý lịch di tích chùa Am Vãi” của Ban Quản lý di tích thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Giang thì Am Vãi được hiểu theo những căn cứ sau: Thời Trần, chùa Am Vãi có sư Ni (công chúa nhà Trần) đến đây để tu thiền nhập định.

Theo Giáo sư Hoàng Phê giải thích (trong Từ điển Tiếng Việt, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1988, tr.1130): Ni (danh từ; kết hợp hạn chế) chỉ người phụ nữ tu hành theo đạo Phật và ở Chùa. Nhưng sau này chùa không có sư nữa, các vãi sở tại thay phiên lên canh chùa nên gọi là Am (chùa nhỏ) Vãi chăng? Người Việt dùng từ vãi là chỉ người hay đi chùa, giúp việc cho chùa, ít khi dùng với nghĩa là sư nữ.

Vào thời Lê, chùa là cổ tự có quy mô lớn trên diện tích khoảng 2500 mét vuông gồm các tòa tiền đường, tam bảo, hành lang, hậu đường, nhà trụ trì, vườn tháp, nhà bếp, giếng nước… Thế chùa dựa vào núi, hướng nhìn về sông Lục Nam. Xung quanh chùa có những dải núi nhỏ bao bọc…Chùa đã ba lần được nhân dân trùng tu và xây dựng, năm 1990, nhân dân hưng công tu tạo chùa trên nền chùa cũ. Năm 1998, chùa được tôn tạo theo kiểu chữ Đinh với quy mô 3 gian Tiền đường và hai gian Thượng điện. Năm 2009, chùa được đại trùng tu với 5 gian Tiền đường và 3 gian Thượng điện liên kết với nhau tạo thành bố cục chữ Đinh như hiện nay.

Những sự lạ lùng trên đỉnh non tiên này chỉ khi du khách đặt chân đến mới thưởng lãm được hết. Con người được khơi nguồn tâm tư khi đặt tay vào ướm thử vào những vết lõm hình thù bàn chân, bàn tay trên tảng đá lớn giữa vườn cây cuối chùa để được linh ứng với điều mong cầu sinh con, lấy chồng, lấy vợ… Trên đường lên tới đỉnh non cao hơn nữa, khi bước chân đã cảm thấy moi mỏi, ta có thể dừng chân ngồi nghỉ trên phiến đá. Bất chợt nhận ra trên đầu mình có những chùm me rừng đung đưa. Những quả me nhỏ như hạt ngọc xanh mướt xếp bên nhau thành chuỗi vòng vắt trên cành đẹp một cách lạ lùng. Tôi nhận ra đây là thứ quả học trò từng mê tít. Vừa ăn vừa xuýt xoa cái vị tuyệt vời chát chát, chua chua, rồi chiêu thêm ngụm nước thì vị chát chua ấy biến thành vị ngọt lan tỏa khắp lưỡi thấm đượm khoan khoái như tăng lực…

Về Am Vãi, nhấm nháp mấy quả me rừng, rồi ngộ ra một điều đơn giản và thú vị rằng: có những thứ ta biết về nó rất lâu nhưng không biết cội nguồn của nó ở đâu?! Và cũng đang cơn khát nước, chỉ một đoạn đường lại đặt chân tới giếng nước mát. Nước trong veo đã được lọc qua tầng vỉa của đá thiên nhiên. Giếng trên đỉnh núi mà quanh năm nước đầy và trong vắt. Uống một ngụm nước lã trong giếng ấy để biến vị chát bùi của me rừng thành vị ngọt lịm thấm vào đầu lưỡi rồi lan tỏa xuống cuống họng như một lần trở về với hồng hoang…

Giếng nước này chính là giếng cổ được nhắc đến trong sách Đại Nam thống chí khi ghi về chùa Am Vãi: Núi Am Ni xã Nam Điện huyện Lục Ngạn, mạch núi từ Phật Sơn, Thù Sơn kéo đến. Phía trước trái có giếng nước trong không bao giờ cạn. Cạnh núi có hai bồn bằng đá. Trên núi có nền chùa cũ. Vậy nên uống ngụm nước chảy từ “hồng hoang” ấy trong giếng cổ cũng mang một cảm giác lạ lùng và linh thiêng làm sao. Như một thứ nước từ ngàn năm đang nuôi dưỡng con người cả về thể chất và tinh thần.

Giếng cổ trên đỉnh núi mà quanh năm nước đầy và trong vắt

Trên đường lên tới đỉnh núi nằm trên dải núi Am Vãi, chọn một tảng đá ngồi nghỉ chân, chúng tôi luận bàn về những điều đang hiện hữu nơi thiên cảnh này. Ngọn gió của đạo Phật “quét” qua những cánh rừng già ở đây xưa kia, nhưng tư tưởng của Phật Hoàng Trần Nhân Tông thì thấm đượm sâu sắc vào vùng đất này với tinh thần Cư trần lạc đạo thả tuỳ duyên (nghĩa là: Ở đời vui đạo vẫn tùy duyên). Hai chữ tuỳ duyên, nhà nghiên cứu Hoàng Ngọc Hiến ngộ ra: Mọi nguyên lý, tư tưởng dù cao siêu cơ yếu đến đâu mà tách khỏi cái “duyên” níu kéo, nương vịn của những hoàn cảnh và điều kiện cụ thể của cuộc sống không tránh khỏi trở thành giáo điều vô duyên… ”

Có những điều tưởng chừng chỉ là dân gian truyền tụng, rồi trở thành một tín ngưỡng, nghi lễ tạo nên niềm tin, hi vọng trong ước nguyện. Nhưng triết lý đạo Phật trong Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử thì không hề đơn giản như vậy. Nguyên lai xuất phát của Thiền Trúc Lâm Yên Tử có điểm khởi nguồn từ việc dung hợp ba dòng thiền lớn là: Tì Ni Đa Lưu Chí, Vô Thông Ngôn và Thảo Đường. Cũng hiếm thấy đạo Phật ở nước nào lại có lịch sử coi trọng vấn đề “quốc gia xã tắc” lên trên hết như thời các vua Trần. Vua Trần Thái Tông là người chuyển hướng Phật giáo thiền tông sang một con đường mới. Vì vậy sau này Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử trở thành một Thiền học Việt Nam.

Tại phần Triều Trần trong cuốn Các triều đại Việt Nam của tác giả Quỳnh Cư – Đỗ Đức Hùng, NXB Thanh Niên, 2010, có nghiên cứu rằng, ở bài Tự Thiền tông chỉ nam (trong Khóa hư lục- cuốn sách xưa nhất hiện còn giữ trong kho thư tịch cổ nước ta) mà Trần Thái Tông là tác giả. Ngài kể lại sự việc năm 1236 đang đêm bỏ cung điện vào núi Yên Tử và lý do trở về. Ấy là khi Thái sư Trần Thủ Độ thống thiết nói: “Bệ hạ tu cho riêng mình thì được, nhưng còn quốc gia xã tắc thì sao? Vì để lời nói suông mà báo đời sau thì sao bằng lấy chính thân mình làm người dẫn đạo cho thiên hạ?…”

Trần Thái Tông đã trở về triều để 22 năm sau lãnh đạo nhân dân Đại Việt phá tan quân Nguyên. Trần Thái Tông là một vị vua đặc biệt, lúc làm vua thì thân làm tướng đi đánh giặc, xông vào “mũi tên hòn đạn”, làm vua nhưng xem thường vinh hoa phú quý, có thể từ bỏ ngai vàng không chút luyến tiếc. Ngài được giới nghiên cứu lịch sử đánh giá là “gương mặt văn hóa đẹp và lạ đến khác thường trong lịch sử Việt Nam”. Văn hóa là thước đo giá trị mỗi con người, mà thước đo ấy chính là thái độ với quốc gia xã tắc của mỗi người, bất kể họ ở cương vị nào.

Núi Yên Tử gắn liền với Thiền Trúc Lâm. Vua Trần Thái Tông luôn áp dụng cái học thực tiễn, đó là tu, tề, trị, bình trong lĩnh vực quốc gia – xã hội để phát triển tinh thần tự chủ tự cường của dân tộc; Vua Trần Thái Tông đã truyền ngôi cho Thái tử Hoảng lên nối ngôi lấy hiệu là Thánh Tông. Vua Trần Thánh Tông tiếp tục dốc lòng xây dựng đất nước thái bình, thịnh trị. Vị vua nhà Trần đời thứ hai là vị vua giỏi về thực hiện các chính sách ngoại giao mềm dẻo nhưng rất kiên quyết, nhằm bảo vệ danh dự của Tổ quốc, ngăn chặn từ xa mọi sự dòm ngó, tạo cớ xâm lược của nhà Nguyên.

Vua Trần Thánh Tông đã tiếp tục truyền ngôi cho Thái tử Khâm, lên ngôi lấy hiệu là Nhân Tông. Vua Trần Nhân Tông là vị vua đời Trần thứ ba được sử sách ca ngợi là một anh hùng, triết gia lớn, một thi sĩ sâu sắc của nước Việt ta thế kỷ XIII. Năm 35 tuổi, ngài nhường lại ngôi cho con là Trần Anh Tông, rồi năm 41 tuổi ngài vào núi Yên Tử xuất gia tu hành, lấy hiệu là Trúc Lâm Đại Đầu Đà, và cùng với Pháp Loa, Huyền Quang đã đào tạo hàng ngàn tăng đồ, phái đi trụ trì ở nhiều ngôi chùa trong toàn quốc, xây dựng hàng loạt chùa tháp trên vòng cung núi Yên Tử. Các vị đã trở thành Tổ đầu tiên của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử. Có thể nói đây là mốc son trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Thiền phái Trúc Lâm là hệ triết học Phật giáo Việt Nam đã thể hiện đầy đủ trí tuệ và bản lĩnh Việt Nam. Định hướng và mục tiêu của giáo phái này là xây dựng và phát triển một quốc gia hòa bình, an ninh, thịnh vượng, đoàn kết trong nhân dân, đoàn kết trong triều đình và giữa triều đình với nhân dân.

Trở lại với không gian nơi đỉnh núi dãy Yên Tử này, chùa Am Vãi hôm nay cũng là một trong những ngôi chùa nằm trong hệ thống chùa tháp được xây dựng trong thời Lý – Trần. Đến thời nhà Lê, chùa Am Vãi được bảo tồn khá nguyên vẹn (trích trong bài Giá trị Phật giáo Trúc lâm Tây Yên Tử trong văn hóa vùng Tây Yên Tử của PGS.TS Chu Văn Tuấn và TS. Nguyễn Thị Quế Hương (Viện Nghiên cứu Tôn giáo) trong hội thảo Tổ chức lễ hội Tây Yên Tử tháng 12/2016)

Có lẽ tại đây, tháp đá cổ thời Trần, Liên hoa bảo tháp (tháp báu Liên Hoa) là chứng tích rõ nét và còn nguyên vẹn về dòng Thiền Trúc Lâm Yên Tử đã ngự trị ở đây từ hàng trăm năm trước. Bởi trong lòng tháp có tấm bia bài vị ghi nội dung chữ Hán: Trúc Lâm viên tịch Ma ha Tỳ khưu Như Liên hóa thân bồ tát cẩn vị” ( dịch rằng: Tỳ khưu Như Liên hóa thân Bồ Tát được viên tịch về chốn tổ Trúc Lâm).

Khi tiếp tục theo con đường mòn gập nghềnh từng bậc đá chen lau trắng lên tới hang Tiền, hang Gạo để cầu mong cuộc sống no ấm, sung túc. Chúng tôi lại được nghe kể về truyền tích của hai hang lạ này. Xưa kia, mỗi ngày hai hang Tiền và Gạo đều chảy ra một lượng tiền và lượng gạo vừa đủ cho một người dùng, nhưng một hôm nhà chùa có khách, vị sư trụ trì bèn khơi cho gạo và tiền chảy ra nhiều hơn để dùng. Từ đó hang Tiền không xuất ra tiền, hang Gạo không chảy ra gạo nữa. Vị sư trụ trì đã không ở lại được, và chùa trở nên hoang vắng…

Hang Tiền, hang Gạo xưa kia là do mái đá chìa ra tạo thành một hang nhỏ. Nhưng sau này được xây dựng thành am nhỏ. Có một triết tự rất hay để lý giải theo văn hóa người Việt về chuyện hang Tiền, hang Gạo ở đây. Đó là các nhà sư tu hành tại chùa theo thiền phái Trúc Lâm Yên Tử theo lối khổ hạnh, ép xác, có gì ăn nấy tại nơi mình nhập thiền, nên hình tượng hang Tiền, hang Gạo là lương nhu tại chỗ. Nếu thấy nơi đó hết thức ăn lại dời đi nơi khác. Các vị tu hành này theo phái Tiểu thừa ( cỗ xe nhỏ chỉ chở đủ một người, theo lối tu cá nhân, không có khả năng cứu cánh, trợ giúp người khác. Người khác ở đây là hình ảnh vị khách đến ở nhờ nhà chùa một hôm và từ đó hang Tiền, hang Gạo không chảy nữa. Khi lối tu Đại thừa xuất hiện thì đó là hình tượng việc nhà sư ra đi là biểu hiện lối tu Tiểu thừa không còn phù hợp. Đạo Phật ở Việt Nam sau triều Trần đã đi vào làng xã, không còn ở riêng nơi thâm sơn cùng cốc như các vị sư triều Trần. Phật đã ở trong không gian của đời sống sinh hoạt người dân Việt, trở thành tín ngưỡng gần gũi, che chở cho tinh thần của người dân trong bốn mùa thiên nhiên…

Khi đặt chân đến đỉnh núi, giữa điểm trời và đất này, ta như với tay thấy trời cao, đặt chân xuống ướm vào dấu chân Phật. Ở đó con người sẽ cầu bình an… Chùa Am Vãi vừa là nơi thắng cảnh đẹp, nguyên thủy trong lành thiên phú, cũng là nơi cho con người những giác ngộ với triết lý về cuộc đời khi thấm hiểu về giá trị sống, giá trị tu thiền trong tư tưởng Thiền phái Trúc Lâm Tây Yên Tử. Đây là một địa chỉ ghi dấu chứng tích quan trọng về dấu tích trên con đường “Hoằng dương Phật pháp của Trần Nhân Tông xưa kia” (hành trình truyền bá những lời dạy/ giáo lý của đức Phật) để người thời nay chiêm bái, ngưỡng vọng giá trị văn hóa Lý -Trần trên mảnh đất vùng Kinh Bắc thượng.

Hãy bước chậm và hướng tâm thái mình với từng huyền thoại trên đỉnh núi mây bay, lắng nghe tiếng chim giữa đại ngàn, ngắm nhìn dãy Yên Tử vây quanh trập trùng, nhìn thật sâu dòng sông Lục Nam như sợi bạc lấp lánh, ta cảm thấy bản thể ta nhỏ bé mà sống động trước khoáng đạt của vũ trụ, được an nhiên trong một khoảng lành mát của cõi Phật… Chuyến đi như một trải nghiệm đầy ý nghĩa về hành trình tìm giá trị sống trong đời người. Cuộc sống là mênh mông, rất ngắn mà rất dài. Thời gian như tên bay đối với người yêu lao động, sáng tạo và cống hiến cho đời, nhưng thời gian sẽ dài lê thê với những người không có ước mơ hoài bão, để cho ngày tàn, tháng lạnh trôi đi trong niềm vô cảm…

Cảm ơn một ngày Am Vãi. Một ngày đặt chân lên cõi Phật. Một ngày được trở về an lành với quá khứ trong trẻo…!

Nguồn: https://vanvn.vn/ngoi-chua-co-dau-chan-phat-vung-kinh-bac-thuong-but-ky-nguyen-thi-thu-ha/
Nguồn: vanvn.vn
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.