Chiếc balo mòn vẹt lấm tấm bụi đường rớt khỏi vai người đàn ông có gương mặt khắc khổ. Căn nhà vẫn đang vang lên tiếng kèn tang có rất nhiều đôi mắt ngoái lại nhìn. Những ánh mắt ngờ ngợ cố nhíu mày nhớ ra gương mặt đó là của ai. Lại có vài người bắt đầu xì xào nói nhỏ. Người đàn ông quỳ xuống trước di ảnh vẫn đang nghi ngút khói hương:

– Anh về muộn rồi Hiền ơi!

Tất cả đều đã thầm khẳng định người đó chính là Mạnh – chồng của Hiền, người đã bỏ đi suốt bảy năm trời giờ mới trở về.

Hướng ngước nhìn người đàn ông sau đó nhìn về phía di ảnh mẹ. Còn chưa kịp định thần thì đã thấy cậu mình lao vào đấm thật mạnh vào mặt Mạnh.

– Ai cho mày tới đây? Mày còn mặt mũi nào mà tới gặp mặt con Hiền lần cuối.

Những tiếng xì xào bắt đầu vang vọng lên và nhiều người khó chịu ra mặt bắt đầu lời ra tiếng vào. Tất cả đều thể hiện thái độ bất mãn đối với Mạnh. Mạnh không nói gì, người đàn ông ấy vừa níu tay người vừa đấm mình vừa van xin:

– Xin anh, cho tôi đưa tiễn cô ấy lần cuối, xin anh!

Tiếng ồn ào cứ vang lên không dứt dường như lấn át cả tiếng kèn tang, cho đến khi một giọng nói chậm rãi cất lên:

– Đủ rồi! – Ông Liễn cất tiếng – Để nó…vậy đi.

Dù bất mãn nhưng người cậu vẫn buông tay Mạnh. Anh vội quỳ xuống trước linh cữu, sau đó đi nhìn mặt vợ mình lần cuối…Nhìn thấy những cảnh đó, ông Liễn nhắm đôi mắt của mình lại, nước mắt lăn dài trên gò má nhăn nheo.

Đám tang kết thúc, ngôi nhà nhỏ nằm bên dòng sông vẫn còn khá đông đúc người. Ông Liễn ngồi ở vị trí chủ nhà nhìn họ hàng, những đứa con trai và rất nhiều hàng xóm xung quanh đang vây quanh người đàn ông quỳ trước mặt. Hướng nhìn về phía ông ngoại rồi nhìn về phía Mạnh. Người đàn ông ấy có làn da ngăm đen và gương mặt khắc khổ, duy chỉ có đôi mắt rất sáng và giọng nói khá thanh. Hướng chợt nhớ đến lời mẹ mình:

– Ba con hát rất hay, ông ấy là thầy giáo dạy nhạc.

Hướng năm nay lên chín, đã bảy năm không có ba bên cạnh. Mỗi khi nghe các cậu hay những người nói về ba, luôn là sự tức giận và bảo rằng đừng bao giờ nhắc về ba trước mặt mẹ. Duy chỉ có mẹ là mỗi ngày đều luôn kể về kí ức cũ về ba cho Hướng nghe.

– Sao ba lại không ở bên cạnh má con mình? Khi nào ba sẽ về hả má?

– Ba đã từng đến bên cạnh má vào mùa thu, nên ba sẽ về vào mùa thu.

Hiền luôn nói chắc nịch như thế.

Và Mạnh đã về vào mùa thu thật. Vào những ngày con sông trôi bên cạnh nhà nước dâng hờ hững, mọi thứ xung quanh không hề biến chuyển theo thời gian, duy chỉ có hình bóng người vợ là không còn nữa. Hướng không biết sao mẹ mình khẳng định ba sẽ về vào đúng mùa thu, nhưng Hướng tin, vì suốt bảy năm qua mẹ vẫn tin, niềm tin đó rơi cả vào Hướng.

– Đuổi nó ra khỏi nhà đi ba – Cậu cả của Hướng lên tiếng, hướng về phía ông Liễn.

Tiếp đó là tiếng nhao nhao của các dì và vài người họ hàng, giọng họ đanh thép:

– Là hết tiền rồi về hay sao? Nhưng nhìn nhà má con nó đi, không có gì để cho anh bòn rút nữa đâu.

– Đi bao nhiêu lâu? Về trước mấy hôm chăm nó bệnh thì chết à?

– Nó cực khổ quá nên mới bệnh đầy người mà mất!

Tiếng chửi mắng va vào tiếng khóc.

Người đàn ông vẫn im lặng quỳ trước mặt ông Liễn. Lúc này Hướng mới cất tiếng:

– Đây là…ba phải không ngoại?

Khi ông Liễn còn chưa kịp trả lời thì Mạnh đã ngẩng lên nhìn đứa nhỏ gầy còm trước mặt bằng đôi mắt đỏ hoe. Một người họ hàng đứng bên cạnh tức giận:

– Con nói gì vậy Hướng? Bác đã nói bao nhiêu lần rồi, con không có ba.

Nó…nó không xứng!

Ông Liễn gõ mạnh cái gậy xuống đất khiến mọi người im bặt. Ở đây, ông vẫn là chủ gia đình, là người có tiếng nói nhất. Ông dịu dàng nói với Hướng:

– Lại…nhận ba đi con.

Hướng đi chậm rãi về phía Mạnh, sau đó những bước cuối, nó bước nhanh hơn, nhào vào lòng Mạnh ôm chặt, thỏ thẻ:

– Má dặn con là khi gặp lại phải ôm ba thật chặt, vì ba sẽ rất nhớ con.

Vài người bật khóc, có người vẫn còn giận nên nén nước mắt quay đi. Bà Tưởng – vợ ông Liễn, người vẫn luôn im lặng từ nãy tới giờ nhìn Mạnh rồi nhìn chồng. Tay bà siết chặt lại. Bà thương con gái đã mất vì thế bà giận Mạnh. Nhưng khi nhìn cảnh đó bà lại nhìn về ông Liễn, bà giận chồng…

***

Ông Liễn có năm người con nhưng chỉ có Hiền là con gái duy nhất. Ông vốn là thầy đồ, tính gia trưởng của một người đứng đầu dòng họ đã ngấm trong huyết mạch. Bốn người con trai không ai theo nghiệp chữ của cha mà đều chọn làm nông ở quê khiến ông tức giận. Nhà ông vốn khó, họ mưu sinh đủ nghề mà sống, nghề giáo còn nghèo hơn cả làm nông, thương vợ thương con, ai cũng một lần trái ý cha trong việc chọn nghề.

Tranh của hoạ sĩ Lê Trần Thanh Thuỷ

Hiền lại là đứa con duy nhất của ông Liễn có chung ước mơ với ba mình. Thế nhưng, đáp lại với sự nhiệt huyết của con gái, ông lại ép cô phải lấy chồng sớm thay vì tiếp tục việc học đại học. Người Hiền bị ép cưới khi ấy là Mạnh.

Thực ra ngày đó Hiền cũng đã có người yêu, nhưng ông Liễn tìm đủ mọi cách ép hai người chia tay. Mạnh là thầy giáo mới về trường, tuy là dạy âm nhạc nhưng vì con trai không có ai theo nghiệp làm thầy nên ông Liễn nhất quyết phải bắt rể làm thầy giáo. Trạc tuổi Hiền khi ấy chỉ có mỗi Mạnh, vừa là học trò cũ, vừa lại nghe lời, chính vì thế dù âm nhạc không phải như mong muốn của ông, ông vẫn ép Hiền phải kết hôn.

Ông Liễn khi ấy vừa là thầy, vừa là cha của Mạnh vì Mạnh mất cả gia đình trong một trận lũ, chính ông đã luôn dìu dắt hi vọng cậu trò giỏi nhất của mình nên người. Dù việc Mạnh chọn ngành âm nhạc đã theo đuổi từng làm ông rất giận nhưng vai vế “làm thầy” quan trọng hơn với những người nông dân suốt ngày chân lấm tay bùn.

Người yêu không chịu nổi sự bức bách đã rời quê mà đi, Hiền thuận làm vợ Mạnh sau nhiều lần ép gả và nhiều kế sách ông Liễn bày ra như giả vờ bệnh tật không qua khỏi. Nhưng sau khi về làm vợ, Hiền luôn giữ trọn đạo nghĩa vợ chồng, một phần vì quan niệm đã làm vợ người ta, phần khác là vì con người Mạnh.

Hiền gặp Mạnh vào mùa thu, chính vì thế cô luôn bảo anh đến với cô vào mùa thu. Tuy là học trò của ba nhưng cũng như bao nhiêu người khác học ở trường lớp nên rất ít khi Hiền gặp Mạnh. Ngày đó, trong bóng dáng hoàng hôn rơi trên con sông đỏ như một chiều mùa thu, chàng trai ấy đã xuất hiện trước mặt Hiền và hỏi nhỏ:

– Em là Hiền có phải không?

Kể từ lúc đó, Hiền nhận ra hai điều:

Thứ nhất, ngay cả anh ấy cũng không biết Hiền là ai, cũng ở trong một hôn sự bị sắp đặt như Hiền vì ơn nghĩa.

Thứ hai, giọng của anh ấy thật dịu dàng, như cách mùa thu mơn man trên đôi gò má của Hiền vậy.

***

Cứ mỗi độ thu về, khi hai mẹ con ngồi trên bậu cửa ngắm nhìn dòng sông đang trôi êm đềm phía trước, Hiền lại cất lời một bài hát vu vơ.

– Bài hát hay quá má ơi.

– Đó là bài hát của ba con sáng tác đấy. Ba con đến với má vào mùa thu và mang mùa thu dịu dàng đến cho đời má.

Mạnh là một người chồng tốt, ngày đó tuy là vì thuận mắt ông Liễn nhưng Mạnh thương Hiền là thật. Hiền là người phụ nữ dịu dàng, lại đảm đang, vì thế tuy là cưới trước yêu sau nhưng Mạnh luôn đối xử tốt với Hiền.

Hai vợ chồng sau khi kết hôn thì ở riêng ở căn nhà nhỏ bên nhánh sông này. Chồng ngày ngày đi dạy, vợ ở nhà lo vườn tược, bán buôn ngoài chợ. Hiền còn nhớ lấy nhau nhiều tháng, có bận khi hai vợ chồng ngồi bên lu nước ngắm trăng rơi xuống sông, anh ngân nga vài câu hát:

– Tôi mới nghĩ ra tặng mình đấy…- Mạnh ngại ngùng – Một bài hát về lời tỏ tình vào mùa thu.

Hiền bật cười:

– Đã là vợ chồng rồi mà còn tỏ tình.

Đó cũng là lúc Hiền biết “mùa thu” của mình đã đến, dịu dàng và cũng hay ngại ngùng.

Đô thị hóa khiến những mảnh đất quê lên cơn sốt. Ông Liễn nắm trong tay nhiều mảnh đất và nhờ biết nắm bắt thời cuộc nhanh chóng bán mua nhiều mảnh đất có giá trị. Hiền lúc này được sự động viên của Mạnh nên sau khi học lại thì làm ở trên phường, vì khi cả hai lấy nhau còn rất trẻ, Hiền phải bỏ dở việc học.

Khi ông Liễn bắt đầu có tiền thì nhiều người qua lại. Nhiều người bắt đầu để ý đến Hiền, vừa muốn thân tình với ông, vừa bắt đầu so sánh nói Mạnh khập khiễng, không xứng với con gái ông. Ông nghe vậy mà thuận. Hiền vẫn còn trẻ, lại có công việc ổn định, tự chủ so với nhiều phụ nữ trong xóm, một anh giáo dạy nhạc hợp đồng trở thành gánh nặng.

Một tối, có người ghé sang nhà ông Liễn bắt chuyện:

– Ngày trước chẳng phải ông vẫn hay muốn bắt rể tri thức đấy sao? Thế nào lại vớ phải anh thầy dạy nhạc?

Ông Liễn gục gặc:

– Chỉ muốn có con trai trong nhà làm thầy, cho cái chữ hãnh diện, khổ nỗi mấy mặt con đều bám ruộng, chẳng đứa nào chịu vất vả việc học.

– Trước còn khiên cưỡng, nay cái Hiền cũng thành cán bộ, chồng thì cứ bấp bênh, như có như không.

Người ta nói dang dở nhưng đầy ẩn ý.

Nói từ một tối thành nhiều tối.

Cho đến khi nhận được nhiều lời mai mối, ông Liễn nhất quyết bắt Hiền ly hôn. Đổi lại, so với một người con gái mười mấy tuổi lúc trước thuận theo ý ông chỉ là sự đanh thép của người phụ nữ đã có chồng:

– Anh Mạnh, cũng là ba ép tôi cưới, tôi đã nghe theo một lần rồi. Nhưng sẽ không bao giờ có chuyện vô lý đó lần thứ hai. Anh ấy đã là chồng tôi, tôi sẽ không vì ba mà bỏ anh ấy.

Suốt những năm sau đó, Hiền thậm chí từ mặt ba khi ông liên tục tìm cách để những người muốn cưới Hiền gặp gỡ. Sau đó, Hiền sinh Hướng. Gia đình nhỏ tưởng như hạnh phúc. Nhưng Hiền cương quyết bao nhiêu thì Mạnh lại không làm được như thế. Ông Liễn gây áp lực khiến trường kết thúc hợp đồng với Mạnh. Lại xem anh như phận ở rể vì anh mồ côi mà đay nghiến.

– Tôi nghe nói công việc trên trường bị cắt rồi? – Ông Liễn hắng giọng

– Con vẫn đang cố gắng xin trụ lại, nếu được sẽ liên hệ thêm các trường khác để xin chân…

– Người ta một lần dạy học dạy cả đời, sinh viên thì ra trường ngùn ngụt, trường thì ít mà nhân công thì nhiều, kiếm đâu ra chỗ đễ chen vào?

Mạnh im lặng không nói.

Khi Hướng lên hai tuổi, chịu không nổi áp lực, muốn Hiền có được hạnh phúc mới, Mạnh ra đi.

Một lần ra đi là bảy năm.

Hiền chưa bao giờ đi tìm Mạnh, cô tôn trọng quyết định của anh. Bà Tưởng

– mẹ cô từng hỏi:

– Sao bây không đi tìm nó? Nếu vẫn muốn có chồng thì phải biết giữ chồng chứ?

– Ra đi là quyết định cuả ảnh, con tôn trọng chồng mình nên con sẽ không phản đối. Nhưng vợ chồng ở với nhau nhiều năm, con hiểu ảnh, ảnh thương gia đình lắm, con luôn tin ảnh sẽ trở về.

Và vì cô tin anh sẽ trở về. Anh từng bảo anh là mùa thu của cô và cô cũng thế, vì thế cô tin anh sẽ quay lại vào mùa thu.

Nhưng cô đã không đợi được.

***

Sau đám tang, Mạnh ở lại căn nhà ấy, anh xin vào trường để dạy âm nhạc cấp hai, phụ trách gần như cả bốn khối lớp vì lúc đó giáo viên nhạc ở quê rất thiếu. Căn nhà chỉ có hai cha con nhưng ai nhìn vào cũng thấy hạnh phúc đủ đầy. Hướng chưa bao giờ hỏi lí do ba rời xa hai mẹ con, đủ để thấy nó được Hiền nuôi dạy rất tốt, hết sức thấu hiểu. Mạnh cũng không nhắc lại, anh giận bản thân vì đã bỏ đi và anh không thể giải thích chỉ vì đơn giản áp lực. Bảy năm nuôi con của mình Hiền đã hơn hẳn áp lực đó.

Có những hôm cúp điện, khi hai cha con ngồi trên bậc thềm thả chân xuống mảnh sân đất để ngắm ánh trăng rơi chảy tràn sâu, Hướng lại ngân nga vài câu hát.

Mạnh bất ngờ vì giai điệu quen thuộc này:

– Con biết bài này sao?

– Má dạy cho con đó, má nói ba viết bài này tặng má.

Mạnh quay đi rơm rớm nước mắt.

Gió thu đã về rồi, nhưng so với lần đầu tiên Mạnh hát cho Hiền nghe thì bây giờ Hiền không còn bên cạnh anh nữa.

Hướng nhìn ba mình:

– Giờ sẽ là con hát cho ba nghe, vì thế mùa thu mới của ba sẽ bắt đầu.

Mạnh lại bật cười. Anh biết rõ ai là người đã bày cho con phải nói thế. Có lẽ người ấy luôn biết, anh sẽ đau lòng. Và cả hối hận.

Thời gian sau đó, anh vẫn thường xuyên qua lại nhà ông Liễn để thăm ông.

Trong khi thi thoảng các cậu của Hướng mắng chửi, bà Tưởng vẫn chưa nhìn mặt được người con rể phụ tình thì ông Liễn dù vẫn rất lạnh lùng nhưng đã phần nào có thể hỏi thăm vài câu dù chưa thực sự tiếp nhận. Nếu hỏi về lí do cho việc đó, thì cũng là chuyện nhiều năm về trước.

Mạnh bỏ đi hơn năm ông Liễn vẫn chưa bỏ cuộc luôn đốc thúc hôn nhân của Hiền với những người có tiền khác. Nhưng Hiền chỉ một mực ở một mình nuôi con chờ chồng. Ông vẫn nhớ như in lời cô nói:

– Anh Mạnh dù có bỏ đi thì khi chưa ly hôn con vẫn là vợ anh ấy. Còn là vợ một ngày con vẫn chờ chồng mình.

Đến năm thứ ba, ông dần thôi nuôi ý định khi tuổi tác của Hiền ngày một lớn và vì ông xót con gái, muốn cô có thể để ông lo phần nào. Cuộc sống hai mẹ con thực sự quá khổ. Nhưng cô vẫn tự mình nuôi lấy con.

Cho đến trước khi mất, ước chừng mình không thể qua khỏi cô nói với ông:

– Nếu anh Mạnh có về…ba đừng đuổi anh ấy đi nữa nha ba. Con luôn tôn trọng ba mình, thằng Hướng cũng muốn!

Ông Liễn nhắm mắt như để chấm dứt dòng hồi tưởng. Đó là lí do vì sao hầu như những người thân thuộc với Hiền đều không tha thứ cho Mạnh thì ông là người duy nhất tha thứ. Ông phải tha thứ. Vì tất cả nguồn cơn đều từ ông mà ra. Đến khi con gái mất ông mới phần nào hiểu được lỗi lầm của mình.

***

Mạnh nhận được lời mời dạy học ở một trường tư ở Thủ Đô nhưng vẫn còn chần chừ. Cậu cả đang ngồi ở phía đối diện uống cốc nước vối sau khi vừa đi làm đồng về nhìn tờ giấy mời xanh đỏ trên tay Mạnh hắng giọng:

– Chú chần chừ gì? Có cơ hội làm việc ở Thủ Đô thì tốt rồi.

– Em lo cho thằng Hướng anh hai ạ. Đó quá xa quê, đi rồi bỏ nó một mình không ai lo.

Cậu cả buột miệng:

– Thì cũng như mấy năm cậu bỏ đi thôi, cũng cả nhà tôi, cũng bà con xóm giềng.

Mợ cả đang vừa bưng nồi cá kho vào nhà dọn lên bàn vừa hắng giọng liếc chồng mình.

– Ổng ác cái mồm, chú đừng để bụng.

Mạnh bật cười. Đã qua rất nhiều năm, nhớ thương em gái thì đôi khi các anh vợ cũng vẫn rầy la Mạnh nhưng bây giờ đã có thể thường xuyên ngồi ăn cơm với nhau. Thương hai cha con Mạnh nên gia đình các anh vẫn hay qua nấu cơm ăn chung, chia sẻ mọi nỗi lo trong cuộc sống. Các anh thẳng tính, nhưng thương em thương cháu.

– Chú chưa nói với thằng Hướng à?

– Dạ chưa. Bữa qua mới nhận được giấy, em mới thưa với má thôi. Nhưng vẫn còn lưỡng lự.

Đang dang dở câu chuyện thì Hướng bước vào nhà, ngồi bên chiếc bàn gỗ nhỏ nhìn ba mình đang ở gần đó trên tấm phản đang xếp vài thứ đồ đạc và nói chuyện với cậu mợ. Thấy sự chần chừ của con trai, anh nhìn cậu thiếu niên trông giống mình như tạc hỏi:

– Con quyết định chọn trường Đại học nào chưa?

Hướng phân vân vì cậu đậu cùng lúc hai trường: một trường ở Hà Nội, một trường thì ở gần nhà. Kể từ khi ba về, cậu luôn muốn dành nhiều thời gian ở cạnh ba dù nhiều năm nữa đã trôi qua kể từ khi mẹ mất vì thế dù trường Hà Nội là nguyện vọng, cậu vẫn không dám nói ra. Mạnh cũng vậy, nếu đến Thủ Đô, dạy ở trường tư thì sẽ có nhiều tương lai với nghề và cả điều kiện vật chất cũng tốt hơn, nhưng khi nhớmình đã bỏ qua nhiều năm tháng tuổi thơ của con trai và nhớ về người vợ thủy chung, anh lại không muốn đi.

Hai người cứ chần chừ mãi cho đến khi bà Tưởng, lúc đó vừa đi qua do mua ít bánh trái sẵn để hỏi thăm về tình hình thi cử của cháu trai lúc này mới cất tiếng:

– Chứ không phải thằng Mạnh cũng được mời dạy ở Hà Nội sao? Thì hai cha con lại đi luôn một thể.

Lúc này cả hai cha con cùng thốt lên:

– Ba cũng được mời đi Hà Nội/ con cũng muốn học ở Hà Nội hả?

Rồi cả hai đều bật cười.

Sau khi hội ý, sắp xếp, trước ngày đi, Mạnh cùng con trai qua nhà ông Liễn để tạm biệt ông. Ông Liễn ngồi xe lăn, cách đây hai năm ông bị tai biến, từ đó sức khỏe xuống cấp dần, ít lâu thì lẫn, không thể nhớ nổi ai với ai. Mạnh thưa chuyện với ông vì hai cha con quyết định rời miền sông nước để ngược về Thủ Đô bắt đầu cuộc sống mới. Bà Tưởng thi thoảng lại lắc đầu:

– Bây cứ đi đi chứ ổng nghe hiểu gì nữa đâu mà phải thưa gửi.

Nhưng Mạnh vẫn lắc đầu, anh thưa rõ mọi chuyện lại lần nữa với ông, hứa sẽ về thăm vô cùng kính trọng.

Khi hai cha con chuẩn bị đi thì đột nhiên ông Liễn ú ớ lấy từ trong người ra một bọc tiền nhỏ, miệng ú ớ:

– Đi mạnh giỏi, thằng Mạnh! Cho bây!

Đó là số tiền ông để dành, tuy không nhiều, nhưng như sự thức tỉnh hiếm hoi của ông. Ngay sau khi Mạnh nhận số tiền trong nước mắt, ông Liễn lại ú ớ cứ như người không biết gì, lại lẫn.

Sau khi gửi lại nhà cửa vườn tược cho phía nhà các anh, Mạnh cùng con trai vác ba lô đi dọc theo con sông về hướng bến xe đầu xóm. Ngày anh đi, trăng không in bóng nước, nhưng trong mơn man gió thổi về vẫn tượng hình hai mái đầu đã từng tựa vào nhau mà ngân nga câu hát. Mạnh chợt nghe điệu hát quen thuộc vang lên đâu đó. Anh nhìn lại phía sau lưng, Hướng đang hát bài hát ấy dù đã qua rất nhiều năm rồi.

Mùa thu ấy, có người ở lại, có người ra đi, nhưng bài hát ấy thì vẫn còn mãi, như gợi nhớ về đã từng có người vì mùa thu của riêng mình mà hát.