Đó là những năm tháng mà Trường cấp 3 Đồng Hới, sơ tán hết những Trạng sang Cồn Chùa rồi về đóng đô ở Cộn cho đến ngày nay.
Những cô cậu học trò của khóa học ấy nay đều đã bước qua tuổi 70 vẫn nhớ như in những lớp học bán âm bán dương, lớp này cách xa lớp kia hàng trăm mét khiến mỗi lần trống báo hết tiết các thầy cô phải vội vàng chạy qua lớp khác cho kịp giờ dạy. Nơi ở của học sinh là những lán trại dựng tạm bên bờ suối, ăn uống không đủ no, sách vở thiếu thốn, một buổi lên lớp học còn một buổi vào rừng lấy củi, chặt gỗ dựng trường học và tự nấu ăn…
Thuở đất nước có chiến tranh nên ngày đó khóa tôi có hàng chục bạn đang học thì có lệnh gọi đi khám nghĩa vụ quân sự và lên đường nhập ngũ. Những lớp 10 ngày đó (lớp 12 bây giờ) thỉnh thoảng lại vơi đi mấy người vì họ đã trở thành người chiến sĩ và lên đường ra trận. Nhiều người ra đi mà không có ngày trở về.
Họ đã thành liệt sĩ.
Dữ dội như thế nhưng ngày đó những đứa học trò 16, 17 tuổi chúng tôi thấy những điều đó là rất đỗi bình thường như một điều tất yếu, bởi đó là một cuộc sống thời chiến. Hai chữ chiến tranh đã cắt nghĩa cho tất cả.

Học sinh trong buổi lễ chào cờ đầu tuần của Trường THPT Đồng Hới. Ảnh: THPT Đồng Hới
Nhớ mãi lời thầy dạy
Trong chiến tranh và gian khổ, thầy trò yêu thương nhau hơn, tình bạn bè càng gắn bó với nhau hơn đến mức ngày nay mỗi lần gặp lại nhau, chúng tôi vẫn nhắc về những kỉ niệm của 60 năm trước cứ như là nó mới diễn ra hôm qua.
Nhớ năm lớp 9 tôi học lớp 9C. Dạy văn học kì 1 là thầy Trọng, qua học kì 2 dạy văn là cô Xuyến hiệu phó. Cả thầy và cô đều nhớ hết tên và nắm rõ lực học của học trò và xem chúng tôi như con em. Thầy Trọng nay 90 tuổi vẫn chơi facebook, hàng ngày thầy vẫn lướt mạng, viết còm, đánh dấu like vào những status của lũ học trò 73, 74 tuổi một cách hóm hỉnh như bạn bè cùng trang lứa. Còn cô Xuyến thì giữ mãi trong chúng tôi hình ảnh một cô giáo xinh đẹp, duyên dáng với mái tóc dài chấm gót. Mỗi giờ lên lớp của cô thật cuốn hút.
Năm lớp 10 tôi học 10B. Dạy văn là thầy Lương Duy Cán, một thầy giáo dạy giỏi nức tiếng ngày đó. Nhớ một buổi sáng đầu thu tháng chín sau ngày khai giảng, thầy có hai tiết giảng văn bài Tuyên ngôn độc lập của tác giả Hồ Chí Minh. Đó là một áng văn chính luận mẫu mực về ngôn ngữ, nội dung và ý nghĩa. Thầy viết lên bảng dòng chữ Giảng văn: Tuyên ngôn độc lập rồi gọi tôi đứng dậy đọc bài trong sách giáo khoa cho cả lớp nghe.
Tôi đọc to nhưng vì hồi hộp nên nhưng quá nhanh. Thầy bước xuống chỗ tôi, vỗ vai tôi nói: Đọc là cho người khác nghe, đọc kiểu tên bắn như “anh” thì ai nghe kịp. Chỉ một lần thầy dạy như thế mà tôi ghi nhớ mãi. Sau này vào học khoa văn ĐHSP Vinh rồi ra trường làm giảng viên văn học ở trường ĐHSP Quy Nhơn, mỗi lần lên lớp tôi vẫn nhớ lời thầy Cán dạy: Đọc là để cho người khác nghe, vì thế phải đọc thong thả, đúng với nhịp điệu và ngữ điệu của văn bản.
Đầu óc học trò của chúng tôi tinh khôi như tờ giấy trắng. Các thầy cô đã viết nên những trang đơi fđầu tiên về những bài học không chỉ kiến thức khoa học mà còn cả về cách sống làm người. Tôi nhớ thầy Chánh dạy môn chính trị thường lồng ghép những bài học đạo đức vào tyrong bài giảng. Có lần thầy dạy chúng tôi: Mỗi chúng ta sống là vì chúng ta nhưng phải luôn nhớ là biết sống vì người khác. Khi chúng ta sống tốt vì người khác thì tự nhiên cuộc sống của bản thân mình sẽ tốt hơn.
Đó là những bài học làm người tuổi mười bảy.
Cứ thế chúng tôi nên người
Đến bây giờ nhớ lại, những năm tháng học cấp 3 Đồng Hới của chúng tôi thật vô cùng hồn nhiên, vô tư và trong trẻo. Tuổi thơ của chúng tôi sinh ra và lớn lên trong chiến tranh nhưng không hề dữ dội chút nào. Có được điều đó là nhờ những năm tháng được làm học sinh dưới mái trường cấp ba Đồng Hới.
Học trong hoàn cảnh chiến tranh và gian khổ như thế nhưng chất lượng học tập của chúng tôi là những con số rất thật và rất có sức thuyết phục. Nhớ tháng 6 năm 1971, kì thi tốt nghiệp cấp 3 của khóa chúng tôi diễn ra ngay tại trường khi đó đã chuyển về Cộn, tỉ lệ đỗ tốt nghiệp toàn trường chỉ 50%.
Có lẽ đó là một kì thi tốt nghiệp phổ thông khắc nghiệt nhất trong lịch sử trường cấp 3 Đồng Hới và cũng có thể là kì thi phổ thông khắc nghiệt nhất cả nước. Đến mức những người có tên trong danh sách đỗ tốt nghiệp đều lấy làm ngạc nhiên như không thể tin nổi. Những bạn rớt tốt nghiệp sẽ học lại từ đầu năm lớp 10 và sẽ thi tốt nghiệp lại với khóa sau. Đó là một điều rất bình thường với thế hệ chúng tôi.
Chuyện về một người bạn
Phạm Bá Chiểu là người bạn học cùng lớp 10B thân thiết với tôi, là bác sĩ, nguyên giảng viên Đại học Y Huế.
Tháng 6 năm 1971, Chiểu nằm trong số 50% đỗ tốt nghiệp cấp 3 của lớp 10B. Cả lớp tôi năm đó có 50 học sinh thì rớt tốt nghiệp mất 25 bạn. Thế mà Chiểu lại đậu. Tôi ngạc nhiên vì Chiểu học rất ất ơ. Chưa khi nào tôi thấy Chiểu làm bài tập ở nhà.
Cứ trước giờ học, Chiểu mở cặp của tôi: Mi đưa vở bài tập tao xem. Rồi Chiểu tốc kí chép vội mấy bài đối phó. Mà bài tập của tôi thì cũng rất ơ vì tôi cũng không có khái niệm làm bài tập ở nhà. Học xong là tôi đạp xe đi chơi linh tinh hoặc chặt củi, bứt lá làm phân xanh trên những ngọn đồi ngoài cầu Bốn hoặc dốc Đá Bạc, Ba Ba, Cúp Cúp.
Đến lớp tôi mượn vở của Quốc (Đỗ Kiến Quốc) xin chép mấy bài. Quốc học giỏi nhất lớp, hiện là PGS giảng dạy tại ĐHBK TP HCM, hoặc chép của bạn Minh quê Lộc Đại, một người bạn hiền lành cả năm không nói một tiếng to trong lớp nhưng không có bài toán nào thầy Hải ra mà Minh không giải được.
Nói chung ở lớp 10B khóa 68-71 của tôi số học giỏi cũng không nhiều lắm nhưng số học ất ơ như Chiểu với tôi thì đếm không hết. Thế mà kì thi đại học năm đó Phạm Bá Chiểu lại gây nên một nỗi ngạc nhiên cho mọi người là bạn đủ điểm đỗ vào đại học Y khoa Hà Nội. Ngày đó chỉ cần đủ điểm đậu vào ĐHSP Vinh như tôi là đã có thể gây ngạc nhiên rồi, thế mà Chiểu đỗ thẳng luôn vào Y khoa Hà Nội.
Cả khóa tôi năm đó chỉ có Chiểu với bạn Thành con ông trưởng ty y tế đỗ vào trường Y khoa Hà Nội. Gặp Chiểu ở cửa hàng kem Cộn, tôi nói có khi người ta chấm lộn bài mi. Chiểu nhăn răng cười: Tau mà lộn thì mi còn lộn hơn, mi học ĐHSP thì ra trường dạy ai nghe hè. Hai đứa chúng tôi cười sung sướng ăn hết một lúc 10 que kem, mỗi cái giá một hào.
Tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội loại giỏi, Phạm Bá Chiểu được bổ về làm cán bộ giảng dạy Đại học Y Huế. Người ta chỉ cần học ở ĐH Y Huế đã oai rồi, thế mà Chiểu còn làm thầy dạy trường đại học Y Huế, oai gấp mười lần. Sau đó thì Chiểu chuyển vào làm ở bệnh viện C Đà Nẵng. Mỗi lần gặp nhau, nhớ về kỉ niệm tuổi học trò, chúng tôi vẫn nhắc lại với nhau lời thầy Cán và thầy Chánh: Đọc là để cho người khác nghe được và phải biết sống vì người khác.
Nay thì BS Phạm Bá Chiểu đã nghỉ hưu và sống ở TP Hồ Chí Minh trong một cuộc đời tĩnh lặng sau khi đã đi qua một tuổi thơ trong trẻo ở cấp 3 Đồng Hới. 60 năm đã trôi qua kể từ cái tuổi học trò dưới mái trường cấp 3 Đồng Hới ấy, mỗi lần gặp nhau, chúng tôi lại kể lại với nhau về những năm tháng tuổi thơ và xem đó là một quãng đời đẹp nhất của chúng tôi.