Cao Hùng Lynh dịch
Ideas and Men (Con người và Tư tưởng) của Crane Brinton, tác phẩm được trích đăng dưới đây, là một trước tác về lịch sử văn minh phương Tây. Vốn được biên soạn cho chương trình giáo dục tổng quát tại đại học Harvard, nơi Brinton là giáo sư cổ sử và kim sử, cuốn sách này cung cấp một sự khảo cứu hữu ích về các khuynh hướng chính yếu của tư tưởng phương Tây, đồng thời được giới học giả nồng nhiệt đón nhận. Với tư cách là một trong những nhân vật thể hiện được đặc điểm của thời hiện đại, Brinton đã đưa ra một quan niệm, mà vì thiếu thuật ngữ để diễn tả, cho nên ông gọi nó là “phản lý tính luận” (anti-intellectualism). Trong tác phẩm về lịch sử tư tưởng này, tuy nhiên, Brinton chịu sự tác động của sự kiện rằng tâm lý học dường như đã tạo ra sự ảnh hưởng vô cùng lớn lao đến tư tưởng trong những thập kỷ đầu của thế kỷ hai mươi, giống như ảnh hưởng của sinh vật học trong thế kỷ trước. Trong số các nhân vật nổi bật đã tạo ra “phản lý tính luận” của thời hiện đại, ông đã đồng nhất các nhân vật như Darwin, Freud và Pavlov với Nietzsche, Machiavelli và Pareto.
Khi đọc trích đoạn dưới đây, cần phải nhớ rằng sự định nghĩa của Brinton về phản lý tính luận phần nhiều là sự định nghĩa của chính ông. Ông không hề dùng bất cứ một định nghĩa tự điển tiêu chuẩn nào. Nhiều phê bình gia văn học không hoàn toàn tán thành sự phân biệt mà ông đã tạo ra giữa “chủ nghĩa lãng mạn” và “phản lý tính luận.” Mặt khác, Brinton cũng đã minh định cái ý nghĩa mà ông mang lại cho phản lý tính luận; ông đã trình bày sự khó khăn của việc tìm kiếm một thuật ngữ chính xác hơn, đồng thời để củng cố quan điểm của mình, ông đã đưa ra nhiều dữ liệu tâm lý học và xã hội học đáng để chúng ta lưu tâm.
Không chỉ các nhà tâm lý học như Freud và Jung, mà cả những triết gia như Shopenhauer, Nietzsche, Sartre và William James, cùng với các nhà văn tôn giáo như Kierkegaard và Tolstoy, đều diễn tả bản chất con người theo một cách thức tương tự nhau. Sự tác động vượt trội của cùng một quan điểm trong nền văn học và nghệ thuật hiện đại đã được William Barrett phác họa một cách sáng sủa lạ thuờng trong tác phẩm gần đây của ông, Irrational Man, A Study in Existential Philosophy. Các trích đoạn từ những tác phẩm của các nhân vật này sẽ mang đến một cơ hội quý giá để có được sự khảo sát thêm về các vấn đề được nêu lên trong bài tiểu luận dưới đây.
Định nghĩa “phản lý tính luận”
Có lẽ cái mà ở đây chúng ta gọi là phản lý tính luận thì đối với các sử gia tương lai sẽ chỉ là một trong những thành tố của nền văn hóa thế kỷ hai mươi của chúng ta, một phần của tinh thần thời đại chúng ta, một phần của toàn bộ các quan điểm của chúng ta về cuộc sống và vũ trụ. Có lẽ sẽ an toàn hơn nếu coi phản lý tính luận, đặc biệt là trong các mối liên hệ tới việc nghiên cứu về con người, như là một trong các biểu hiện tiêu biểu của tinh thần thời đại chúng ta.
Tên gọi này là một tên gọi không thích hợp, nhất là khi nó nhấn mạnh đến tính phủ định và sự đối kháng; tuy nhiên, có vẻ như hiện tại không thể tìm được từ khác để thay thế. Cần phải nói rõ, bất cứ nỗ lực nào nhằm chỉ ra rằng khuynh hướng này đánh giá, chẳng hạn như, cảm xúc thì cao hơn suy tư; con tim tốt hơn cái đầu; động lực, sự thôi thúc hoặc, nếu bạn muốn nói theo kiểu Freud, xung năng tính dục (libido) hay tự ngã (Id), tốt hơn lý trí, đều là một sự diễn dịch tai hại về bản chất của nó. Phản lý tính luận, trong ý nghĩa mà chúng ta dùng ở đây, không hề coi phương tiện suy tư là xấu xa, mà coi phương tiện suy tư hàm ngụ bên trong con người trong hầu hết mọi thời đại là yếu đuối. Những người theo trường phái lãng mạn đồng ý với Thomas Hardy rằng “tư tưởng là chứng bệnh của xác thịt”; phản lý tính luận chỉ nhận xét rằng tư tưởng dường như được định đoạt bởi ham muốn, đam mê, định kiến, thói quen, những phản xạ có điều kiện, và nhiều thứ khác nữa, những thứ không hề suy tư. Thật không may khi không có được một danh xưng được mọi người đồng tình về vấn đề này. Tuy nhiên, thuật ngữ [phản lý tính luận] hiện đang được sử dụng rộng rãi để mô tả một điều hoàn toàn khác — sự ca ngợi cái phi lý trí, sự đề cao cái phi lý trí như là một hoạt động thực sự đáng khao khát của con người, sự phỉ báng lý trí. Chúng ta gọi quan điểm không thích lý trí và lòng yêu chuộng cái phi lý trí như thế là chủ nghĩa lãng mạn, một chủ nghĩa lãng mạn theo cách nói của Geothe: “Cảm xúc là tất cả.” Những kẻ yêu chuộng cái phi lý trí hiện đại, giống như đa số những kẻ biện minh cho chủ nghĩa Quốc xã, đều đi xa hơn những nhà lãng mạn đầu tiên này, nhưng cái gốc của ý niệm cũng nằm trong phạm vi chủ nghĩa lãng mạn. Điều kém may mắn nhất là đã có một sự nhầm lẫn như thế trong một vấn đề hết sức quan trọng của thuật ngữ. Tuy nhiên, chúng ta sẽ cố gắng dùng thuật ngữ phản lý tính luận theo một cách thức không có sự khen hay chê nào trong đó. Mặc dầu trong sự phản đối mà người phản lý tính dành cho cái triết lý của thời kỳ Khai sáng rằng nền giáo dục phổ quát, sau một đêm, có thể dạy cho con người biết suy nghĩ một cách đúng đắn, anh ta thường gièm pha công cụ suy tư, nhưng người phản lý tính, trong một ý nghĩa nào đó, vẫn là kẻ kế thừa đích thực của thời kỳ Khai sáng, và suy cho cùng, vẫn là kẻ tin rằng tư tưởng có khả năng làm cho đời sống con người trở nên tốt đẹp hơn. Chính Freud, người được xem là kẻ đề xướng tính ái dục mang đặc tính bản năng và sâu thẳm, cũng tin tưởng một cách chắc chắn như các triết gia thế kỷ mười tám vào việc chân lý – một chân lý khoa học được thiết lập thích đáng – có khả năng thúc đẩy phẩm hạnh lương hảo nơi những cá nhân đã được hiểu biết về chân lý; nhưng – và đây là điểm khác biệt quan trọng – các triết gia nói trên lại nghĩ rằng cái xen giữa cá nhân và sự hiểu biết về chân lý chính là lớp vỏ mục rữa của các định chế đã bị suy tàn, đó là giáo hội Thiên chúa giáo La-mã và nền quân chủ Pháp quốc; trong khi đó, theo Freud, không chỉ hệ thống các định chế, mà còn có các thói quen và các chiều hướng cá nhân, cùng với hệ thống thói quen lâu đời được hình thành từ thuở lọt lòng, đang hiện diện ở giữa cá nhân và sự hiểu biết chân lý. Freud, ngay cả trước giai đoạn tuổi già và phải sống kiếp lưu vong bất hạnh, cũng không hề hy vọng rằng đa số con người có thể đi hết con đường của họ để đến với loại chân lý này trong một khoảng thời gian ngắn.
Những hy vọng nung nấu dành cho tiến trình chậm chạp trong sự hoàn thiện các mối tương quan của con người — một sự hoàn thiện mà ngay cả những kẻ phản lý tính có khuynh hướng thiên tả cũng phải đặt dấu chấm hết cho tính có thể hoàn thiện mang tính không tưởng — thường xuất hiện bằng cách trích dẫn Graham Wallas, (một người Anh theo thuyết Fabian sống vào thời đại của Wells), Shaw, và hai anh em nhà Webb — một người là đảng viên đảng Cấp tiến của hội đồng quận hạt Luân-đôn, và một là tác giả của cuốn sách có nhan đề là Human Nature in Politics (1908). Wallas đã thực hiện một cuộc nghiên cứu có tính chất “thực tế” và phản lý tính về nền chính trị Anh quốc, trong đó ông vạch ra rằng cử tri đã không hề suy luận mọi thứ một cách hợp lý và lạnh lùng, thậm chí cũng không hề hành xử có tính cách tư lợi khôn ngoan, mà thường bị chi phối bởi những lời tâng bốc, bởi định kiến, bởi dung mạo dễ nhìn của ứng cử viên, và trên hết tất cả, bởi sự việc ứng cử viên chú ý đến họ như là những cá nhân bằng cách gọi tên họ. Wallas đã hết sức đau lòng khi bị một số đồng nghiệp trong Công đảng cáo buộc đã bán mình cho kẻ thù bằng thuyết phản lý tính này, và ông viết:
Tư tưởng có thể không phát triển một cách nhanh chóng. Nó có thể thiếu sức mạnh trong việc thúc đẩy khả năng của con người, nhưng nếu không có sự dẫn dắt của nó, không một ai, hoặc không một tổ chức nào, có thể tìm được một lối đi an toàn giữa khối hỗn nguyên của vũ trụ.
Người phản lý tính nhất mực cho rằng con người là một sinh linh phức tạp, và hành vi của anh ta cần phải được nghiên cứu càng nhiều càng tốt trong một hoàn cảnh không có những định kiến về cái tốt và cái xấu của hành vi đó. Người phản lý tính không hề phủ nhận sự khác nhau giữa cái tốt và cái xấu, không hề do dự trong việc chọn cái tốt. Điều mà anh ta muốn nhấn mạnh là: vẫn còn có rất nhiều cái xấu liên quan đến sự xét đoán bằng những chứng cứ thu thập được nhờ vào việc quan sát những gì mà con người đã và đang làm, và – đây là điều quan trọng – xem chừng như không hề có mối tương quan nhân quả trực tiếp và giản đơn giữa lý tưởng luân lý và các hành vi của con người. Do đó, người phản lý tính thường nhắc lại lời ca ngợi của Bacon dành cho Machiavel, một nhân vật, về nhiều phương diện, được xem là người phản lý tính đầu tiên, “chúng ta đã hàm ơn rất nhiều đối với Machiavel và những người đã viết về điều mà con người làm, chứ không phải điều mà con người nên làm.”
Tóm lại, hầu hết những người phản lý tính đều chấp nhận các mục tiêu về trật tự, về hạnh phúc, về tự do cá nhân và tất cả những thứ khác mà chúng ta thường gán cho thời kỳ Khai sáng, nhưng họ xem các mục tiêu này là những mục tiêu bất toàn và không thể đạt được một cách nhanh chóng; đồng thời, họ tin rằng phương cách tốt nhất để đạt được chúng là đừng bao giờ chủ trương rằng chúng cần phải đạt được, đừng bao giờ giả vờ rằng chúng đã đạt được, mà là phải làm việc một cách nhẫn nại để xây dựng một nền khoa học xã hội thực sự dựa trên các phương pháp đã được chứng minh là tốt đẹp do sự hiểu biết mang lại, và là phải hy vọng rằng tri thức sẽ được con người sử dụng để làm thăng tiến cái thiện, chứ không phải cái ác.
Phản lý tính luận hiện đại
Chúng ta đã nhận biết bằng cách nào mà những nhà khoa học tự nhiên như Newton và Darwin có được vai trò dẫn dắt trong các ngành khoa học xã hội. Trong thời đại của chúng ta, những vai trò dẫn dắt quan trọng đều xuất phát từ hai lãnh vực sinh vật học và tâm lý học. Có lẽ hai nhân vật có nhiều ảnh hưởng nhất trong các cuộc nghiên cứu về xã hội chính là Pavlov và Freud; cả hai đều là nhà tâm lý học được đào luyện về ngành sinh lý học và sinh vật học. Cần nhớ rằng ở đây chúng ta không xem xét đến ý nghĩa của các nghiên cứu có tính chất nghề nghiệp của họ, mà chỉ đề cập tới tầm ảnh hưởng của họ đối với các dòng tư tưởng phổ biến hơn của những người được đào tạo trong nhiều lãnh vực chuyên môn khác nhau liên quan đến các vấn đề của con người.
I
Pavlov là một trường hợp dễ hiểu. Những gì được đưa ra thế giới bên ngoài từ phòng thí nghiệm của nhà khoa học người Nga này, một nhà khoa học mà sự độc lập của ông đều được cả chính phủ Sa hoàng và Xô-viết tôn trọng, chính là thuật từ nổi tiếng “phản xạ có điều kiện.” Các chú chó của Pavlov thì cũng thân quen và gần gũi như bất cứ con vật thí nghiệm nào khác. Hầu hết chúng ta đều biết tại sao miệng chúng ứa nước dãi chờ ăn khi nhận được một tín hiệu nào đó. Phản xạ ứa nước dãi một cách tự nhiên — một phản ứng không được huấn luyện — chỉ xuất hiện khi con chó đã thực sự trông thấy thức ăn trước mặt; Pavlov đã có được một phản xạ như vậy bằng một tín hiệu, mà đối với con chó, không hề có mùi vị hoặc hình dạng của một món ăn. Kết quả này là một chứng cứ cho thấy rằng sự huấn luyện (sự điều kiện hóa) có thể sản sinh các phản xạ tự động hoàn toàn giống với các phản xạ tự nhiên. Các phản xạ có điều kiện như việc ứa nước dãi khi nhận một tín hiệu nào đó là những phản xạ hoàn toàn giống với các phản xạ tự nhiên mà một con chó sẽ gây ra khi có một miếng thịt bò đỏ tươi đặt trước mặt nó.
Tất nhiên, một nhà khoa học xã hội cẩn trọng sẽ không lấy các phản xạ có điều kiện của Pavlov để áp dụng một cách thiếu phê phán cho mọi hành vi của con người. Chẳng hạn như, ông ta không cho rằng người Vermont, lúc bỏ phiếu cho đảng Cộng hòa, đang hành xử hoàn toàn giống như con chó ứa nước dãi mỗi khi nghe chuông rung. Nhà khoa học xã hội cẩn trọng sẽ nghĩ rằng các khái niệm như khái niệm về phản xạ có điều kiện sẽ mang lại ánh sáng cho nhiều hành vi do thói quen định đoạt của con người. Đối với người phản lý tính, công việc của Pavlov là một sự minh họa thêm cho quan niệm rằng rất nhiều trong số các hành vi của chúng ta không phải do những gì diễn ra bên trong vỏ não quyết định, thậm chí chúng cũng không bị thứ đó chi phối nhiều.
II
Frued là một nhân vật phức tạp hơn nhiều so với Pavlov – có thể nói đây là một trong những nhân vật phức tạp nhất trong lịch sử tri thức của phương Tây. Ông là một khoa học gia được nuôi dưỡng bằng niềm tin vào một vũ trụ vật chất, mà trong đó những vấn đề siêu nhiên bị loại bỏ, và bằng sự khinh miệt của nhà khoa học đối với mọi ý tưởng siêu hình. Toàn bộ tác phẩm của ông là sự kết hợp giữa khoa học tự nhiên và một lý thuyết siêu hình học khá bi quan. Trong một cuốn sách có phạm vi như thế này, chúng ta không thể khảo cứu một cách thích đáng các vấn đề phức tạp của Freud; hơn nữa, tác phẩm của ông, giống như tác phẩm của tất cả các tư tưởng gia vĩ đại khác, thường có tính cách hoàn toàn xa lạ với người ngoại cuộc. Ông đã tạo ra một phương pháp đối phó với một số căn bệnh của con người, những cái thường được gọi là chứng loạn thần kinh chức năng hoặc suy nhược tinh thần. Phương pháp này có tên là phân tâm học; chúng ta cần phải phân biệt phân tâm học với cách điều trị thông thường của các bác sĩ chuyên khoa tâm thần dành cho các chứng bệnh thần kinh – tâm thần học. Phân tâm học của Freud, mặc dầu, với tư cách là một bộ phận của ngành y khoa, đã được nhiều bác sĩ tin cậy hơn vào năm 1950 so với cách đây một vài thập kỷ, nhưng hầu như vẫn bị xem là “dị giáo,” là tín điều của một giáo phái nhiệt thành. Điều này đặc biệt đúng khi các ý tưởng mà Frued đã khai triển trong việc điều trị các chứng bệnh thần kinh được quảng bá, cũng như chính Freud đã quảng bá chúng suốt phần đời còn lại của mình, đến hầu hết các lãnh vực thuộc ngành khoa học xã hội. Cuối cùng, cuộc nghiên cứu của Freud đã trở nên khó khăn hơn vì ông luôn luôn xét lại các ý tưởng căn bản của chính ông, khiến cho sự chấp nhận hệ thống tư tưởng của ông như là một hệ thống hoàn hảo tại một thời điểm nào đó là một điều hết sức nguy hiểm.
Freud đã mang lại các đường hướng có tính chất dẫn dắt cho nhiều người — những người không biết gì, hoặc chỉ biết đôi chút, về phân tâm học và kiến trúc thượng tầng có tính siêu hình của nó — trong việc nghiên cứu hành vi con người. Quả thực, thế kỷ của chúng ta là một thế kỷ mà trong đó tâm lý học là một ngành khoa học thời thượng, và giới có học đã lạm dụng các thuật ngữ tâm lý học, tương tự như trường hợp các vị trí thức trong các cuộc họp mặt văn nghệ của thế kỷ mười tám đã luận bàn về những định luật vật lý và thiên văn do Newton khám phá. Đa số các thuật ngữ hiện đại này đều do chính Freud tạo ra – xung năng tính dục (libido), phức cảm Oedipus, tính dục trẻ thơ (infantile sexuality), sự thăng hoa (sublimation). Có lẽ cái thuật ngữ êm ái nhất — phức cảm tự ty — được một môn đồ của Freud, Adler, tạo ra, người mà sau đó đã tranh cãi với vị thầy của mình và đã lập ra một lý thuyết tâm lý riêng.
Ở đây, chúng ta quan tâm đến giai đoạn tư tưởng Freud được truyền bá trong giới trí thức, hơn là đến ý nghĩa nghề nghiệp của nó trong lãnh vực tâm lý học và y khoa. Một phác thảo rất sơ lược về các ý tưởng căn bản của ông vào giai đoạn kể từ năm 1920 sẽ đủ để đáp ứng cho mực đích này. Đối với Freud, những gì làm cho con người hành động chính là một hệ thống gồm toàn bộ những “thôi thúc” mà thoạt tiên ông gọi là xung năng tính dục (libido), cái rất gần gũi với sự khát khao tình dục, và sau đó ông gọi là id (tự ngã). Tự ngã là phần vô thức trong con người; nó khao khát, thúc đẩy cá nhân hành động. Nhưng toàn bộ hành vi của con người còn liên quan đến hai phần tâm lý khác: bản ngã (ego) và siêu ngã (super-ego). Các nhà khoa học tự nhiên truyền thống cảm thấy vô cùng khó chịu trước sự việc không có cách nào “định vị” được tự ngã, bản ngã và siêu ngã trong não bộ hay trong bất cứ bộ phận nào khác trong cơ thể con người. Không ai có thể “thấy” tự ngã, ngay cả khi dùng kính hiển vi để soi. Thật ra, ở khía cạnh này, Freud đã không làm gì sai trái đối với khoa học — cuộc thử nghiệm dành cho các khái niệm này không nhằm để xác định chúng có thể được hiểu như là một bộ phận cảm quan của con người hay không, mà nhằm để tìm hiểu xem chúng có hoạt động hay không, và việc sử dụng chúng có giúp chúng ta hiểu tốt hơn về hành vi của con người hay không.
Bản ngã hoàn toàn — hoặc gần như hoàn toàn – là phần đời sống tinh thần có ý thức của một con người, nhưng nó không phải là một hoạt động thuần túy hợp lý; nó là một vị trọng tài, một người quản trị, một kẻ hộ vệ cho những lợi ích của cơ thể, và là người phân xử những khát khao có tính chất xung đột từ tự ngã vươn lên thâm nhập vào ý thức. Một số các khát khao này bị bản ngã dồn nén, nhưng vẫn tiếp tục hoạt động mạnh trong cái tự ngã vô thức; một số chúng được “thăng hoa”, chuyển từ mục tiêu tính dục, chẳng hạn, thành nghệ thuật hoặc thi ca. Trong cái siêu ngã nằm trong vô thức, những ý niệm về đúng và sai, về cách hành xử thích hợp, về những lý tưởng hợp thức, sẽ tác động đến hành vi của cá nhân. Bản ngã là cái gì đó giống như lương tâm cá nhân; trong khi siêu ngã là lương tâm xã hội hoặc tập thể hoạt động bên trên và bên trong cá nhân.
Ở một cá nhân khỏe mạnh, tự ngã, bản ngã và siêu ngã sẽ hợp tác với nhau để giữ cho cá nhân ấy nhận thức được thực tại, và làm cho anh ta có thể điều chỉnh hành vi của mình phù hợp với thực tại này, sao cho anh ta, nhìn chung, luôn luôn là một người hạnh phúc và một công dân lương hảo. Ở cá nhân bị mắc chứng loạn thần kinh chức năng, những khát khao bị “ngăn trở” bởi sự từ khước của bản ngã hoặc siêu ngã sẽ bị tống đẩy về vô thức, nơi mà chúng sẽ tiếp tục hiện hữu và hoạt động. Từ đó, chúng trở thành chất liệu cho những giấc mộng của con người. Chúng trỗi dậy dưới một hình thức được ngụy trang (chứ không phải được thăng hoa) bằng hàng loạt những hành vi không nằm trong phạm vi của cách hành xử bình thường có thể nhận thức được — những nỗi sợ hãi có tính chất ám ảnh, sự từ khước các trách nhiệm thông thường, sự lo âu và buồn phiền, tất cả những hành động mà ngày nay chúng ta dán cho cái nhãn “rối loạn thần kinh chức năng.” Những khát khao bị dồn nén này luôn luôn nằm trong vô thức; người bị rối loạn thần kinh chức năng thực sự không hề biết điều mình mong muốn.
Các quan niệm căn bản của Freud về biện pháp chữa trị — chính những quan niệm này mà chúng ta xem ông là con đẻ của thời kỳ Khai sáng – có thể được tóm gọn như sau: đó là một phương cách tinh vi, khó khăn (và rất đắt tiền) dùng để dạy cho bệnh nhân biết điều mà anh ta thực sự mong muốn. Đặc biệt hơn, Freud cho rằng sự ức chế ban đầu, sự tống đẩy các khát khao về vô thức, là nguồn gốc của mọi điều tai hại, là sự tổn thương tâm lý. Ông nghĩ sự tổn thương tâm lý này sẽ quay ngược về thời kỳ ấu thơ và bị trói chặt với sự việc rằng những khát khao tính dục ban đầu của trẻ thơ thường bị chối từ mãnh liệt trong nền văn hóa của chúng ta, và rằng cả bản ngã lẫn siêu ngã của đứa trẻ đều được dạy dỗ một cách khe khắt rằng chúng không được để cho những hành vi như thế trỗi dậy. Ngay cả khi không có một sự việc rắc rối nào xảy ra vào lúc ấu thời, cái được xem là nguồn gốc của sự khó khăn sau này, Freud vẫn tin rằng những tháng năm đầu tiên ấy luôn luôn đóng một vai trò quan yếu. Nhưng bằng cách nào mà những điều bị lãng quên này lại có thể bị cá nhân đào xới lên? Câu trả lời là bằng một quá trình “tự do liên tưởng” (free association) lâu dài — một quá trình mà trong đó người ta phải để cho cá nhân, ngày này qua ngày nọ, bước lang thang về miền ký ức; khi đó, nhà phân tâm học sẽ sát cánh với cá nhân ấy để ghi chép lại những manh mối vụn vặt, một khi chúng xuôi theo dòng ký ức – và bằng sự trợ giúp của những giấc mộng.
Tất nhiên, chúng ta không thể nói một cách chi tiết về các biện pháp trị liệu của Freud. Có một điểm cần phải nói rõ là: Freud cho rằng cá nhân mắc chứng rối loạn thần kinh chức năng thường có nhiều ý nghĩ và khát khao lẫn lộn, những thứ vô cùng khó khăn để có thể được làm cho có ý nghĩa; nhưng khi nhà phân tâm học có thể cho bệnh nhân đó biết được tại sao anh ta hành xử như thế, thì anh ta sẽ ngưng hành xử một cách tệ hại. Đặc biệt hãy nhớ rằng Freud không hề lấy quan điểm cũ kiểu Rousseau, theo đó vì rằng mọi rắc rối nảy sinh từ sự ức chế ban đầu, cho nên cách tránh khỏi rắc rối là phải để cho mọi người được làm theo các ước vọng của mình từ thuở ấu thơ, và hãy để cho tự ngã sai khiến hành vi. Freud và những người theo học thuyết Freud luôn luôn có xu hướng “buông thả” trong việc giáo dục trẻ em và đồng cảm với lý tưởng tự do cá nhân trong xã hội, cũng như ủng hộ quan niệm cho rằng sự tự do ấy có thể đạt được. Dường như là Freud không bao giờ thích các nội dung về hầu hết những cái siêu ngã của chúng ta, những “điều cao cả” của truyền thống phương Tây. Nhưng những người theo học thuyết Freud cũng không ủng hộ sự khát khao điên cuồng; họ không muốn con người trở thành kẻ nô lệ lòng thèm muốn thô nguyên của anh ta; họ không phải là những kẻ chống đạo lý. Họ là những y sĩ luôn luôn cố gắng trung thành với những chuẩn mực của một nghề nghiệp được đòi hỏi cao, và cố gắng nhìn con người đúng với dáng vẻ mà anh ta thực sự là.
Freud đã có những đóng góp vô cùng to lớn cho phản lý tính luận hiện đại. Tác phẩm của ông, cùng với của Pavlov và nhiều nhà tâm lý học và sinh lý học khác, đã nhấn mạnh đến phần tạo nên hành vi con người, phần mà phương tiện suy tư truyền thống không hề có mặt, hoặc chỉ có mặt rất ít. Đối với người phản lý tính, hành vi là kết quả của những phản xạ tự động, tự nhiên hoặc có điều kiện, bắt nguồn từ các thôi thúc vô thức, từ truyền thống, từ thói quen xã hội, thậm chí từ những nguyên tắc siêu hình và thần học được hình thành bởi yếu tố có điều kiện và được huấn luyện ban đầu của phương cách phản ứng của cá nhân đối với nhu cầu đưa ra một sự quyết định. Sự suy tư có tính chất suy luận thực sự của một cá nhân, đối với người phản lý tính, trong suốt phần còn lại của cuộc đời anh ta, thậm chí còn nhỏ hơn phần nổi của tảng băng. Phần lý trí trong đời sống con người và phần không tồn tại của lý trí chính là điểm khác biệt trong quan niệm của người phản lý tính và người bài bác phản lý tính luận. Truyền thống tư duy chính trị và luân lý của người Mỹ không có tính chất phản lý tính. Cách hành xử thực tiễn của nền chính trị và đời sống Mỹ quốc – ngành quảng cáo là một ví dụ dễ nhận thấy — lại có tính chất phản lý tính.
III
Căn nguyên và sự phân nhánh của quan niệm rằng địa vị thực sự của phương tiện suy tư trong toàn bộ hành vi con người là rất nhỏ bé – và hãy nhớ rằng không nên có thái độ tự hào hay trách móc đối với sự bé nhỏ này – có thể được tìm thấy trong nhiều lãnh vực tư tưởng hiện đại. Các căn nguyên quan trọng thường có mặt trong những gì mà các tư tưởng gia xã hội đã thực hiện từ học thuyết Darwin; bởi vì rõ ràng là nếu người ta, nói chung, có thể cho rằng những gì mang đến các kết quả tốt đẹp trong cuộc đấu tranh sinh tồn của con người chính là bộ não của anh ta, thì trong hầu hết các trường hợp cụ thể nhất, không phải người trí thức là kẻ tỏ ra ưu trội trong cuộc tranh đấu sinh tồn này.
Một trong các nhà văn đầu tiên, đồng thời cũng là một trong các nhà văn thú vị nhất của thế kỷ mười chín bàn đến đề tài này là Walter Bagehot, một nhà văn Anh quốc, mà tác phẩm Physics and Politics (1869) của ông là một trong những nỗ lực đầu tiên đi theo đường hướng của thuyết Darwin để nghiên cứu về các vấn đề của con người. Cuốn sách này lẽ ra đã được đặt nhan đề là Biology and Politics; nhưng Bagehot lại muốn dùng từ physics để thay thế cho natural science. Bagehot cho rằng giai đoạn đầu tiên trong việc xây dựng nền văn minh để thoát khỏi tình trạng dã man là một giai đoạn mang tính khe khắt và độc đoán của luật lệ — đó không phải là một nền độc tài cá nhân, nhưng là nền độc tài của cái mà Bagehot gọi là “khối rắn phong tục” (cake of custom) Trong sự cạnh tranh giữa nhiều nhóm người, nhóm chiến thắng, nhìn chung, là nhóm có kỷ luật nhất, có “khối rắn phong tục” cứng nhất. Tuy nhiên, đến giai đoạn kế tiếp, óc sáng tạo bắt đầu có nhiều tác dụng hơn; các ý tưởng mới lạ được sản sinh để làm cho nhóm này có thể đối phó với hoàn cảnh tốt hơn nhóm kia; và cuối cùng sẽ xuất hiện hình thức “cai trị thông qua tranh luận,” một dấu hiệu của thời hiện đại.
Tất cả những ý niệm này nghe có vẻ giống với quan niệm thường gặp của thời Victoria về sự phát triển đơn tuyến. Nhưng Bagehot đã cẩn thận nhắc nhở rằng ngay cả sau khi “khối rắn phong tục” bị các ý tưởng mới lạ phá vỡ, thì cái xã hội mới ấy cũng vẫn còn nhiều dấu vết phi lý tính của xã hội cũ. Thực vậy, ông đã khám phá điều mà đối với thời đại của ông lại là một chuyện ngược đời, và đối với chúng ta, những người phản lý tính tiêu biểu, lời biện giải cho sự thành công của nền dân chủ nghị viện là: sự khó khăn to lớn đối với một nền văn minh do con người thông minh tạo nên là con người vốn thiếu tính nhẫn nại – anh ta là một động vật không biết kiềm chế — và luôn luôn muốn làm một điều gì đó; đặc điểm tốt đẹp của nền cai trị thông qua tranh luận là nó trì hoãn hành động, dành nhiều thời gian cho việc tranh luận và trò chuyện, và như vậy sẽ có đủ thời gian để kiềm hãm các hành động do bản chất vừa nói của con người gây ra. Bagehot quả quyết rằng sự rắc rối đối với người Pháp là họ quá “trí thức”, quá chú tâm vào các ý tưởng, khiến cho họ không thể đạt được sự ổn định chính trị tương xứng; bên cạnh đó, theo ông, người Anh, nói chung, có thể cưỡng lại sự cám dỗ của việc sa vào những suy tư trừu tượng, đồng thời họ có một sự “ngu dại” cần thiết để làm cho nền dân chủ hoạt động.
Nietzsche, người đã rất tươi vui khi nói đến Siêu nhân và viết về nhà tiên tri Zarathustra, lại vô cùng buồn bã khi là một người phản lý tính. Nietzsche đã cố gắng thực hiện cái mà ông gọi là “quá trình lịch sử tự nhiên của luân lý” – nghĩa là, một cái nhìn tổng quát về cách thức con người đã thực sự hành xử trong mối tương quan với cách thức mà họ nghĩ rằng họ cần phải hành xử. Giống như nhiều người thuộc trường phái này, có lẽ sự phản đối niềm tin phổ quát của nhân loại rằng hành vi của con người là kết quả của những niềm tin mà họ nuôi dưỡng đã khiến cho Nietzsche bị cám dỗ quá nhiều vào sự nghịch biện. Hơn nữa, ông đã không thể thực hiện cuộc nghiên cứu của mình một cách có hệ thống; tất cả các tác phẩm của ông chỉ là một loạt những câu cách ngôn, một cuốn sách bình thường một cách bất thường. Tuy nhiên, Nietzsche rõ ràng đã vô tình khám phá một quan điểm khác trong những quan điểm chính yếu mà người phản lý tính đã tạo ra, một quan điểm mà chính Machiavelli trước đó đã khai mào. Đó là: con người thường đạt đến những mục tiêu hữu dụng đối với họ và xã hội bằng cách làm theo những ý tưởng sai lầm.
Sự sai lầm của một quan niệm không phải là sự phản đối mà chúng ta dành cho nó; ở đây, có lẽ là vì ngôn ngữ mới của chúng ta nghe chừng như quá xa lạ. Vấn đề là làm thế nào mà một quan niệm như thế có thể giúp ích cho cuộc sống, có thể bảo tồn cuộc sống, bảo tồn giống loài, nuôi dưỡng giống loài; và về căn bản, chúng ta thường có chiều hướng cho rằng những quan niệm sai trái nhất là những quan niệm không thể thiếu được đối với chúng ta; rằng nếu không có sự thừa nhận những điều bịa đặt hợp lý, nếu không có sự so sánh thực tại với thế giới thuần tưởng tượng của cái tuyệt đối và bất biến… con người không thể sống được — rằng sự khước từ quan niệm sai lầm sẽ là một sự khước từ sự sống, một sự phủ định sự sống. Nhìn nhận điều giả dối như là một điều kiện của cuộc sống chắc chắn là tỏ thái độ hoài nghi các ý niệm truyền thống về giá trị một cách hiểm nguy, và triết lý nào dám liều lĩnh làm điều đó, thì triết lý đó đã tự đặt nó nằm bên ngoài cái thiện và cái ác*.
IV
Cho đến thế kỷ hai mươi, một số vấn đề phản lý tính luận đã bắt đầu được giới trí thức biết đến, đồng thời cũng bắt đầu lan tỏa, bằng nhiều hình thức ít rõ ràng hơn, vào tâm thức quần chúng. Phần lớn quan điểm mà ở đây chúng ta gọi là phản lý tính luận đều là quan điểm về một kẻ “cao kỳ” và thiếu tự nhiên, một người có đủ thông minh để biết rằng sự thông tuệ vốn ít hiện diện trên cuộc đời này. Đó là một quan điểm rất dễ biến thành một cái gì đó hợm hĩnh, một sự suy nghĩ rằng đám đông vốn là một đàn chiên, và một vài kẻ tài trí như chúng ta chính là, hoặc nên là, những chủ nhân ông. Điều này xuất hiện xuyên suốt trong Nietzsche, người được coi là ví dụ rõ ràng nhất của chiều hướng này trong quan điểm phản lý tính luận hiện đại. Tuy nhiên cũng có một khuynh hướng khác, đặc biệt là ở Freud, nhấn mạnh đến khả năng mà một người bình thường biết được sự thật về chính họ, một sự thật phức tạp hơn nhiều so với cách nhìn của thế kỷ mười tám về con người, và một khi biết được sự thật đó, họ sẽ có thể thực hiện sự điều chỉnh cần thiết để thích ứng với thực tại mới vừa nhận ra. Khi mà con người nhận thức được những khó khăn trầm trọng của việc suy tư chân xác, thì họ sẽ bước trên con đường đến với sự suy tư chân xác.
Đa phần phản lý tính luận hiện đại, mặc dầu khó được chấp nhận đối với “khẩu vị” dân chủ mang tính lạc quan, nhưng hiện đang lan tỏa mạnh mẽ trong nền văn hóa phương Tây. Chúng ta đều đã nghe về sự duy lý hóa, sự tuyên truyền, tình trạng đa nghĩa và sự không đầy đủ của ngôn ngữ; hàng ngày chúng ta được nhắc nhở rằng để đi đầu trong thế giới này, ta cần phải hành xử kỹ năng khuynh loát kẻ khác, phải cố tâm giành được bằng hữu và tác động đến mọi người bằng nghệ thuật chứ không phải bằng luận lý. Những nhà tuyên truyền biết rằng một trong những yếu tố mà họ phải lưu tâm đến là sự nhận thức của cộng đồng đối với những điều sai lạc do tuyên truyền mang tới, cái mà người Pháp đã gọi một cách đầy hình tượng – và tàn nhẫn – bourrage de crâne, “sự nhồi sọ.”
Chúng ta đã được dưỡng dục để chống lại mối tương quan của phản lý tính luận với truyền thống dân chủ, lối sống của chúng ta. Khi đã chín muồi vào thế kỷ mười tám, nền dân chủ đã nuôi hy vọng về sự đổi thay xã hội một cách toàn bộ và nhanh chóng đối với sự hạnh phúc phổ quát đạt được bằng cách giáo dục con người sử dụng lý trí — hoặc ít nhất cũng bằng cách giao phó quyền lực cho một nhóm các nhà hoạch định chính trị, những người có thể nghĩ ra hoặc điều hành các định chế làm cho mọi người cảm thấy hạnh phúc. Phản lý tính luận nhất quyết chống lại các niềm tin dân chủ như vậy, đồng thời tin rằng con người không thể nào được dẫn dắt bởi lý trí dù cho có bị chi phối bởi một hệ thống giáo dục ưu trội nhất, và rằng những thôi thúc, những thói quen, những phản xạ có điều kiện — những thứ hầu như đã dẫn dắt hành vi của họ — không thể được đổi thay một cách nhanh chóng. Nói một cách ngắn gọn, phản lý tính luận cho rằng có một cái gì đó nằm trong bản chất của con người đang và sẽ tiếp tục làm cho những hành xử tương lai không khác lắm với những hành xử quá khứ của anh ta. Hai loại niềm tin này, một của người dân chủ và một của người phản lý tính, dường như đã xung khắc lẫn nhau.
Tất cả, ngoại trừ những người lý tưởng nhất và yếu đuối nhất, các nhà khoa học xã hội trong nền văn hóa của chúng ta đều đã phải từ bỏ chủ nghĩa duy lý của thế kỷ mười tám để học hỏi từ các nhà phản lý tính. Và đối với hầu hết chúng ta, rất khó để đọc Machiavelli, Bacon, La Rochefoucauld và nhiều tác giả “duy thực” khác viết về bản chất và các vấn đề con người, mà không hề cảm thấy rằng phần nhiều những gì họ nói đều hoàn toàn đúng.
Tất nhiên, chúng ta sẽ quay về với sự tương phản hằng hữu, một sự tương phản rất mạnh trong nền văn hóa phương Tây, giữa thế giới này và thế giới bên kia, giữa thực tại và lý tưởng, giữa điều thực tế và điều ước mơ. Những người phản lý tính đang kéo nền dân chủ về phía yếu tố đứng trước trong các cặp tương phản này. Tuy nhiên, nhấn mạnh đến các sự thật của đời sống – tức là cái “thực tại hoen ố” – không nhất thiết là thừa nhận kết luận rằng trong các điều kiện thực tế, không một sự hoàn thiện nào có thể thực hiện được. Chúng ta đã nói trong suốt cuốn sách này rằng thực tại và lý tưởng, về bản chất, không phải là kẻ thù của nhau. Chúng tùy thuộc vào nhau. Khi nào chúng tách ra khỏi nhau, thì khi đó, mỗi trong số chúng đều là một hiểm họa cho xã hội. Một trong những vấn đề quan trọng mà hiện nay chúng ta đang đối diện là liệu những người dân chủ lương hảo có thể chấp nhận cái thực tại mà người phản lý tính đã lưu ý đến mà không hề đánh mất niềm tin vào khả năng có thể hoàn thiện được thực tại ấy hay không.
Nguồn: The Humanities in Contemporary Life; Robert F. Davidson, Sarah Herndon, J. Russell Reaver và William Ruff biên soạn; Holt, Rinehart and Winston, Inc. xuất bản; New York, 1960.
* Beyond the Good and Evil, Nietzsche, p.3.