SAU khi từ Phú-xuân (Huế) lên ngôi hoàng đế, vua Quang trung phải cỡi ngay voi, huơ ngay kiếm, đánh đuổi giặc ngoại xâm để giữ lấy chủ quyền và lĩnh thổ. Kế đó, mặt Bắc, phải giao thiệp với Mãn-thanh, mặt Nam, phải đối phó với Cựu Nguyễn, nên trong năm năm trị vì (1788-1792) ngài chưa được mấy lúc rảnh tay lo việc nội-trị.

Vả, triều Tây sơn cầm quyền không được lâu, nên dấu tích chính-trị của triều đại ấy, dầu ai thấy xa, nghe rộng đến đâu cũng không thể nhặt lượm tài-liệu nào khác ngoài mấy quyển chính sử, ngoại truyện, dã sử của ta và ít trang ký tái của mấy nhà truyền giáo ngoại quốc hồi đó.

Dầu sao mặc lòng, căn cứ vào các mảnh vụn lịch-sử chúng ta ngày nay sinh sau hàng ngót hai trăm năm, cũng có thể nhận thấy trong vua Quang trung, có lắm sáng kiến và đặc sắc, về chính trị cũng như về quân sự.

Khi đã chiến thắng Mãn-thanh bằng võ lực và ngoại giao, vua Quang-trung một mặt lo dẹp yên các phần tử phản động ở trong, một mặt dự bị khôi phục lấy đất Lưỡng-Quảng, lẽ tất nhiên ngài phải đặt việc võ bị lên trên hết mọi vấn đề khác.

Về quân hiệu, ngoài tên ngũ quân Trung, Tiền, Hậu Tả, Hữu như đã thấy tổ chức trong khi đánh giặc Thanh ra lại có những quân đặt tên là Tả bật, Hữu bật, Ngũ chế, Kiền thành, Thiên cán, Thiên trường, Thiên sách, Hổ bôn, Hổ hầu, Thị lân, Thị loan nữa.

Ở hàng huyện, về ngạch võ, có viên võ phân suất cầm đầu.

Binh chế thì chia ra từng Đạo, từng Cơ và từng Đội : Lấy Đạo thống Cơ, lấy Cơ thống Đội.

Vì bấy giờ đang mưu đồ công cuộc đánh Thanh, nên trong nước phải dùng đến chính sách cưỡng bách tòng quân : từ khoảng 12, 13 đến 60, tuổi đều phải ra lính hết. 433

Một nhà truyền giáo có chép rằng người Nam bấy giờ theo anh em Tây-sơn đi trận, trở nên gan dạ, hùng kiện, một người đương nổi mười người, đánh đâu thắng đấy. 434

Năm Quang-trung nguyên niên (1788), Ngô Thì-Nhậm có dâng sớ bằng chữ nho, điều trần về việc nội trị đại ý nói :

« Xưa kia, nhà Chu đã thắng nhà Ân, phân phong các em, gây lấy cái thế như rết trăm chân, giúp đỡ lẫn nhau, nên chư hầu không dám đoạt, nhà Chu hưởng nước được 800 năm. Nhà Hán khi mới đại định, phong ngay đồng tinh, gây thành cái hình như hai hàm răng cùng cắn chặt lấy nhau, nên thiên hạ họ phục là mạnh, nhà Hán trị vì lâu đến 400 năm. Nay Bệ-hạ (chỉ vua Quang-trung) nếu biết làm theo như thế thì có thể sánh với Chu, Hán đấy ».

Vua Quang-trung nghe theo, bèn chia phong các con giữ các địa bàn :

- Con cả, Quang-Toản, làm thái tử.

- Con thứ hai, Quang-Thùy, làm Khanh-công, lĩnh Bắc thành, tiết chế thủy bộ chư quân.

- Con thứ ba, Quang-Bàn, làm Tuyên-công, lĩnh Thanh-hóa đốc trấn, tổng lý quân dân sự.

Nhà vua lại sai các huân thần và danh tướng hiệp sức giúp việc cho các hoàng-tử đã lĩnh những trọng trấn ấy.

Bộ máy hành chính gồm có những cơ quan này :

Tam-công, Tam-thiếu, Đại-chủng-tể, Đại-tư-đồ, Đại-tư khấu, Đại-tư-mã, Đại-tư-không, Đại-tư-cối, Đại-tư-lệ, Thái-úy, Ngự-úy, Đại-tổng-quản, Đại-đổng-lý. Đại-đô hộ, Đại-đô-đốc, Đô-đốc, Nội-hầu, Hộ-giá, Điểm-kiểm, Chỉ huy-sứ, Đô-tư, Đô-úy, Trung-úy, Vệ-úy, Quán-quân, Tham đốc, Tham-lĩnh, Trung-thư-lệnh, Phụng chính, Thị-trung-đại học-sĩ, Hiệp biện đại học sĩ, Thị-trung-ngự-sử, Lục-bộ Thượng-thư, Tả, hữu đồng nghị, Tả, hữu phụng-nghị, Thị lang, Tư-vụ, Hàn-lâm, vv…

Mỗi trấn đặt một trấn-thủ về hàng võ và một hiệp-trấn về hàng văn. Mỗi huyện đặt một văn-phân-tri, một võ-phân-suất, một tả quản-lý và một hữu quản-lý. Công việc của quan văn là trưng-đốc binh lương, xét xử từ tụng. Phận sự của quan võ là coi quản và thao diễn quân lính từ Đạo đến Cơ, từ Cơ đến Đội.

Trong các xã, các thôn thì có xã trưởng, thôn trưởng. Hàng tổng thì đặt tổng-trưởng, tức như chánh-tổng đời sau, để giữ việc hành chính trong một tổng.