NHÂN dân Bắc hà, nhất là trong đám thân sĩ bấy-giờ, còn in sâu trong óc những ân đức và công nghiệp của vua Lê Thái-tổ (1428-1433), nên dẫu thấy Chiêu-thống bất lực đến đâu, họ cũng hết sức hùa giúp cho cái triều đại mà họ xưa nay vẫn quyến luyến quí mến ấy.

Lòng ái đới đó, sĩ phu Bắc-hà đã từng tỏ rõ trong bao phen nhà Lê gặp biến cố.

Hồi Mạc Đăng-Dung (1527-1529) tiếm ngôi, những nhân vật như Nguyễn Thái Bạt, Đàm Thận-Huy đã tỏ lòng trung với quốc gia bằng bao cái chết rất can đảm, rất cảm động. Nhờ sĩ khí và nhân tâm ấy, họ Trịnh mới dễ diệt Mạc dưới cái danh nghĩa phù Lê. Sau khi khôi phục Thăng-long (Lê Thế-tông, năm Quang-hưng thứ mười sáu, 1593), nhà Trịnh tuy nắm hết quyền chính, chỉ để cho nhà Lê cái ngai hờ và chút danh suông, mà vẫn không dám ngang nhiên lột lấy chiếc hoàng bào và cái mũ miện kia, cũng chỉ vì kiêng nể cái sĩ khí đó, không muốn đi theo vết xe đổ của nhà Mạc xưa.

Đến Bắc bình vương ra bắc lần thứ nhất, cũng vì vin vào đại nghĩa phù Lê, nên mới thành công dễ dàng trong việc diệt Trịnh.

Nay vua Quang-trung tuy có công đánh đuổi Tôn-Sĩ Nghị quét sạch 20 vạn quân Thanh, nhưng đám thân sĩ Bắc-hà, bấy giờ phản động chỉ biết trung với cá thể một triều đại, chưa có nhận thức rõ rệt về quan niệm quốc gia, không khỏi nảy ra những việc phản động một khi thấy vua Quang-trung do cái đà chiến thắng Mãn thanh, bước lên địa vị chủ nhân ông suốt cả Bắc-hà, theo ý nghĩ họ, là địa bàn thuộc quyền sở hữu riêng của nhà Lê. Vì thế, từ đám thân-sĩ đương thời, mới phát sinh ra những cuộc đề-kháng trong lúc thay triều đổi họ.

Năm Quang-trung thứ nhất (1788), Trần Quang-Châu, người huyện Gia-bình (Bắc-ninh), đứng lên xướng suốt hương binh, chống với quân Tây-sơn ở sông Thiên-đức. Năm mậu-thân (1788), quân Thanh kéo sang nước ta, vua Lê Chiêu-thống cho Châu đem quân đi hộ giá, làm tiên phong đại tướng quân, hướng dẫn quân Thanh trong khi họ mượn danh nghĩa cứu Lê để thực hành ý muốn thôn tính nước Việt. Nhưng qua năm kỷ-dậu (1789), quân Thanh thua, vua Lê chạy, Châu quay về vùng các huyện, âm-mưu với bọn Trần Danh-Án, Dương Đình-Tuấn và Lê Trọng-Vĩ, chống lại tân triều bằng những cuộc võ-trang bạo động. Rồi, trong vòng 3, 4 năm, tư-khấu Vũ Văn-Dũng nhà Tây-sơn thường phải cầm quân đi đánh dẹp. Kết quả anh và cháu của Châu đều tử trận cả. Qua năm nhâm-tí (1792), Tây-sơn mới bắt được Châu rồi giết chết vì Châu không chịu khuất phục.

2) Việc Dương Đình-Tuấn

Người huyện Yên-thế (Bắc-giang), Tuấn đem hai con, một cháu và người nhà chống lại Tây-sơn để bảo vệ cho vua Chiêu-thống, khi vua này chạy đến huyện Nhân-mục (1788). Tây-sơn tiến đánh, Tuấn bị thương, con cháu và gia-thuộc bảy người của Tuấn đều chết trận. Năm mậu-thân (1788), Tuấn cắt nhiều dân phu hàng huyện lên đón quân Thanh tận cửa Nam-quan. Năm kỷ-dậu (1789), Tuấn lại hoạt động sau khi tiễn đưa Chiêu-thống đến cửa ải Nam-quan. Tây-sơn bèn đuổi quân Tuấn đến tận huyện hạt Yên-thế, lại bổ luôn ba đồn đóng chẹn, đốt cả nhà và làng Tuấn ; rồi dồn Tuấn vào rừng. Chẳng bao lâu Tuấn chết.

3) Việc Nguyễn Phủ

Nguyễn Phủ, người Gia-lâm (Bắc-ninh), từ năm đinh-mùi (1787), tụ họp thủ hạ, chống lại Tây-sơn ở xã Tiểu-lâm, nhưng bị Tây-sơn đánh tan và giết chết.

4) Việc anh em cha con Phạm Đình Đạt

Có thể nói nhà Phạm Đình-Đạt ở Vũ-giang (Bắc-ninh) là một nhà bài Tây-sơn. Em hai của Đạt là tạo-sĩ Phạm Đình-Phan, em ba là tiến-sĩ Phạm Đình-Dữ và con trưởng là Phạm Duật đều vào trong ngàn Treo-đanh (núi Huyền-đinh), mưu việc khôi phục nhà Lê, lật đổ Tây-sơn. Năm kỷ-dậu (1789), sau khi Lê Chiêu-thống chạy sang nhà Thanh, Phan còn họp tập dân đinh, hoạt động ở miền Lạng-giang. Nhưng rồi thất bại dồn dập, Phan phẫn uất, phải uống thuốc độc mà chết. Còn Phạm Đình-Chẩn, em tư của Đạt, đem hơn 500 hương binh cũng nổi lên chống Tây-sơn, nhưng rút cục nhà và làng đều bị tàn phá. Hai con của Đạt là Đình Cù, Đình-Ninh cũng đều bị bắt và bị giết trong một ngày, vì đã tham dự vào cuộc khởi binh chống lại tân triều.