SAU cuộc tiếp đón sứ-giả của Nguyễn Phúc-Hiệp ở Bồng-giang, Nhạc không bỏ lỡ cơ-hội ; sai ngay Nguyễn-Chất, là người họ tông-thất với chúa Nguyễn, vào Phú-yên, dụ Hiệp giúp lập Hoàng-tôn Dương cho yên xã-tắc.
Rồi nhân lúc bên Hiệp không phòng bị, Nguyễn-Huệ, vâng mệnh anh, đem binh đánh úp Phú-yên ; giết ngay cai-đội Nguyễn-văn-Hiền ở mặt trận và bắt sống cai-cơ Nguyễn-Khoa-Kiên 73. Thế là Phú-yên lọt vào tay Nguyễn-Huệ.
Khi Hoàng Ngũ-Phúc chưa chết, Nhạc đã đem cái chiến công hạ được Phú-yên của Huệ nói với tướng Trịnh, đề nhờ cất nhắc cho em.
Trước khi lên đường để trở ra Bắc, Phúc không quên quyền phong Huệ làm Tây-sơn hiệu Tiền-phong tướng-quân.
Nhưng rồi Phúc chết ở đường. Công cuộc chinh chiến của chúa Trịnh cũng đổ bể từ đấy, nhường chỗ cho sức phát-triển bồng-bột của Tây-sơn.
Mùa đông năm ất-mùi (1775), sau khi hạ được Phú-yên, Tây-sơn cắt Lý-Tài đóng quân chống giữ, chẳng ngờ Lý-Tài bỗng xuống hàng Phúc-Hiệp vì một chuyện bất bình với Tây-sơn.
Hai phủ Thăng, Điện ở Quảng-nam lại mất vào tay nghĩa binh bên Nguyễn là bọn Nguyễn-Quyền và Nguyễn-Xuân.
Bấy giờ dân Quảng-nam đã khổ vì nội chiến, lại khổ vì đói kém trong cơn mất mùa !
Dưới ảnh-hưởng cơ-cận này, quân Nguyễn-Quyền sút hẳn tinh-thần hăng-hái và thiếu lương thực.
Nhạc bèn thúc quân hết sức đánh phá, quét sạch toán quân Quyền. Giao lại Quảng-nam cho Nguyễn-văn-Duệ đóng giữ, Nhạc kéo quân về Qui-nhơn.
Để lật đổ Nguyễn, Tây-sơn gọi hết nhân-dân ra lính : Số binh tăng lên nhiều (1776).
Không chống nổi đội thủy quân của tiết-chế Nguyễn-Lữ, Nguyễn Duệ-Tông phải bỏ Gia-định, chạy đi Trấn-biên (nay là Biên-hòa). Thành Sài-gòn từ đó nằm nép dưới bóng cờ Tây-sơn. Sau nó lại trở về chủ cũ vì có Đỗ Thanh-Nhân dấy binh giúp Nguyễn. Nhưng bao nhiêu thóc lúa trong kho ở thành ấy đều bị Nguyễn-Lữ rút về Qui-nhơn hết rồi (bính thân, 1776)
*
Từ khi được Trịnh phong cho cái « chức suông », Tây-sơn tự làm lấy thực-tế. Theo chỗ đất cũ của Chiêm-thành, họ đắp thành Đồ-bàn cho cao và to gấp bội. Thành này phía tây có Kim-sơn đứng trấn, phía đông có tháp Cánh tiên-hộ-vệ, phía nam có Tam tháp triều-củng, phía bắc có Thập-tháp đỡ che. Gia-dĩ, núi Phong-sơn ở bên hữu làm lũy, bể Thị-nại ở bên tả làm hào, phía trong có núi Cù-mông, phía ngoài có đèo Bến-đá. Thật là một cảnh thiên-nhiên hiểm trở. 74
Bấy giờ Tây-sơn tu tạo lại : giữa nơi thành lũy kiên cố đó nổi lên những tòa cung điện đồ-sộ xây bằng đá ong.
Tháng hai năm bính-thân (1776). Nhạc xưng là Tây sơn vương, đúc ấn vàng.
Tổ-chức thành cái triều-đình mới, Nhạc phong Huệ làm phụ-chính, Lữ làm thiếu phó và tùy công ban thưởng cho các đồ đảng theo mình.
Từ đó chúa Tây-sơn trữ lương thực, luyện binh lính, điểm duyệt tướng sĩ, thu dùng những dân vong mạng và những tay hào kiệt bất đắc chí. Chính vì cửa thành Đồ-bàn rộng mở như thế, nên sau này Cống-Chỉnh đem đến cho Tây-sơn đề nghị đánh Thuận-hóa và phương-sách diệt Trịnh, phò Lê.
Bấy giờ Lý Tài lại phản nhà Nguyễn, chiếm giữ Chiêu thái sơn. Nghe tin Đông-cung Dương từ Tháp mười vượt biển trốn vào Gia-định, Lý Tài bèn đem quân hạ Sài-gòn, lập Dương làm Tân-chính vương và tôn Duệ-tông làm Thái-thượng vương.
Muốn dựa sức Trịnh để lật đổ Nguyễn, Nhạc sai Đỗ Phú-Tuấn ra Bắc, xin Trịnh cho mình cai quản toàn xứ Quảng-nam (1777).
Chúa Trịnh bấy giờ đã chán việc binh vì gặp nhiều cơn thất bại trong cuộc Nam xâm, nên muốn cho xong chuyện, phong ngay Nguyễn Nhạc làm Quảng-nam trấn thủ tuyên-úy đại-sứ Cung quốc-công.
Tạm yên mặt Trịnh, Tây-sơn bấy giờ mới dốc toàn lực để tấn công Nguyễn : Hai đạo quân thủy bộ, do Huệ và Lữ cầm đầu, ùn ùn cùng tiến vào Gia định.
Bị đánh, quân Lý Tài thua vỡ, Dương phải chạy về Trà tân. 75
Thừa thắng, anh em Nguyễn Huệ cử tiến, hạ được Ba-vạc 76 ; luôn dịp lại đuổi Dương và Duệ-tông đến Long-xuyên 77, giết chết cả hai tại đó (1777).
Rồi anh em Nguyễn Huệ kéo về Qui-nhơn, để lại bọn tổng-đốc Chu, hổ-tướng Hãn và tư-khấu Oai đóng giữ Gia-định.
*
Năm mậu-tuất (1778), cái năm đáng ghi bằng những nét tối quan trọng trên trang sử Tây-sơn, cũng là cái năm rắc rối trên tờ niên biểu của bộ Việt sử :
Lê còn chinh-sóc.
Trịnh còn quyền hành.
Nguyễn chưa mất hẳn ngôi chúa.
Nguyễn Nhạc nay lại lên ngôi vua, đặt niên hiệu là Thái-đức, phong Nguyễn Huệ làm Long-nhương tướng quân (1778).
Thấy chúa Tây-sơn Nguyễn Nhạc kỷ nguyên bằng hai chữ « Thái-đức », có người hảo sự, đoán chiết-tự rằng : « Ba người tranh một nước » 78, « mười bốn năm nữa sẽ mất ». 79
Có kẻ lại gói-ghém « định mệnh » nhà Tây-sơn chỉ vẻn vẹn trong mười hai năm bằng câu : « Thập nhị niên cường, kỳ cường mạc ngữ ». 80
Kể từ năm tân-mão (1771), Nguyễn Nhạc khởi binh, đến năm mậu-tuất (1778), lên ngôi Hoàng-đế, cộng tám năm.
