« Ai mang con sáo sang sông ?

Để cho nay sáo xổ lồng bay cao !

Bay cao thì mặc bay cao,

Lưới trời đã rộng, thoát nào được đâu ? »

BỐN câu đó, người ta nói, là chỉ việc Bắc-bình Vương căm hờn Cống-Chỉnh, một « con sáo » đang bay nhảy trên đất Bắc-Hà.

Cuộc giảng-hòa trong Nam đã hàn lại vết thương « cốt nhục » giữa Nhạc và Huệ.

Rảnh việc trong, Bắc-bình vương, từ đấy, có thể dùng toàn lực để đối phó với việc ngoài.

Một kỳ quân-sự hội-nghị nhóm giữa Quảng-nam, Bắc-bình vương kể tội Cống-Chỉnh trước mặt các tướng chân tay : « Chỉnh là một thằng sa cơ lỡ bước. Nhờ tay ta hắn mới ra người. Giờ hắn mới được ôm chân vua Lê, vẫy vùng ở đất Bắc-hà, hắn dám mưu mô tranh lấy Nghệ-an, chực đặt trọng-trấn tại đó, hòng lại Nam xâm như chúa Trịnh xưa ! Thằng giặc này, ta phải giết chết mới đặng. Chẳng hay hắn có bao nhiêu binh mã ? Liệu có chọi nổi một trận với ta ? »

Ý định giết chết Chỉnh đó liền được thực hiện.

Vâng lệnh Bắc-bình vương, bọn Ngô Văn-Sở và Phan văn-Lân đem quân ra Nghệ-an, họp bàn với Vũ Văn-Nhậm viện tướng trấn thủ xứ ấy, lo việc Bắc phạt.

Khi bọn Văn-Sở đi, Bắc-bình vương dặn ngầm họ : « Nhậm là một tay tướng tài, song ta vẫn không tin hắn. Chuyến này cho hắn giữ ấn tiết-chế, cầm trọng binh coi chư tướng, gánh vác quân quốc trọng sự, chưa chắc không khỏi sinh biến đâu. Ta chỉ ngại một mình hắn, Bắc-hà. Các ngươi nên xét-nét cho thật kỹ, hễ có điều chi, phải tập tức mật báo cho ta biết ».

Vũ Văn Nhậm kéo quân trảy qua Thổ-sơn, thuộc xã Văn-trai, huyện Ngọc-sơn, Thanh-hóa (tháng 11, năm đinh-mùi, 1787) để tiến công Bắc-hà.

Lê Duật, thủ hạ của Chỉnh, bấy giờ đang đóng ở Thanh hóa, không dám chống cự, đã vội thu quân lui giữ sông Trinh-sơn 203, thuộc địa phận làng Trinh-sơn, huyện Mỹ-hóa (Thanh-hóa).

Đang ngự trên ngôi quyền quí, thánh-thần, Nguyễn-Hữu-Chỉnh trong một ngày, 9 lần nhận được tin gấp rút từ biên thùy mặt Nam báo đến !

Ngựa trạm tấp nập rình-rịch ngoài đường.

Kinh-đô Thăng long chấn động. Lòng người càng giờ càng nôn nao ! Nhân dân dắt-díu, bồng bế chạy loạn nhớn nhác trên đường nối đô thành với các làng Các cửa hàng im-im đóng. Người ta sống trong âm-thầm, rùng rợn…

Phố-xá dần dần vắng tanh : không mấy người còn can đảm dám qua lại. Chỉ các nhà đương chức, vì công việc bó buộc, phải ở trong các tòa, các dinh.

Để xử lý trước tình hình nguy ngập vua Chiêu-thống nhóm quân sự hội nghị ở trong dinh quận Bằng Nguyễn Hữu-Chỉnh.

Mọi người bàn : « Văn Nhậm đem toán cô-quân thình lình kéo đến như thế, ta nên kíp điều-khiển lấy trọng binh mà quyết chiến với chúng. Thành hay bại, là ở chuyến này. Có điều cần là ta chớ đem binh lương mà nuôi béo chúng để gây thế lực cho địch ».

Chỉnh, với vẻ nhơn ung dung nói : « Cần phải trấn tĩnh, đừng nên bối rối kinh hoàng, làm cho lòng người náo động. Lê Duật giữ đất, thấy giặc đến, phải phi báo, đấy là phận sự của hắn ta. Nhưng hắn cũng là một tay tướng tài. Văn Nhậm chưa dễ nuốt được nổi. Vả hai sông Trinh giang 204 và Thanh quyết 205 lòng sâu, nước cả, dẫu có muôn ngựa ngàn binh cũng khó vượt qua được. Phương-lược đánh, giữ, tự tôi đã định liệu cả rồi ; can chi phải sợ hãi, cuống quít ?… »

Bề ngoài Chỉnh tuy nói thế để cố trấn tĩnh lòng người, nhưng thực ra, Chỉnh vẫn sợ Văn Nhậm. Vả, vì vợ con Chỉnh bấy giờ còn ở bên Tây-sơn 206, khác nào một loạt bị giữ làm con tin, nên Chỉnh muốn ủy khúc hòa-nghị cho xong chuyện.

Sau một chập thảo luận việc lựa tướng đi ứng-chiến Chỉnh nhất định cử Nguyễn Như-Thái làm thống lĩnh. Mà Thái cũng nghị nhiên xin đi. Còn Ninh-tốn thì được cử làm tham tán quân vụ, cùng Thái đem quân vào Thanh.

Bên Tây sơn, quân Văn Nhậm kéo đến đóng ở phía Nam sông Trinh-giang, sau khi đã dồn được Lê Duật rút lui tới đó.

Nhậm mật phái Ngô Văn-Sở đem một toán quân đi men núi sông Tất-mã 207 để đánh tập hậu Lê Duật.

Duật, bấy giờ, tuy đã phòng thủ cẩn mật, song vẫn không khỏi chột dạ trước sức tấn công mãnh liệt của các tướng Tây-sơn. Duật rất phân vân đối với mấy lời trong chiến thư của tướng Văn-Nhậm : « Ngày mai, quân ta sẽ qua sông. Ngươi có dám đánh thì cho bày trận trước mà đợi. Nếu không thì bó tay trước mà hàng đi ! » Nào ngờ, trong khi Duật còn đang bối rối ngờ sợ ấy, thì quân Văn-Sở đang đi để ập đến sau lưng mà chẹn Duật đấy.

Đang đêm, quân Lê Duật vì tự liệt không giữ nổi Trinh-giang, phải lật đật trong tối, lén trốn. Hôm sau, quân Duật vừa chạy đến Cao-động, đã thấy quân Văn-Sở đóng đầy ở cả đó rồi. Duật trước mặt sau lưng đều thụ địch bị giết chết ngay trong vòng loạn quân ! Còn quân gia thì tan-vỡ trong cơn hoang-mang kinh khiếp. Khí-giới và quân-nhu đều bị Tây-sơn chiếm được cả.

Nguyễn Như-Thái, được quận Bằng Nguyễn Hữu-Chỉnh phát cho quân tinh nhuệ ở bản đạo và điều bát binh các đạo khác tất cả được hơn hai vạn người. Kéo quân đến Châu-cầu 208, hay tin Lê-Duật chết trận, Thái vội họp Ninh-Tốn, bàn việc quân cơ.

Tốn nói : « Theo Binh-pháp, hễ ai tranh được núi, chiếm được hiểm thì tất thắng lợi. Núi Tam-điệp (đèo Ba dôi) ở Thanh-hóa là một bức rào ngăn-cách trong ngoài có bề hiểm yếu thiên-nhiên. Ta nên kịp đem binh đến đóng giữ núi đó, đừng để bên Tây-sơn chiếm mất. Nếu được thế, thì từ Trường-yên 209 trở ra Bắc hãy còn là địa phận của ta. Nhược bằng bỏ mất cái địa-lợi ấy thì một dải Sơn-nam, đất phẳng, đường liền, khó lòng tranh hùng với chúng được nữa. Muôn một rủi-ro ra sao, việc nước tất hỏng mất ! »

Trước lý-luận ấy, Thái lấy làm phải.

Quân Bắc bị khua lùa thúc đẩy, kiền-kiệt suốt đêm gấp đường mà đi. Tảng sáng đã qua đò Giản-khẩu. 210

Thái sai một viên tướng khác giữ bến đò Giản khẩu, còn mình dẫn đại quân do đường tắt bến đò Nghệ 211, chực đánh úp vào đằng sau quân đàng trong. Nhưng đến Điềm-sả 212 thì gặp Quỳnh 213, tướng Tây-sơn. Hai bên giao chiến, Thái đại bại, phải chạy đi Sơn-minh. 214

Trước đó, Tây-sơn thừa dịp đánh thắng Lê Duật, đã vượt qua núi Tam-điệp từ lâu rồi. Văn-Lân thúc quân tuyển phong đến đóng ở Đa-mai trước, chờ giao phong với quân Bắc-hà.

Chưa kịp tới Tam-điệp, Thái đã bất lợi ngay từ trận đầu, lại thấy quân đàng trong ập lại gần mình chỉ còn cách độ vài dặm, Thái vô cùng kinh ngạc ! Thái vỗ ngực la lớn : « Thôi chết rồi ! Sao chúng nó nhanh thế ? »

Bên quân Bắc vừa bại trận cách nước xong, thì quân Tây-sơn đã ầm-ầm kéo đến, chia đường đánh phá rất hăng.

Đã cô thế, lại không có quân cứu, Thái phải tế ngựa chạy, sau một trận kịch chiến từ sáng đến trưa, thuốc đạn hết sạch.

Văn Nhậm thúc quân đuổi riết, bắn chết cả Thái lẫn quân Thái.

Riêng Ninh-Tốn được thoát vì trốn ở nơi dân-gian.

Văn Nhậm đánh tan bọn Thái rồi, cứ việc kéo quân thẳng tiến…