Tháng Chạp là tháng cuối cùng của năm âm lịch bước vào Tết Nguyên đán, bước sang một năm con giáp mới. Thời chưa xa mà tôi muốn nhắc đến là cái thời ta vẫn nhớ đến với cái tên gọi mộc mạc: thời bao cấp. Là khi ấy đất nước chưa đi vào công cuộc đổi mới, cuộc sống còn trong chế độ phân phối các sản phẩm tiêu dùng, người dân sống chật vật, khó khăn nhưng kỳ lạ thay đến tận bây giờ khi cuộc sống khấm khá lên rất nhiều thì cái tháng Chạp thời chưa xa ấy vẫn được lưu giữ trong tâm trí những người từng trải qua nó với những gì thân thương nhất. Tháng Chạp thời chưa xa ở bài viết này là ở Hà Nội, nơi tôi sinh ra và lớn lên gắn bó, chứng kiến những đổi thay theo sự phát triển chung của xã hội.

Mọi người đều coi Tết như một thành quả để thụ hưởng. Ảnh: Pexels.
Bước sang tháng Chạp gần như đã là mặc định tháng Tết. Ngày đó lịch bloc treo tường là phổ biến ở hầu như tất cả mọi nhà, khi tay ta bóc đi tờ lịch đầu tiên của tháng Chạp lòng đã rộn rã niềm vui tết nhất, tất nhiên kèm cả nỗi âu lo của xoay xỏa thu xếp để có một cái Tết trọn vẹn. Bây giờ cái sự Tết đã trở nên bình thường bởi kinh tế khấm khá thường nhật, ngày nào về vật chất cũng như ngày Tết, không còn là lo toan như ngày chưa xa kia nữa. Nói thành thực, Tết bây giờ kém ý nghĩa hơn Tết xưa, ngày đó từ người lớn đến trẻ con, ai ai cũng mong ngóng Tết đến.
Tháng Chạp thời chưa xa ấy với người phải lo toan là chủ gia đình thì thời gian trôi nhanh vùn vụt còn với người ít phần trách nhiệm thì lại đằng đẵng chậm chạp nhất là bọn con trẻ ngóng Tết. Những năm đầu thập niên 80 thế kỷ trước là những năm tháng vô cùng khó khăn. Chiến tranh biên giới phía Bắc, chiến tranh biên giới Tây Nam bào mòn nền kinh tế đất nước. Lúc đó cái gì cũng phân phối cũng trong tiêu chuẩn tem phiếu từ lương thực đến thực phẩm, cái ăn cái mặc, cái đi (xe đạp và phụ tùng), chất đốt…tất tần tật.
Bước vào tháng Chạp, nhà nhà soạn sửa lại tem phiếu trù liệu cho Tết bằng cách thức để dành dồn lại. Các ô thực phẩm tích cóp được tính toán đâu ra đấy từ thịt gói bánh, thịt kho tàu, sang hơn là bó cây giò thủ (thịt thủ hay chân giò được tính gấp đôi lượng định ở tem phiếu). Phiếu vải năm thì được mua trước đó để may cho các thành viên trong nhà. Bìa chất đốt cũng dồn chuyển mua củi để luộc bánh chưng. Mọi toan tính của các nhà đều sít sao để chuẩn bị cho Tết vui nhất.
Nhà nhà chuẩn bị Tết. Dạo đó, chưa có sơn tường như bây giờ mà chủ yếu là quét vôi ve. Bởi vậy tháng Chạp các gia đình mua vôi ve về quét tân trang lại nhà cửa. Vôi ve, chổi quét, các phụ kiện tân trang nhà cửa được bán ở hàng chục hàng bán trên Ngõ Gạch. Ngay từ đầu tháng Chạp, phố xá cũng được trang hoàng. Băng rôn khẩu hiệu, pano được chăng ở các công sở và các địa điểm quan trọng rực rỡ màu đỏ. Gần rằm thì các đội thợ điện đi lắp bóng đèn màu trang trí, tập trung chủ yếu ở mạn Hồ Gươm và các phố trục chính. Các cửa hàng mậu dịch trang hoàng quầy bán hàng Tết. Gói hàng Tết được đóng rất bắt mắt gồm những thứ trong tiêu chuẩn hộ gia đình. Trong gói hàng hầu như đầy đủ mọi thứ thông dụng dành cho Tết như hộp mứt, phong pháo hồng điều, thuốc lá Điện Biên, Tam Đảo, gói trà Hồng Đào hay Ba Đình và kèm cả trà thường gọi là trà “ba hào”. Những thứ nho nhỏ như gói mỳ chính, lạng bóng bì, gói hạt tiêu, đậu xanh cũng có mặt. Thêm trong đó là vài lạng miến, gọi kẹo Hải Châu hoặc Hải Hà và phong bánh khảo. Người dân xếp hàng mua đông vui và lúc ra về cầm túi hàng Tết với khuôn mặt phấn khởi rạng rỡ dù Tết chưa đến. Ở quầy chất đốt ngoài dầu hỏa, than nắm, mùn cưa, củi còn là những bó lá dong xanh nõn chất đầy góc quầy để bán theo phiếu.

Người dân đi chợ hoa Hà Nội. Ảnh: TTXVN.
Bìa gia đình, phiếu thực phẩm, chất đốt được tính theo tiêu chuẩn từ N (nhân dân), E (công nhân viên chức) đến cán bộ các cấp từ C đến B và A. Ở Hà Nội các hộ cán bộ có quầy bán riêng ở phố Tông Đản, Nhà Thờ, Đặng Dung. Trật tự của thời bao cấp được thực hiện nghiêm chỉnh. Các cửa hàng lương thực được phân bổ khắp thành phố đảm bảo nhu cầu lương thực cho người dân.
Mùa xuân nho nhỏ
Người dân Hà Nội ngoài tiêu chuẩn bìa phiếu còn có những cách lo riêng cho Tết. Đó là những cơ quan, xí nghiệp luôn có kế hoạch 3 thu gom lương thực thực phẩm cho cán bộ, công nhân viên. Cứ áp Tết là những xe tải của cơ quan, xí nghiệp tỏa ra ngoại thành và các tỉnh lân cận chở lợn, cá, gạo về phân phối riêng. Đây là kế hoạch liên kết từ trong năm và chỉ thực hiện hợp đồng khi Tết đến. Vui lắm những cuộc liên hoan tất niên có được từ kế hoạch 3. Tôi nhớ, dạo đó mỗi con lợn có một cái xâu tai ghi cân nặng được chở về cơ quan và giết mổ. Lòng thủ được liên hoan tất niên còn thịt được chia đều tất cả các bộ phận trên con lợn và được xâu lại bằng dây thành những phần bằng nhau không ai hơn ai kém từ thủ trưởng đơn vị đến nhân viên. Liên hoan lòng lợn, thủ lợn xong ngoắc dây thịt lợn lủng lẳng trên ghi đông xe, đạp về mặt mũi ai cũng hãnh diện, phấn khởi. Cơ quan nào quan hệ tốt còn được nhận phần cá ở các ao hồ ngoại thành tát dịp tất niên. Thêm xâu cá mè, trắm hay rô, diếc cũng đủ xôm cho một cái Tết ấm áp. Cá biệt có cơ quan còn lo được cả gà cho cán bộ, nhân viên tất nhiên đó phải là những cơ quan có vị thế đặc biệt như điện lực, ngành phân phối lương thực, thực phẩm chẳng hạn.
Cái ăn, cái mặc đương nhiên là quan trọng trong ngày Tết của thời bao cấp nhưng ở Hà Nội không thể không nhắc đến một mặt đời sống đặc biệt về tinh thần về văn hóa của người dân đó là hoa. Nói đến hoa Hà Nội những ngày tháng Chạp chưa xa này phải là hoa đào là quất. Hà Nội có những vùng đất về đào là Nhật Tân và quất Quảng Bá. Từ đầu tháng Chạp vườn đào, quất đã nhộn nhịp người đi chơi vãn cảnh ngắm đào quất. Nhà kinh tế khá giả tìm đặt mua đào mua quất tại vườn. Gần đến rằm là chợ hoa phố Hàng Lược chính thức mở bán. Người dân nườm nượp như trảy hội thưởng lãm chợ hoa đặc biệt đông vui vào những ngày áp Tết. Một năm mới sắp đến, giàu hay nghèo gì đi chăng nữa, người Hà Nội cũng gắng sắm được một cành đào hay chậu quất chơi Tết cho bõ một năm vất vả lao động. Mọi người đều coi Tết như một thành quả để thụ hưởng.

Nhà nào cũng chuẩn bị đào, quất rực rỡ đón Tết. Ảnh: Vietnam+.
Đêm 30 Tết khi nồi bánh chưng đã được nổi lửa ở vỉa hè, sân chung của các hộ gia đình hoặc các nhà thuê luộc ở những nhà bán nước sôi bằng thùng phi to đã vớt những mẻ bánh nóng hổi thì chợ hoa là lúc vô cùng náo nhiệt. Dạo đó Tết được nghỉ ngắn ngày chỉ từ ngày 30 tháng Chạp đến mồng 2 Tết nghĩa là chỉ được nghỉ 3 ngày nhưng nếu trùng ngày nghỉ chủ nhật thì được hết ngày mồng 3 Tết nên phải tối 30 nhiều nhà mới tranh thủ đi được chợ hoa. Đêm 30 ngoài chợ hoa Hàng Lược có các chợ hoa tự phát khác. Ngoài đào, quất các nhà đều thửa một lọ hoa Tết thập cẩm gồm violet, mấy bông thược dược, đồng tiền và hoa bướm, tươm nữa là vài cành hoa lay ơn. Lọ hoa Tết thời đó gần đây được phục hồi như một ký ức đẹp không phai mờ theo thời gian.
Những ngày tháng Chạp áp Tết cánh thanh niên còn có thú vui đi chơi các làng hoa. Tôi dạo đó còn độc thân, ngày cuối năm cũng hay đạp xe vào các làng hoa Ngọc Hà, Hữu Tiệp…vãn cảnh hoa cùng bạn gái. Tất nhiên, trước đó tôi đã kịp thay một chiếc săm cùng lốp được phân phối trong năm trang bị cho chiếc xe Thống Nhất đã được lau bóng lộn từ chiếc nan hoa. Quần áo cũng vậy, bộ tươm tất nhất được là ủi sẵn dành cho ngày trọng đại này. Tối 30 Tết tôi vào làng hoa, đến tận luống có khỉ chỉ là để mua cắt một bông hồng tươi thắm tặng bạn gái trực tiếp ngay tại nơi trồng. Đó cũng là thú vui lãng mạn và nói không quá cũng là một hạnh phúc nho nhỏ của tháng Chạp thời chưa xa của thế hệ chúng tôi.