Tối ngày 7.1.1979, Đài Truyền hình và phát thanh đưa tin Bộ đội tình nguyện Việt Nam và Quân đội Giải phóng nhân dân Campuchia đã tiến vào Phnôm Pênh, giải phóng đất nước Campuchia khỏi ách thống trị của chế độ giệt chủng Pôn Pốt, thì ngay sáng hôm sau, tôi và mấy anh em phóng viên của Báo Quân đội Nhân dân được Phó Tổng biên tập Trần Công Mân gọi tới giao nhiệm vụ sang Campuchia công tác gấp. Đại tá, Phó Tổng biên tập giao nhiệm vụ cặn kẽ cho các anh khác mỗi người đi một hướng, làm một việc cụ thể, đến lượt tôi, ông nói tưng tửng: “Còn Anh Ngọc làm thơ, muốn đi đâu thì đi!”
Và với phần việc được giao đầy chất tùy hứng ấy, sáng hôm sau tôi thích thú khoác ba lô, cùng mấy anh bạn bay vào Sài Gòn, tiếp đó leo lên trực thăng HU 1A chiến lợi phẩm của Mỹ bay sang Phnôm Pênh. Đấy là một chuyến đi đầy cảm xúc và muốn kể kỹ lưỡng chắc phải tốn không ít thời gian, trong bài báo ngắn này, chỉ xin được nhớ lại một trong những ấn tượng mạnh nhất mà đến hôm nay, tức là ba mươi năm sau, tâm trí tôi vẫn dường như giữ nguyên vẹn những hình ảnh, những xúc động mà trong đời tôi chỉ gặp có một lần.
Chiếc HU 1A thả chúng tôi xuống sân bay Pôchentông rồi vội vã bay đi. Tôi và nhà báo Hồng Phương vẫy xe của một đơn vị đồn trú, tìm lối vào trung tâm thành phố. Thật khác với cảnh chúng ta tiến vào Sài Gòn tháng 4 năm 1975 trong đoàn tụ và ấm áp, cả Phnôm Pênh bấy giờ mênh mông và hiu quạnh như đã bị bỏ hoang từ những thuở nào – mà có lẽ chính xác là từ ngày 17.4.1975, khi quân đội Khmer Đỏ vào tiếp quản thành phố và đuổi hết dân ra khỏi thủ đô để nhân danh cách mạng, tiến hành cuộc thanh lọc đẫm máu nhất trong lịch sử Campuchia. Những ngôi nhà không chủ, những con phố không người, khắp nơi chỉ thấy những hàng rào giây thép gai và những tấm tôn bịt bùng che chắn, như muốn dấu nhẹm mọi bí mật bên trong, những bí mật đen tối và hãi hùng của một đất nước mà thế giới gọi một cách không ngoa là “cánh đồng chết”. Từ sau những khu nhà lạnh lẽo và âm u ấy, thỉnh thoảng tôi lại bắt gặp trong gió bay ra một mùi gì thum thủm, tanh tanh như mùi protist phân hủy chưa lâu. Cứ nghĩ là mùi mắm bồ hóc, vì tôi có nghe nói đến thứ món ăn quen thuộc này của người dân Campuchia, vốn cũng chẳng xa lạ gì với các loại mắm tôm mắm tép của quê tôi. Nhưng sự thật tôi đã nhầm. Đến buổi trưa hôm ấy thì chúng tôi đã mục sở thị cái mùi khó ngửi ấy phát ra từ đâu và đấy là một phát hiện làm tất cả chúng tôi đều kinh hoàng.
Ấy là một buổi gần trưa, sau khi chúng tôi đến Phnôm Pênh được đâu ba, bốn ngày. Anh Ba Vũ (Bùi Cát Vũ), một cán bộ chỉ huy Bộ đội tình nguyện Việt Nam ở Phnôm Pênh, báo cho nhóm phóng viên báo quân đội chúng tôi biết quân ta vừa phát hiện ra giữa Phnôm Pênh một khu trường đã bị bọn Pôn Pốt biến thành nhà tù, từng giam giữ rất nhiều tù nhân, và trước khi tháo chạy, chúng đã giết chết tất cả. Anh Hồng Phương và tôi lập tức bám theo xe của anh Ba Vũ và ông Khang Xarin, lúc ấy là Tư lệnh quân quản Phnôm Pênh của Quân Giải phóng nhân dân Campuchia, tìm đến ngôi trường có tên là Tuolsleng.
Giữa buổi trưa mùa khô Phnôm Pênh, trời cao và xanh ngăn ngắt, loài hoa gì như hoa bằng lăng mà có ai đó gọi tên là “hoa hoàng hậu” đang nở tung những chùm tím ngát suốt dọc lối đi vào khu trường. Nhưng ấy là chuyện sau này nhớ lại, chứ lúc ấy, thực lòng tất cả chúng tôi không ai còn bụng dạ nào để ý đến mọi thứ xung quanh, bởi càng gần tới khu trường nằm khuất sau cây cối rậm rạp và những bức tường bằng tôn quây kín, thì một mùi tanh tưởi mỗi lúc một bốc lên ngỡ như không thể chịu nổi. Kịp đến khi chúng tôi đặt chân được vào đầu dãy nhà thứ nhất, thì một cảnh tượng khủng khiếp hơn cả cảnh địa ngục đập ngay vào trước mắt: Ở chính giữa mỗi căn phòng mà trước đây là lớp học đều có một xác chết, mỗi xác một tư thế, một kiểu nằm, tất cả đều trần truồng, trương phềnh, đen kịt, bắt đầu rữa nát và bốc mùi hôi thối dữ dội. Và khi tất cả mọi người đều tự động lùi phắt lại, kể cả hai chiến binh dày dạn trận mạc là anh Ba Vũ và ông Khang Xarin, có người đưa vội mùi xoa lên che mũi, có người khạc nhổ như muốn phát nôn, thì đúng lúc đó, cái anh chàng được cấp trên gọi là “nhà thơ muốn đi đâu thì đi” là tôi liền nhớ đến nhiệm vụ của một người làm báo và buộc lòng phải tiến về phía các xác chết với cái máy ảnh trong tay.
Cũng cần nói thêm, là với nhiệm vụ được giao có vẻ “ất ơ” như đã nói ở trên, lúc tôi đi công tác, tòa soạn thậm chí còn không giao cho máy ảnh, mà tôi phải cạy cục đi mượn của bạn bè. Nhưng thú vị nhất (!) là nhà báo kỳ cựu Hồng Phương vốn được trang bị một cái máy ảnh rất chất lượng, thì khi ngồi xe trên đường tới hiện trường, loay hoay thế nào lại bị kẹt cứng phim, không làm ăn gì được, đành ngậm ngùi trao nốt cho tôi cuộn phim còn lại. Không biết là may hay rủi, nhưng là nhà báo duy nhất có vũ khí tác nghiệp lúc này, tôi biết mình phải làm gì. Với ý nghĩ cần ghi lại hình ảnh của ít ra một vài anh bộ đội Việt Nam và Campuchia sát cánh bên nhau vào khuôn hình để các bức ảnh thêm sinh động và có ý nghĩa, tôi đã mạnh dạn kéo anh Ba Vũ và ông Khang Xarin đến gần phía các xác chết để chụp, nhưng cả hai người đều tự phát dẫy ra một cách rất hăng hái và… buồn cười. (Sau này gặp lại anh Ba Vũ ở Hà Nội, anh vẫn nhớ sự việc này và vừa cười vừa có ý thanh minh với tôi: “Tại nó thúi quá trời!”).

Và thế là, cầm trong tay cái máy ảnh Practika cũ kỹ, tróc sơn, không đèn, tôi mở ống kính hết cỡ và “liều mình như chẳng có”, bỏ lại sau lưng tất cả mọi người bấy giờ đã lùi xa tít tắp, để một mình sán đến gần các xác chết. Tôi còn kịp nghe rõ dưới chân mình những con dòi bị dẫm nổ lép bép, và lũ ruồi nhặng thì nhất loạt bay lên vù vù. Xác chết đầu tiên mà tôi chụp là một người đàn ông nằm ngửa thẳng cẳng trên dường, hai tay dang rộng, một sợi xích buộc từ cổ tay nọ căng qua ngực thẳng sang tay kia, nên trông ông giống như một cánh ná đã căng dây. Toàn thân ông âm u như một đám mây đen, hai hố mắt trắng dã trợn trừng và hai hàm răng thì nhe ra như dọa nạt. Dường như đã chết rồi nhưng những cơn đau khủng khiếp của kiếp người còn chưa buông tha ông.
Người thứ hai cũng vậy, nằm ngửa trên sàn nhà, đầu ngoẹo sang một phía, nhưng đau lòng hơn là trên bụng vẫn còn để nguyên một cái ghế tựa, có lẽ tên cai ngục ác ôn đã ngồi trên chiếc ghế ấy để hành hạ nạn nhân, và – điều này có thể lắm – khi quân ta ập tới thì hắn đã bỏ chạy mà không kịp cả vứt chiếc ghế đi. Xác chết thứ ba có thể là một phụ nữ, nằm sấp, chết rồi mà hai tay vẫn bị còng ở sau lưng. Thực ra là nữ hay nam thì cũng khó phân biệt vì xác đã bắt đầu thối rữa và biến dạng, nhưng trông người này có tầm vóc bé nhỏ, và các đường nét có vẻ gì đó mảnh mai mềm mại…
Nhưng ấn tượng nhất với tôi là khi bước vào căn phòng tiếp theo. Trước mắt tôi là một thân người to lớn, chắc lúc sống phải sức vóc cường tráng lắm, nhưng lúc này thì thân hình đã bắt đầu phân hủy, mắt mũi, mồm miệng lúc nhúc dòi bọ. Còn trên lồng ngực vạm vỡ ngày nào, bây giờ đang đứng sừng sững một chú gà trống. Đang mải mê kiếm ăn trên xác chết, thấy tôi bước vào, chú gà không hề sợ hãi, mà điềm nhiên ngẩng đầu lên, dương mắt… gà nhìn thẳng vào tôi, ngạo nghễ và thách thức. Có vẻ như chú hoàn toàn tự tin và bình tâm ở ngay chính vương quốc của mình. Chưa bao giờ tôi biết ơn cái máy ảnh của mình như vậy. Nó đã ghi lại được một hình ảnh không thể chân thực và thuyết phục hơn về những nghịch lý của kiếp người và cõi đời này. Sau này, trong một lần đem tấm ảnh ra công bố, tôi đã chú thích vào phía sau những dòng này: “Nếu con gà này nói được tiếng người, thì chắc nó sẽ nói: – món thịt người này ngon tuyệt!”. Tôi còn nhớ, lúc tôi khoe tấm ảnh với nhà thơ Thu Bồn, thì anh nói đại ý: Tấm ảnh này có thể thay mọi lời tố cáo tội ác của bọn Pôn Pốt hơn bất cứ bài diễn văn nào. Còn tôi thì thầm nghĩ: Cõi đời này cũng có lúc như thế thật, có lúc chúng ta ăn thịt gà thì cũng có lúc gà ăn thịt chúng ta, có điều những kẻ nào muốn đánh tráo con người thành gà vịt và gà vịt lại thành người, thì đích thị đó là một lũ gà vịt. Riêng tôi còn có thêm cái thích thú khá ích kỷ với cái bản quyền độc nhất về bức ảnh của mình, bởi chắc chắn sẽ không ai có được bức ảnh thứ hai như vậy, vì xác chết dĩ nhiên bất động, nhưng con gà sống thì không, nó luôn thay đổi bộ dạng và có thể bỏ đi bất cứ lúc nào!
Chưa hết, khi tôi chụp xong các xác chết trong những căn phòng ở tầng một, đang lò dò leo lên tầng hai để chụp tiếp, thì một con lợn ỉ nặng khoảng chừng năm, sáu mươi cân, lông trắng ởn, mõm mép nhòe nhoẹt máu, mắt long lên sòng sọc, đang từ trên cầu thang gác huỳnh huỵch lao xuống, suýt đâm sầm vào tôi. Hú vía. Quá mù ra mưa, một sự hưng phấn nghề nghiệp lạ thường đã giúp tôi bình tĩnh leo hết các tầng, vào hết các phòng của ngôi trường khá đồ sộ này để ghi lại một cảnh địa ngục trần gian giữa thanh thiên bạch nhật, một bằng chứng tố cáo tội ác giệt chủng ghê tởm bậc nhất thế kỷ hai mươi của bè lũ Pôn Pốt.

Hai đao phủ Pôn Pốt (bên phải) và Iêng Sary đứng đầu tập đoàn diệt chủng Khmer Đỏ ở Campuchia.
Với những thước phim có được chủ yếu là nhờ may mắn ấy, mấy ngày sau, tôi đã kịp gửi về in trên Báo Quân đội Nhân dân một số tấm ảnh, mà cho đến nay, đấy có thể là những tấm ảnh hiếm hoi, thậm chí chưa chừng là duy nhất về nhà tù Tuolsleng, mà bây giờ đã trở thành Bảo tàng tội ác của chế độ Pôn Pốt, bởi ngay sau khi tôi chụp xong, tôi được biết là bộ đội ta đã buộc phải đem chôn hết các xác chết (hình như là ở ngay trong khuôn viên nhà trường ?), bởi quá ô nhiễm môi trường. Tôi nói thế, vì ít lâu sau, có một nữ phóng viên Nhật Bản sang Campuchia để làm một cuốn album ảnh về nạn giệt chủng Pôn Pốt thì bà đã không tìm đâu ra các tấm ảnh cần thiết về nhà tù Tuolsleng, bà phải nhờ đến một ông Phó Tổng biên tập Báo Quân đội Nhân dân tìm dùm, và vị này đã phải nhờ đến những tấm ảnh của tôi.
Viết thêm: Rất tiếc là do thói lơ là thiếu ý thức, sau mấy lần dọn nhà, những cuốn phim quý giá ấy bây giờ đã lẫn đi đâu đó mà tôi cũng chẳng biết nữa. Nhưng may mắn là những bức ảnh quý nhất mà tôi đã nói tới ở trong bài thì đã in trên Báo Quân đội Nhân dân và trong album ảnh của nữ nhà báo Nhật Bản. Và với tôi, điều quan trọng hơn cả là những ấn tượng mạnh mẽ của chuyến đi Campuchia năm ấy cùng với những chuyến đi sau đó đã giúp tôi viết được bản trường ca “Sông Mê Công bốn mặt” mà trong đó Chương 4 “Tôi từ chối” là lấy cảm xúc từ những hình ảnh ở nhà tù Tuolsleng.