Việc bài của tác giả Đông La bị rút xuống sau mấy giờ lên mạng đã dẫn đến cuộc trao đổi ồn ào và thu hút sự chú ý của người đọc. Nhận thấy đây cũng là cuộc bàn cãi của các nhà trí thức về chuyện thời sự, nên tôi muốn tham gia trao đổi.
Đọc tham luận của Nguyễn Huệ Chi
Bài viết của ông Đông La đề cập một bài cụ thể của Giáo sư Nguyễn Huệ Chi; đó là bài “Tư duy phương Đông nhìn dưới ánh sáng học thuyết Einstein“. Tôi đã đọc bài này từ khi được công bố trên talawas. Tác giả Nguyện Huệ Chi đã viết gì?
Mục đích tham luận của tác giả Nguyễn Huệ Chi là từ “việc khám phá ra thuyết tương đối của nhà vật lý học Albert Einstein” chỉ ra: “ý nghĩa lớn lao của nó, theo tôi nghĩ, lại chính là sự tác động dây chuyền và có tính chất lâu dài trong suốt cả một thế kỷ, làm lung lay một phương pháp tư tưởng đã hằn sâu thành nếp, chiếm địa vị độc tôn trong nghiên cứu, có lúc gây bế tắc trì trệ cho nhiều ngành khoa học, không chỉ khoa học tự nhiên mà cả khoa học xã hội và nhân văn – phương pháp duy lý cổ điển của phương Tây.” (Chú thích: Từ đây trở xuống tất cả những chữ duy lý, lý tính dùng trong bài đều giới hạn trong phạm vi ngữ nghĩa chủ nghĩa duy lý cổ điển hay chủ nghĩa duy lý truyền thống.)
Những chi tiết “không hề nói một câu nào về các nhà khoa học Âu Mỹ (trừ Darwin)“, “nhất quyết đồng hồ Liên Xô tốt hơn đồng hồ Thụy Sĩ“… là mô tả cái “phương pháp tư tưởng đã hằn sâu thành nếp, chiếm địa vị độc tôn” kia. Tất nhiên những kỷ niệm về đi xe, nhìn con kiến,… là những kỷ niệm thực, tạo không khí, rất sơ lược; nhưng khi tác giả viết: “về mặt khoa học, tôi biết những kiến giải của mình chẳng đâu vào đâu, vì tốc độ của một chiếc ô tô và một chùm pháo hoa đâu có phải tốc độ ánh sáng mà mong áp dụng được học thuyết tương đối Einstein. Hơn nữa, việc chú ruồi bay thảnh thơi trong khoảng không của ô tô không bị tụt lại phía sau nếu là do tác dụng của lực quán tính thì càng không có quan hệ gì đến thuyết tương đối” thì ta thấy ông thật “biết điều” và kín kẽ! Các đoạn 2, 3 và 4 nói về Lão tử và Phật giáo một cách đại lược nhưng cũng rất đầy đủ để đi tới kết luận ở đoạn 5: “Ý nghĩa của cuộc đấu tranh phát huy tương đối luận và giải lý tính Nho giáo của các trào lưu Lão học và Phật học còn để lại nhiều kinh nghiệm quý giá cho chúng ta hôm nay…” “Và chủ nghĩa Mác vẫn cần cho tư duy con người như mọi học thuyết triết học khác của nhân loại, miễn không biến nó thành một học thuyết chính trị xã hội độc tôn với những công thức ‘bao giờ cũng đúng’ như vô sản chuyên chính, đấu tranh giai cấp bằng bạo lực cách mạng…” Và cuối cùng: “Từ mấy thập kỷ nay rồi con người chức năng xã hội chủ nghĩa vô tình hay cố ý cũng tự phát tìm đến một liệu pháp giảm đẳng gánh nặng tâm lý bằng hành vi tiêu cực: ‘nói vậy mà không phải vậy‘. Không thể nói đấy là phương cách ‘giải lý tính‘ đúng nghĩa. Tuy nhiên, tự nó đã là một thách đố gay gắt đòi hỏi trước sau phải có lời giải.“
Như vậy, nếu ngày nay, sau gần 4 năm công bố tham luận, Giáo sư Nguyễn Huệ Chi nhìn ra giải pháp (như ông Đông La dẫn, tôi không biết phần đầu có đúng nguyên bản không) “cần phải thay cơ chế hiện thời bằng bằng cơ chế xã hội dân chủ” thì phải nói là… hơi bị nhanh! Bản thân người viết cũng phải bỏ ra hơn 20 năm sống trong chế độ dân chủ châu Âu để thấy đó là cách sinh hoạt xã hội hiệu quả, ưu việt và rất “nhàn” cho “lãnh đạo”. Việc ông Đông La sau ngần ấy thời gian mới đưa ra phản biện rất khiếm khuyết, như chỉ ra dưới đây, có phải cũng… hơi bị chậm lụt chăng?
Xem lý luận của Đông La
Khi xem các bài luận biện ta thường chú ý đến hình thức dùng phép tu từ gây ấn tượng và lý luận phản bác. Bài viết của ông Đông La cũng gồm đủ 2 yếu tố đó.
Phép tu từ ở đây là dùng các đại ngôn, các khẳng định “như đinh đóng cột”; thí dụ:
GS Nguyễn Huệ Chi đã hiểu sai lý thuyết của Einstein khi viết:… Có rất nhiều điều GS Nguyễn Huệ Chi chưa hiểu và lầm lẫn… GS Nguyễn Huệ Chi cần phải hiểu… Do không hiểu, kiến thức Nguyễn Huệ Chi lượm lặt… “cái mênh mông hoang sơ”, nổ như cái pháo tép còn không xong… Thật tiếc xã hội mình…
Phép tu từ có tác dụng gây ấn tượng và lôi kéo; nó làm cái cảm xúc vượt trội hơn tư duy. Bản thân tôi cũng rất khoái hình ảnh “cái pháo tép” đem đối chọi với Big Bang. Chắc hẳn tác giả của nó vừa viết vừa tủm tỉm cười! Nhưng cái cuối cùng mà người viết phải trình ra và người đọc cần đến là lý lẽ luận kết.
Muốn có phản luận đúng thì phải hiểu lý luận của đối phương (Không phải “đối tác”!). Ông Đông La hình như (hay làm ra) không hiểu bài viết của GS Nguyễn Huệ Chi. Kể về hoàn cảnh tiếp thu lý thuyết Einstein, GS Nguyễn Huệ Chi muốn nhắc đến cái thời Chiến tranh Lạnh phân chia ta – địch / cộng sản – tư bản. Cho tới cuối những năm 1960 các trường phổ thông vẫn có “vườn cây Mit-xu-rin” ghép lê và táo; thuyết biến đổi gen là của “chủ nghĩa tư bản giãy chết”! Đoạn: “Từ phương trình trường đến hằng số vũ trụ, đến vụ nổ Big Bang, đến vũ trụ giãn nở rồi vũ trụ ổn định, rồi lại đến vũ trụ giãn nở gia tốc… sự hiểu biết về vũ trụ trong một thế kỷ đã tiến những bước thần kỳ làm cho nhiều người lo lắng thót tim” là muốn kể ra các lý thuyết mới mẻ thời đó mà người sinh viên được nghe là từ phía “bên kia” – được ông Đông La “bắt rễ, xâu chuỗi” vào nhau để phán: “Trước hết, người ta chỉ phát hiện vũ trụ đang ‘giãn nở gia tốc’ chứ vũ trụ không ‘giãn nở rồi ổn định rồi lại giãn nở gia tốc’ như GS Nguyễn Huệ Chi viết” và kết: “sự hiểu biết tiến những bước thần kỳ là hạnh phúc của nhân loại sao lại khiến nhiều người lo lắng thót tim?” Chắc ông khoái chí với cái “dở hơi” “giãn ra rồi… ổn định vào như chơi” của vũ trụ; nhưng tiếc rằng đó chỉ là trí tượng của ông!. Nghĩa là những đòn “thâm hậu” rút ra từ những tri thức vật lý hiện đại của ông coi rất hoành tráng nhưng cuối cùng đều đánh trượt.
Bây giờ tạm coi mấy nét Đông phương học của Đông La; ông kể: “Trong bài trao đổi với GS Hoàng Ngọc Hiến…, tôi đã viết: ‘Trước đây vì khoa học chưa phát triển, các nhà nghiên cứu thường luận bàn về Đạo đức kinh như bàn về một tác phẩm thi ca có tính hàm súc như thơ tượng trưng vậy, vì ‘ý tại ngôn ngoại’ tất dẫn đến những cách hiểu khác nhau. Bây giờ chúng ta thử khảo sát tư tưởng Lão tử theo ánh sáng của khoa học hiện đại, xem tư tưởng của Ngài sẽ ứng với những nguyên lý nào của khoa học, nghĩa là xem nó có gì có lý, có giá trị thực tiễn hay không…” Ý kiến này không phải dở, nhưng mỗi hệ thống triết lý đều có tính độc lập của nó, ta chỉ có thể so sánh để tìm ra những tương đồng hay dị biệt; lấy cái này làm quy chiếu để đánh giá cái kia là vô nghĩa. Tốt nhất là đi sâu vào các ngóc ngách lý lẽ của triết thuyết để hiểu cho hết. Cái gì là “trùng trùng duyên khởi” tại sao lại phải “vạn sự như lôi, vững tâm thiền định”? Tôi e cả ở đây, ông Đông La cũng chưa hiểu hết những gì GS Nguyễn Huệ Chi đã viết và muốn nói.
© 2009 Tôn Văn
© 2009 talawas blog