Vào thời gian khi cây rừng ở ven sông Raba⦾ tại Galicia⦾ nhìn thấy binh lính Áo tháo chạy qua sông và ở Serbia thì các sư đoàn của Áo lần lượt bị quất đòn, sự trừng phạt mà đáng ra họ phải bị từ lâu rồi, Bộ Chiến tranh Áo chợt nhớ cả tới Švejk, hòng mong anh ra giúp đỡ đưa nhà nước quân chủ khỏi vòng lao đao.
Người ta mang đến cho Švejk giấy báo yêu cầu tuần sau phải đến đảo Střelecký⦾ để kiểm tra sức khỏe, nhưng lại vừa đúng lúc anh đang nằm liệt giường vì bệnh thấp khớp tái phát.
Bà Müllerová đang ở trong bếp pha cà phê cho anh.
“Bà Müllerová ơi,” Švejk cất tiếng nhỏ nhẹ gọi bà, “xin bà lại đây một tí.”
Bà giúp việc đi đến cạnh giường, Švejk lại nói khẽ: “Xin bà ngồi xuống đây.”
Trong giọng nói của anh có một cái gì đó trang trọng bí ẩn.
Khi bà Müllerová ngồi xuống, Švejk nhổm dậy trên giường và tuyên bố: “Tôi sẽ ra mặt trận.”
“Ối Đức Mẹ Maria,” bà Müllerová kêu lên, “cậu ra đấy để làm gì ạ?”
“Để chiến đấu,” Švejk trầm hẳn giọng như nói trong nhà mồ. “Áo đang lâm nguy. Ở phía trên kẻ thù lên đến Kraków, còn phía dưới chúng vào tận Hungary. Chỗ nào chúng ta cũng đang bị đánh tơi bời, vì thế mà người ta gọi tôi ra trận. Ngày hôm qua tôi có đọc báo, thấy là đất nước yêu quý của chúng ta đang gặp nhiều hiểm họa.”
“Thế nhưng mà cậu có nhúc nhắc được đâu.”
“Không sao bà ạ, tôi sẽ ngồi xe lăn để ra đó. Bà biết ông thợ bánh kẹo ở góc đường chứ gì? Ông ấy có một cái xe như thế. Trước đây ông ấy dùng nó để chở cụ già khó tính què chân ra hít thở khí trời. Bà mượn nó về đây, rồi đẩy tôi ra trận.”
Bà Müllerová bật khóc: “Cậu ơi, tôi đi gọi bác sĩ cho cậu nhé!”
“Bà không phải đi đâu cả. Ngoài hai cái chân đau ra thì tôi khỏe như vâm. Vả lại, khi Áo đang lâm nguy thì cả người tàn tật cũng phải đứng ở chỗ của mình. Bà cứ pha cà phê đi.”
Thế là trong lúc bà Müllerová vừa khóc lóc vừa run rẩy lọc cà phê, người lính tốt Švejk nằm hát ở trên giường:
Tướng Windishgrätz cùng binh lính
Mở đầu cuộc chiến lúc bình minh
Bùm, bùm, bum!
Khởi đầu cuộc chiến rồi cầu xin
Jesus, Maria giúp chúng sinh;
Bum, bum, bùm!
Ấn tượng kinh hoàng về bài hát chiến tranh khiến bà Müllerova hoảng hồn và quên hẳn là đang pha cà phê. Bà run run khắp người, sợ hãi nghe người lính tốt Švejk tiếp tục hát ở trên giường:
Với bốn chiếc cầu và Đức Mẹ
Tăng cường binh lực, Pie-mon-te⦾
Bùm, bum, bum!
Đánh nhau trận Sol-fe-ri-no⦾
máu đổ nhiều ghê, ngập ống chân
Bùm, bum, bum!
Máu ngập ống chân, thịt thành đống
trung đoàn mười tám⦾ bị tan tành.
Bùm, bùm, bum! Đừng lo gì cả hỡi trung đoàn
Tiền chất đây xe họ mang cho.
Bùm, bùm, bum!
“Ối giời ơi, cậu ơi, tôi xin cậu,” tiếng van xin thảm thiết vọng ra từ bếp, nhưng Švejk đã vừa kết thúc bài hát chiến tranh của mình:
Tiền chở bằng xe, cơm cũng thế
Trung đoàn nào có được như ta?
Bùm, bùm, bum!
Bà Müllerová chạy ra khỏi nhà đi gọi bác sĩ. Một giờ sau, bà trở lại thì Švejk đã thiu thiu ngủ.
Người đàn ông béo mập đánh thức Švejk dậy, đặt tay lên trán anh một lúc rồi nói:
“Anh đừng sợ, tôi là bác sĩ Pávek ở Vinohrady… anh đưa tay đây… cặp cái nhiệt kế này vào nách đi… Thế… bây giờ thì thè lưỡi ra… hơn nữa… ừ, cứ thè thế… à, còn bố anh mất vì bệnh gì, cả mẹ nữa?”
Thế là đúng vào thời gian, khi mà Vienna đang mong muốn các dân tộc của Đế quốc Áo–Hung đưa ra những bằng chứng tuyệt vời nhất về sự trung thành và lòng tận tụy hy sinh, thì bác sĩ Pávek kê cho Švejk thuốc Bromua⦾ chống lại cái nhiệt huyết yêu nước của anh, rồi khuyên người lính tốt và dũng cảm Švejk không nên nghĩ gì đến chiến tranh.
“Anh hãy nằm duỗi thẳng, nghỉ ngơi yên tĩnh, ngày mai tôi lại đến.”
Ngày hôm sau, bác sĩ tới và hỏi bà Müllerová ở trong bếp về tình hình của bệnh nhân.
“Thưa bác sĩ, xấu đi,” bà Müllerová thật sự buồn rầu trả lời, “ban đêm, lúc lên cơn đau thì, bác sĩ thứ lỗi cho, cậu ấy hát quốc ca Áo ạ.”
Nghe vậy, bác sĩ Pávek thấy phải phản ứng với biểu hiện mới về sự trung thành của bệnh nhân bằng cách tăng liều lượng thuốc an thần Bromua.
Ngày thứ ba, bà Müllerová nói với bác sĩ là tình trạng của Švejk còn xấu hơn nữa.
“Thưa bác sĩ, lúc buổi chiều cậu ấy bảo mang cho cậu ấy bản đồ chiến trận, rồi đến đêm thì cậu ấy lẩn thẩn mơ màng là Áo sẽ chiến thắng.”
“Thế anh ấy có uống thuốc theo đúng liều không?”
“Nhưng mà cậu ấy vẫn chưa bảo đi mua thuốc, bác sĩ ạ?”
Ông bác sĩ bỏ đi, sau khi đã mắng Švejk một trận nên thân và bảo anh rằng sẽ không bao giờ đến chữa bệnh cho người đã từ chối việc điều trị bằng thuốc Bromua nữa.
Chỉ còn hai ngày nữa là đến lúc Švejk phải đến trình diện hội đồng nghĩa vụ quân sự.
Trong vòng hai ngày ấy, Švejk đã chu đáo chuẩn bị mọi thứ. Trước hết, anh nhờ bà Müllerová đi mua một cái mũ lưỡi trai quân đội, sau đó anh bảo bà đi mượn cái xe lăn của người thợ bánh kẹo ở góc đường. Chiếc xe ấy người thợ bánh kẹo đã dùng để chở người ông dữ tính bị què của mình đi dạo. Rồi Švejk cũng chợt nhớ ra là còn cần đôi nạng. Cũng may là người thợ bánh kẹo đã cất giữ đôi nạng như kỷ vật gia đình về người ông của mình.
Cũng chỉ còn thiếu chùm hoa⦾ cho người mới được tuyển quân nữa thôi. Cả chùm hoa ấy cũng được bà Müllerová tìm mua về. Trong những ngày ấy bà gầy đi trông thấy, và đi đến đâu, bà khóc đến đấy.
Và thế là vào cái ngày đáng ghi nhớ đó, trên đường phố Praha đã diễn ra một cảnh cảm động về lòng trung thành: Một bà già đẩy một chiếc xe lăn, trên xe là một người đàn ông đầu đội mũ lưỡi trai quân đội có gắn quân hiệu “frantík”⦾ được đánh bóng nhoáng, tay huơ huơ đôi nạng. Và trên áo khoác của anh rực rỡ chùm hoa của lính mới nhập ngũ.
Liên tục vẫy vẫy đôi nạng, người đàn ông ấy kêu to trên các đường phố Praha: “Đến Beograd! Đến Beograd!”⦾ Đám người đi theo Švejk mỗi lúc một đông hơn. Vậy mà lúc đầu, khi Švejk ra khỏi nhà để lên đường nhập ngũ, thì đó mới chỉ là một nhóm nhỏ vài người đứng trước cửa nhà anh.
Švejk có thể tận mắt nhìn thấy các cảnh sát viên đứng ở một số ngã tư đường đã giơ tay chào anh.
Ra đến quảng trường Václav⦾ thì đám đông đi xung quanh cái xe lăn Švejk đang ngồi đã lên tới vài trăm người. Ở đầu đường Krakovská, họ đánh nhừ tử một thành viên của hội sinh viên Đức, người đã hướng về phía Švejk và gào to:
“Này! Đả đảo người Serbia!”
Đến đầu đường Vodičkova thì cảnh sát đi ngựa tiến tới giải tán đám đông.
Khi được Švejk đưa cho xem rõ ràng giấy trắng mực đen rằng ngày hôm nay phải đến trình diện hội đồng nghĩa vụ quân sự, ông thanh tra cảnh sát thành phố hơi thất vọng một chút, nhưng để ngăn ngừa việc gây rối trật tự, ông cho hai cảnh sát đi ngựa tháp tùng chiếc xe lăn chở Švejk đến đảo Střelecký.
Về sự kiện đó, ở Báo chính thức Praha⦾ có đăng bài viết này:
Lòng yêu nước của người què.
Buổi sáng ngày hôm qua, dân chúng trên các đường phố chính của Praha đã được chứng kiến một cảnh tượng đẹp đẽ trong thời khắc trọng đại hiện nay: mỗi người con của dân tộc chúng ta đều có thể là những chứng minh hùng hồn nhất về sự trung thành và lòng hy sinh tận tụy đối với ngai vàng của vị Hoàng đế già nua. Chúng ta có cảm giác là thời kỳ của người Hy Lạp và La Mã cổ xưa đã trở lại, khi Mucius Scaevola⦾ đi ra chiến trường mà không hề nghĩ tới cánh tay bị đốt cháy của mình. Tình cảm và sự quan tâm trong sáng nhất đã được biểu hiện một cách tuyệt đẹp qua một người què chống nạng, được bà mẹ già đẩy đi trên chiếc xe lăn chở người ốm. Người con trai này của dân tộc Séc đã không nghĩ đến sự ốm đau mà tự nguyện ra chiến trường, để có thể hy sinh tính mạng vì Hoàng đế của mình. Và nếu câu hô “Đến Beograd!” của anh vang động như thế ở các đường phố Praha, thì điều đó chỉ chứng minh rằng trong người dân Praha có những biểu tượng mẫu mực về tình yêu đối với đất nước và đối với triều đình.
Tờ Prager Tagblatt cũng viết trong tinh thần như thế, rồi kết thúc bài báo bằng câu là người con tình nguyện bị tàn tật ấy được một nhóm người Đức đi theo cùng, rằng những người ấy đã lấy thân mình che chở cho anh khỏi bị những người Séc là thành viên của Hiệp ước đã được biết đến hành hình kiểu linsơ.
Tờ Bohemie đã đăng tin này với đề nghị tặng thưởng cho người con yêu nước bị tật nguyền đó, và thông báo là sẽ thay mặt anh nhận quà tặng của các công dân Đức tại trụ sở hành chính của tòa soạn.
Nếu cứ theo cả ba tờ báo kể trên thì đất nước Séc không thể có một người công dân nào cao quý hơn, chỉ có điều là các ông hội đồng nghĩa vụ quân sự không có cùng quan điểm như vậy. Đặc biệt là bác sĩ quân y trưởng Bautze không nghĩ thế. Đó là một người đàn ông không khoan nhượng, bất kể với ai, ông cũng chỉ nhìn thấy ý định lừa đảo trốn tránh nghĩa vụ quân sự, trốn tránh ra mặt trận, trốn tránh súng đạn.
Ông có câu nói nổi tiếng: “Tất cả người Séc là một lũ giả vờ.”
Sau mười tuần làm việc, từ con số 11.000 thường dân, ông đã loại ra tới 10.999 người giả vờ, và nhất định ông lột trần được ý định của người thứ 11.000, nếu không xảy ra sự cố là con người bất hạnh ấy bị đột quỵ khi ông quát anh ta, “Đằng sau, quay!”
“Mang thằng cha giả vờ ấy đi!” ông Bautze nói, sau khi phát hiện ra người đàn ông đó đã chết.
Và trong cái ngày đáng nhớ ấy, Švejk đứng trước ông Bautze. Giống như mọi người khác, Švejk đứng đó hoàn toàn trần truồng, anh ngượng nghịu nghiêng đôi nạng đang chống để che thân.
“Cái lá sung ngọt⦾ này quả thật là đặc biệt,” ông Bautze nhận xét bằng tiếng Đức, “ở trên thiên đường chẳng có lá sung ngọt như thế này đâu!”
“Bị giải ngũ vì ngu độn,” viên trung sĩ nhìn vào giấy tờ và nói. “Thế anh có còn bị sao nữa không?” bác sĩ Bautze hỏi.
“Thưa, xin báo cáo là tôi bị thấp khớp, nhưng mà tôi sẽ phục vụ Hoàng đế đến tận hơi thở cuối cùng,” Švejk nói một cách khiêm tốn, “đầu gối tôi bị sưng.”
Bautze nhìn người lính tốt Švejk bằng cái nhìn khủng khiếp và gào lên bằng tiếng Đức: “Đồ giả vờ!” và quay sang trung sĩ, ông lại nói bằng tiếng Đức một cách bình thản lạnh lùng: “Cho giam hắn ngay lập tức!”
Hai người lính mang súng gắn lưỡi lê giải Švejk đến trại giam quân đội.
Švejk chống nạng đi và hoảng hốt nhận thấy bệnh thấp khớp của anh đang bắt đầu thuyên giảm.
Bà Müllerová đứng bên chiếc xe lăn chờ Švejk ở trên cầu. Khi nhìn thấy anh đi dưới những lưỡi lê, bà bật khóc và rời khỏi chiếc xe, để rồi không bao giờ trở lại nữa.
Thế là người lính tốt Švejk khiêm tốn đi trong sự tháp tùng của những người mang vũ khí bảo vệ đất nước.
Những cái lưỡi lê ấy sáng lên trong ánh mặt trời. Khi đi tới trước bức tượng Radecký ở Malá Strana⦾, Švejk quay lại nhìn đám đông đi theo rồi hô:
“Đến Beograd! Đến Beograd!”
Và từ tượng đài của mình, thống chế Radecký mơ màng nhìn theo người lính tốt Švejk với chùm hoa lính mới trên áo khoác, tay chống nạng khập khiễng từ từ rời xa. Trong khi ấy, một người đàn ông đáng kính nào đó tuyên bố với đám đông ở xung quanh, rằng người ta đang giải một kẻ đào ngũ.
← Raba là con sông ở miền Nam Ba Lan, bắt nguồn từ dãy Beskydy, đổ vào sông Wisla.
← Galicia là tên gọi bằng tiếng Latin của vùng đất lịch sử ở Đông Âu (tiếng Séc và Slovakia là Halič). Ngày nay một phần Galicia thuộc Ba Lan, một phần thuộc Ukraina. Hai thành phố lớn của nó là Kraków (Ba Lan) và Lviv (Ukraina).
← Một hòn đảo nhỏ trên sông Vltava, đoạn chảy qua Praha.
← Một vùng hành chính của Ý, nằm ở chân núi Alps, giáp Pháp và Thụy Sĩ. Thủ phủ của Piemonte là Torino.
← Solferino là thành phố nhỏ thuộc Mantova, Lombardia của Ý. Chiến trận Solferino (24/6/1859) là chiến trận trong chiến tranh giành độc lập lần thứ hai của Ý. Tại đây, quân đội Áo–Hung đã bị Pháp và Sagderna đánh bại. Chiến trận vô cùng đẫm máu này dẫn đến sự thành lập của Hội chữ thập đỏ https://www.cervenskriz.eu/cz/edicehnuti/solferino.pdf.
← Trung đoàn 18 là trung đoàn bộ binh người Séc, đã tham gia các trận đánh của quân đội Áo và Áo–Hung chống Thổ Nhĩ Kỳ, Tây Ban Nha, Pháp, Ý, Phổ… và tham gia cả Đại chiến Thế giới (theo svejkmuseum.cz).
← Loại thuốc pha chế từ hợp chất hóa học của brom, dùng làm thuốc an thần và chữa đau đầu, sử dụng rộng rãi ở cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Cái tên Bromua còn được dùng với nghĩa bóng là “thuốc an thần.”
← Những người mới được gọi nhập ngũ đều mang một chùm hoa giả, gắn trên áo khoác hoặc trên mũ.
← Quân hiệu bằng đồng, có khắc ba chữ FJI = Franz Josef I. Trong tiếng Séc Frantik có nghĩa là Franz nhỏ.
← Thủ đô của Serbia.
← Quảng trường Václav: quảng trường ở trung tâm Praha, thành lập năm 1348, lúc đầu mang tên là Chợ ngựa, năm 1848 đổi thành Václav – tên vị Thánh bảo hộ của người Séc.
← Tờ báo chính thức của cơ quan Thống đốc Séc. Từ năm 1920 nó được thay bằng tờ Báo Cộng hòa Tiệp Khắc (Úřední list Československé republiky).
← Gaius Mucius Scaevola (thế kỷ 6 TCN): một người anh hùng theo truyền thuyết thời La Mã cổ đại.
← Truyền thuyết Trái cấm mà Adam và Eva ăn trái và lấy lá cây che thân trong Kinh Thánh có nhiều phiên bản. Có nơi cho rằng đó là trái táo, có vùng cho rằng đó là trái nho, và có nơi khẳng định đó là trái sung ngọt (trái vả). Ở đây bác sĩ Bautze giễu cợt về tình trạng tức cười của anh lính Švejk lấy nạng che thân. (Chú thích của biên tập viên – BT).
← Bá tước Josef Václav Radecký (1766–1858): nhà quý tộc Séc, chính trị gia, nhà chiến lược, tướng chỉ huy của quân đội Đế quốc Áo, từ năm 1836 là Thống chế quân đội Áo, một trong những nhà quân sự giỏi nhất châu Âu vào thế kỷ 19. Malá Strana là tên của khu phố bên tả ngạn sông Vltava, nơi có Lâu đài Praha.
