Vật lý lượng tử, cửa sổ cho thấy thực tại phi vật chất

Vật Lý Lượng Tử, Cửa Sổ Cho Thấy Thực Tại Phi Vật Chất

Lượt đọc: 42 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

Cách đây 50 ngàn năm khi biết chôn người chết và làm những nghi lễ, người Sapiens tổ tiên loài người hiện đại đã có ý thức chết không phải là hết. Các đạo giáo ra đời 45 ngàn năm sau đã thiêng liêng hoá ý thức đó và tạo ra những tín điều là có một thế giới của thánh thần, của Thiêng liêng. Nhưng khi con người có đủ tri thức để biết suy luận và đưa ra những tư tưởng mới có thể phản bác những tín điều của đạo giáo, triết học ra đời. Nền tảng của triết học là lí lẽ (raison) chứ không phải đức tin. Và ở nơi nào đạo giáo không đủ mạnh vì chỉ là những thần thoại như ở Hi Lạp vào những thế kỷ thứ VI, thứ V tr.CN, thì những tín điều bị những tư tưởng triết học thay thế lần lần. Triết học Hi Lạp đạt tới trình độ phát triển tột bậc khi chia làm 2 phái: Duy tâm, Duy vật.

Triết gia nổi tiếng của phái Duy vật là Démocrite với thuyết nguyên tử (Atomisme). Theo Démocrite, mọi vật đều được cấu tạo bởi những đơn vị nhỏ nhất của vật chất gọi là nguyên tử. Tinh thần con người cũng được cấu tạo từ những nguyên tử nên khi chết tinh thần cũng sẽ tan rã và biến mất.

Platon là nhà hiền triết nổi tiếng nhất của phái Duy tâm (gọi là Duy ý). Platon quan niệm vật chất thuộc về thế giới cảm nhận (le monde sensible) có thể nhận thức được bằng ngũ quan. Nhưng thế giới cảm nhận chỉ là phản ánh của thế giới có thật, thế giới của Chân ý (Idée), gọi là thế giới Tri thức (le monde intelligible). Muốn nhận thức được thế giới Tri thức, phải vận dụng trí tuệ (Intelligence), lí trí và toán học.[1]

Suốt thời thượng cổ các nhà hiền triết Hi Lạp thuộc hai phái duy tâm, duy vật tranh luận nhau bất phân thắng bại. Cả 2 phái đều biết tận dụng toán học và Khoa học để chứng minh những biện chứng của mình. Nhờ vậy mà khoa học và toán học tiếp tục phát triển ở Âu Tây cho tới ngày nay. Đa số các triết gia Tây phương từ thời Phục hưng cho đến thời Cận đại cũng là những nhà toán học và khoa học.

Phải đợi tới thế kỷ thứ XVII, toán học và Vật lý học mới chứng minh được ýtưởng vạn vật biến chuyển của Héraclite bằng 2 định luật của Newton là Luật chuyển động và Luật vạn vật hấp dẫn (Gravitation universelle). Những định luật này có tính tất định (déterminisme), cho biết một cách chính xác cùng một lúc vận tốc và vị trí, của một vật thể và sự tương tác của nó với những vật thể khác cùng nằm trong không gian và thời gian. Còn thuyết vật chất được cấu tạo từ những nguyên tử của Démocrite thì chỉ được chứng minh từ cuối thế kỷ thứ XIX với Thomson, Rutherford, Becquerel, Marie Curie…, những người khai sinh ra khoa Vật lý hạt nhân (Physique nucléaire) sau này.

Nhưng khoảng nửa đầu thế kỷ thứ XX, khi làm những thí nghiệm trên những hạt nhỏ hơn nguyên tử và cấu tạo ra nguyên tử gọi là những hạt cơ bản (particules élémentaires), các nhà Vật lý thấy những hạt nhỏ nhất này có những đặc tính ngược lại với tính tất định của quy luật Vật lý cổ điển như:

– Tính bất định (non déterministe): Không thể biết cùng một lúc vị trí (position) và vận tốc (xung lượng, vitesse) của một hạt cơ bản.

Sở dĩ như vậy là vì muốn nhìn thấy vị trí của một hạt cơ bản như 1 électron chẳng hạn, thì phải chiếu sáng nó bằng photons. Photon có 1 xung lượng đáng kể so với xung lượng của électron nên khi đụng vào hạt này để chiếu sáng nó thì cũng làm biến đổi xung lượng của nó. Bởi vậy khi chiếu sáng để biết chính xác vị trí của électron thì không thể biết chính xác vận tốc (xung lượng) của électron được nữa.

– Lưỡng tính Sóng – Hạt (dualité onde – corpuscule): Một hạt cơ bản có thể biểu hiện dưới một trong 2 dạng, tùy cách quan sát (dụng cụ quan sát đo lường): hoặc dưới dạng hạt như một hạt vật chất hoặc dưới dạng sóng như trong các hàm sóng vật lý.

Khả năng của một hạt cơ bản có thể biểu hiện dưới 2 dạng khác nhau đã tạo ra hiện tượng vô định vị (phénomène de non localité), hay đúng hơn là hiện tượng vướng mắc lượng tử (intrication quantique): Thí nghiệm Alain Aspect làm năm 1982 ở Đại Học Paris XI: Một cặp hạt cơ bản bị tách xa nhau và phóng ra cùng 1 lúc ở 1 khoảng mà muốn thông tin cho nhau, thông tin phải đi mau hơn tốc độ của ánh sáng (sự không thể có được theo thuyết tương đối hẹp của Einstein). Khi đo bằng phân cực ” + “, ” — ” thì 2 hạt này có cùng 1 phân cực, hoặc + hoặc –. Chỉ có thể giải thích hiện tượng này khi chấp nhận là “cặp” hạt cơ bản thật ra chỉ là 1 hàm sóng, chỉ là 1 hạt.

Tính bất định và lưỡng tính Sóng – Hạt nằm trong Nguyên lý bất định của Heisenberg (Principe d’indétermination de Heisenberg), đã gây ra những cuộc bàn cãi vô tận giữa Einstein, Bohr, Heisenberg, những nhà vật lý lỗi lạc nhất đầu thế kỷ thứ XX đã khai sinh ra khoa Vật lý lượng tử. Không thể giải thích được các hiện tượng này nếu không công nhận là các hạt cơ bản cấu tạo ra vật chất đều không có tính tất định, tạo ra hiện tượng chồng chéo (superposition des états), trái với quan niệm của Vật lý cổ điển cho mọi vật thể vật chất chỉ thuộc về 2 loại được phân định rõ ràng, hoặc là hạt hoặc là sóng, chứ không thể ở cả 2 trạng thái trái ngược nhau được.

Nguyên lý bất định chứng tỏ cơ bản của mọi vật chất đều không có tự tính. Cách quan sát, dụng cụ quan sát, có ảnh hưởng tới sự biểu hiện của vật và sự tương tác của những vật với nhau.

Khoa Vật lý lượng tử và những khám phá mới của ngành Vật lý Hạt (Physique des particules), không những đã làm thay đổi tổng thể những quan niệm (paradigme) của khoa Vật lý cổ điển về vật chất, mà còn đem lại cho ta nhiều suy nghĩ về triết học và đạo giáo:

Không thể suy nghĩ mà không tự đặt cho mình một số câu hỏi.

Câu hỏi 1: Đâu là ranh giới của vật chất? Tính chất của vật chất là gì? Thử trả lời:

1. Những năm gần đây, khoa Vật lý Hạt phát hiện ra mỗi ngày một nhiều những hạt như quarks, neutrinos, bosons… còn nhỏ hơn các hạt cho tới nay được coi là những hạt cơ bản của vật chất nữa. Trong số những hạt này có những hạt cấu tạo ra protons, neutrons, như những hạt Quarks mà Gell-Mann, nhà Vật lý Giải Nobel 1969 cho là hạt cơ bản của các hạt cơ bản vì đã tạo thành ra các hạt này. Sự tồn tại của các hạt này khiến không biết đâu là giới hạn của cái “vô cùng bé nhỏ” (infiniment petit).

2. Máy gia tốc LHC bắt đầu hoạt động ở Genève, không những có thể cho ta biết những bí ẩn của nhiều hạt như neutrinos chẳng hạn, mà còn hứa hẹn phát hiện ra nhiều hạt “lạ” nữa, đặc biệt là hạt boson de Higgs. Hạt này có thể cho biết nguồn gốc khối lượng (masse) của các hạt cơ bản tạo thành vật chất. Bởi vậy Higgs boson được coi là “hạt của Thượng đế”. Hawking phủ nhận Thượng đế, phủ nhận luôn sự tồn tại của hạt này và gây ra những cuộc tranh luận với Higgs gần đây.

3. Cần nhắc lại là nhà Vật lý Giải Nobel de Broglie cho tính chất của mọi vật chất là sóng.

Nói tóm lại, càng khám phá ra nhiều những “li ti” cấu tạo ra cơ bản của vật chất, càng không biết đâu là ranh giới của vật chất nữa. Rút cục khoa học cho tới nay vẫn chưa trả lời được vật chất là gì mà chỉ quan niệm nó qua những phương trình toán học, những vectơ trạng thái (vecteurs d’états), những định đề (postulats).

Câu hỏi 2: Những nguyên lý của Vật lý lượng tử có phù hợp với những ý niệm của các đạo giáo không? Trả lời:

Trịnh Xuân Thuận và nhà sư Matthieu Ricard, tiến sĩ khoa học, thư ký riêng của Đức Đạt Lai Lạt Ma, có viết chung nhau một cuốn sách[2] để chứng tỏ là có nhiều điểm tương đồng giữa những ý niệm của các đạo giáo và những lý thuyết khoa học hiện đại. Nhưng theo tôi, Vật lý lượng tử có cái đặc biệt là đưa ra những nguyên lý, không những phù hợp với những ý niệm chính của Phật giáo và KiTô giáo, mà còn giúp ta hiểu được những ý niệm này.

Tôi xin bắt đầu bằng những ý niệm của Phật giáo như Vô thường, Vô ngã, Tính không, duyên khởi…

Vô thường (annica, impermanence), Duyên khởi (coproduction conditionnée) có nghĩa là không chắc chắn, thay đổi, không trường tồn, mọi sự đều vướng mắc vào nhau, dựa lên nhau mà có. Đó cũng là nghĩa của Nguyên lý bất định: Các hạt cơ bản không có trạng thái nhất định, vướng mắc vào nhau, chồng chất nhau.

Không tính, Vô ngã:Có thể giải thích bằng Lưỡng tính Sóng – Hạt: Không tính không phải là hư vô, trống rỗng mà là không có tự tính mà chứa đựng tất cả mọi hiện tượng. Các hạt lượng tử không có tự tính nhưng chứa đựng mọi hiện tượng của vật chất: Vật chất biểu hiện tùy theo cách nhìn: cái có của nó trong dạng hạt và cái không của nó trong dạng sóng.

Và kết thúc bằng 2 ý niệm chính của Ki Tô giáo.

Chúa hoá thân (Incarnation): Giê-su Ki tô vừa đích thực là Người, vừa đích thực là Trời, có thể hiểu được dễ dàng nếu hiểu tính chất vừa là hạt vừa là sóng của các hạt cơ bản.

Hồn xác bất tách biệt (Un de corps et d’âme): Theo cuốn Giáo lý Công giáo, trong con người tinh thần và vật chất không phải là hai bản chất bị hợp với nhau (2 natures unies) mà là sự hợp nhất thành một bản chất duy nhất (une unique nature) ngay từ đầu. Bởi vậy sau Phán quyết cuối cùng (Le Jugement dernier) linh hồn và thể xác sẽ lại làm một với nhau và sống lại (résurection). Có thể hiểu ý niệm này qua hiện tượng chồng chéo (superposition d’états) của các hạt cơ bản.

Câu hỏi 3: Vật lý lượng tử có cho ta thấy có một tầm thực tại nằm ngoài không gian và thời gian không?

Vật lý lượng tử và Vật lý Hạt chưa thể chứng minh, và sẽ không thể chứng minh được sự tồn tại (existence) của một thực tại nằm ngoài không – thời gian, nhưng đang hé một cánh cửa sổ cho ta thấy bóng dáng của thực tại ấy trong các hạt cơ bản.

Có lẽ từ cả mấy ngàn năm nay trí óc con người vẫn còn bị ảnh hưởng của các đạo giáo nên chỉ quan niệm Trời là cái gì vĩ đại nhất, và khi nghĩ đến Trời, khi tìm Trời là tìm ở “trên trời” (le ciel), là tìm trong cái bao la của vũ trụ, cái vô cùng tận (infiniment grand) của Pascal. Chỉ từ khi những tiến bộ về khoa Vũ trụ học cho thấy vũ trụ chỉ bắt đầu (khi Big bang bùng nổ cách đây 13 tỷ 700 ngàn năm) bằng 1 electron và 1 proton kết tụ thành một nguyên tử nhỏ nhất là Hydrô, mới thấy là muốn kiếm Trời, nghĩa là muốn kiếm có hay không 1 thực tại phát sinh mọi hiện hữu, thì phải kiếm nó ở sau (hay ở trước cũng vậy, vì ở ngoài không gian thời gian nên không có trước sau) cái bé nhỏ nhất. Vật lý lượng tử và Vật lý hạt cho thấy cái bé nhỏ nhất tạo ra vũ trụ và mọi vật chất trong vũ trụ là các hạt cơ bản, không phụ thuộc không gian thời gian. Hạt cơ bản (nhái theo Platon) là bóng dáng của thực tại phi vật chất nằm ngoài không gian và thời gian.

Kết luận

Qua những đặc tính của các hạt cơ bản, Vật lý lượng tử cho ta thấy có thể có một thưc tại phi vật chất, gọi là thực tại tinh thần, nằm ngoài không gian – thời gian. Nhưng cho là có một thực tại phi vật chất, thực tại đó có phải là Trời đã sáng tạo ra không gian, thời gian và mọi hiện hữu vật chất cũng như tinh thần không? Trong phạm vi bài viết này, tôi chỉ đưa ra một suy luận là ta thử coi tinh thần mỗi con người là dạng hàm sóng và thể xác là dạng hạt. Khi tinh thần phải từ bỏ thể xác, hàm sóng con người sẽ hoà nhập với Hàm sóng nguyên thủy mà các đạo Thiên Chúa gọi là Trời, đạo Phật gọi là Phật tính.

Tôi cũng xin nhắc lại câu nói của Pasteur “Un peu de science éloigne de Dieu, beaucoup de science y ramène” (Một chút khoa học làm xa Trời, nhiều khoa học làm trở lại Trời).

© 2010 Phong Uyên

© 2010 talawas

[1] Phong Uyên, “Những ý niệm tương đồng trong tư tưởng các nhà hiền triết Hi Lạp, Phật Thích Ca, Khổng Tử, Lão Tử”, talawas blog 03/03/2010.

[2] Matthieu Ricard và Trịnh Xuân Thuận, l’infini dans la paume de la main (Vô tận trong lòng bàn tay), Fayard/Nil, 2000.

Đầu đề cuốn sách làm tôi nhớ lại bài thơ gắn trên một ghế gỗ ở vườn Kensington, London:

To see a World in a grain of sand Cả Thế giới ta nhìn trong hạt cát And Heaven in a wild flower Và Trời trong hoang dã một nhành hoa Hold Infinity in the palm of your hand Nắm trong lòng bàn tay là Vô tận And Eternity in an hour Và Trường cửu chỉ nằm trong nửa khắc

Nguồn: https://talawas.org/21480/
Nguồn: talawas.org
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.