Trong số tất cả ngành khoa học do con người vun đắp, thiên văn học được công nhận, không còn nghi ngờ gì nữa, là ngành thượng thừa, lý thú nhất và hữu dụng nhất. Bởi, nhờ tri thức đúc rút từ ngành khoa học này, không chỉ phần lớn Trái Đất được khám phá…; mà chính khả năng của chúng ta cũng mở mang theo cùng tầm vóc lớn lao của những ý tưởng được truyền tải, trí óc ta được nhấc bổng lên khỏi thành kiến nông cạn và hạn hẹp [của nó].

- [1]

Từ rất lâu trước khi bất kỳ ai biết rằng vũ trụ có một khởi đầu, trước khi ta biết rằng thiên hà lớn gần ta nhất nằm cách Trái Đất hai triệu rưỡi năm ánh sáng, trước khi ta biết cách thức hoạt động của sao hoặc liệu nguyên tử có tồn tại hay không, lời giới thiệu hăng hái của James Ferguson cho ngành khoa học yêu thích của ông nghe có vẻ đúng. Ấy thế mà lời ông viết, ngoài tính hoa mỹ thời thế kỷ 18, vẫn như vừa mới viết hôm qua.

Nhưng ai sẽ nghĩ được như vậy? Ai sẽ tán dương quan điểm vũ trụ này về cuộc sống? Không phải người tá điền nhập cư. Không phải người công nhân trong công xưởng. Hẳn nhiên không phải người vô gia cư bới rác kiếm chút gì bỏ bụng. Bạn cần dư dả thời gian không vướng bận kế mưu sinh. Bạn cần sống trong một quốc gia mà nhà nước của nó xem trọng nỗ lực tìm hiểu vị thế loài người trong vũ trụ. Bạn cần một xã hội mà ở đó sự mưu cầu trí tuệ có thể đưa bạn lên tiền đồn của phát kiến, và ở đó tin tức về các khám phá của bạn có thể được phổ biến thường xuyên. Trong chừng mực ấy, hầu hết công dân của các nước đã công nghiệp hóa đều có điều kiện khá thuận lợi để suy nghĩ như vậy.

Thế mà đi kèm với quan điểm vũ trụ này là cái giá tiềm ẩn. Khi phải di chuyển hàng nghìn cây số để có chút thời gian dưới bóng Mặt Trăng dịch chuyển rất nhanh trong kỳ nhật thực toàn phần, đôi khi tôi bỏ quên Trái Đất.

Khi tôi dừng lại và ngẫm nghĩ về vũ trụ đang giãn nở của chúng ta, về các thiên hà vun vút rời xa nhau, được nhúng vào trong kết cấu không-thời gian bốn chiều không ngừng kéo giãn, đôi khi tôi quên còn vô số người tha thẩn trên Trái Đất này mà không có lương thực hay chỗ để nương thân, và rằng trẻ con dự một phần bất cân đối trong số ấy.

Khi tôi nghiền ngẫm dữ liệu để xác định sự hiện diện kỳ bí của vật chất tối và năng lượng tối khắp vũ trụ, đôi khi tôi quên rằng mỗi ngày - cứ mỗi chu trình hai mươi bốn giờ tự quay quanh trục của Trái Đất -người ta giết và bị giết nhân danh tư tưởng của ai đó khác về Thượng Đế, và rằng một số kẻ nếu không giết người nhân danh Thượng Đế, thì lại giết người nhân danh những nhu cầu hay đòi hỏi về giáo điều chính trị.

Khi tôi lần theo quỹ đạo các tiểu hành tinh, sao chổi, hành tinh, mỗi vật thể đều là một vũ công xoay tròn trong vở ba lê vũ trụ được dàn dựng bởi các lực hấp dẫn, đôi khi tôi quên còn quá nhiều người đang tâm khinh thường bản giao hòa tinh vi của bầu khí quyển, đại dương và đất đai trên Trái Đất, mà hậu quả là con cháu, rồi con cháu của con cháu chúng ta sẽ phải chứng kiến và trả giá bằng sức khỏe và an sinh của chúng.

Và đôi khi tôi quên rằng những người có quyền lực hiếm khi dốc toàn tâm toàn ý để giúp đỡ những ai không tự giúp được mình.

Tôi thỉnh thoảng quên những chuyện như trên bởi, dù thế giới có lớn rộng bao nhiêu - trong tim ta, trong tâm trí ta, hay trong bản đồ điện tử ngoại cỡ của ta - thì vũ trụ còn to lớn hơn cả. Với vài người đây là ý nghĩ làm họ xuống tinh thần, nhưng với tôi đây là cả một sự giải phóng.

Hãy xem một người trưởng thành khi cần dỗ dành đứa trẻ bị tổn thương: vì một món đồ chơi hỏng, một cái đầu gối trầy trụa, hay một tên bắt nạt học đường. Là người trưởng thành ta biết rằng trẻ con không hiểu nổi điều gì gây ra vấn đề thật sự, bởi sự thiếu kinh nghiệm sẽ giới hạn góc nhìn ấu thơ của chúng rất nhiều. Những đứa trẻ chưa hiểu rằng thế giới này không quay quanh chúng.

Là người lớn, ta có dám thú nhận với bản thân rằng ngay chính ta cũng có sự chưa trưởng thành mang tính tập thể trong quan điểm? Ta có dám thú nhận rằng suy nghĩ và hành vi của ta bắt nguồn từ niềm tin rằng thế giới quay quanh ta? Xem chừng là không. Ấy thế mà bằng chứng có nhan nhản. Hãy vén tấm màn xung đột chủng tộc, sắc tộc, tôn giáo, quốc gia và văn hóa trong xã hội, rồi bạn sẽ thấy cái tôi của con người là thứ đang nhấn ga và sang số.

Giờ hãy tưởng tượng một thế giới mà mọi người, nhất là những người nhiều quyền lực và ảnh hưởng, có quan điểm khai phóng về vị thế của chúng ta trong vũ trụ. Với góc nhìn ấy, vấn đề của ta sẽ co rút lại - hay thậm chí chẳng bao giờ trỗi dậy - và ta có thế tán dương những sự khác biệt trần tục giữa chúng ta trong lúc tránh lặp lại hành vi của những tiền nhân đã sát hại lẫn nhau chỉ vì những sự khác biệt ấy.

Quay lại tháng Hai năm 2000, Cung thiên văn Hayden mới xây xong ở thanh phố New York và tổ chức một chương trình không gian gọi là [2] (Hộ chiếu vào vũ trụ), đưa du khách từ cung thiên văn phóng chiếu vào một không gian thực tế ảo nhìn ra rìa vũ trụ. Trên đường đi, khán giả ngắm Trái Đất, rồi hệ Mặt Trời, sau đó dõi theo một trăm tỉ ngôi sao trong dải Ngân Hà co rút lại cho đến khi chỉ còn những dấu chấm hầu như không thấy rõ trên mái vòm của cung thiên văn.

Trong vòng một tháng sau ngày khai trương, tôi nhận được lá thư từ một giáo sư tâm lý học thuộc khối [3] với chuyên môn nghiên cứu những điều làm người ta thấy mình nhỏ bé. Tôi chưa bao giờ biết có cả chuyên gia cho một lĩnh vực như vậy. Ông ấy muốn phân phát một bảng câu hỏi “trước và sau” cho du khách, đánh giá mức độ xuống tinh thần của họ sau khi xem chương trình. Passport to the Universe, như ông viết, khơi gợi một cảm giác bé nhỏ đến nỗi bàng hoàng tột độ mà ông chưa từng trải qua.

Sao lại có thể như thế? Mỗi khi tôi xem chương trình không gian này (và những thứ khác mà chúng tôi sản xuất), tôi luôn cảm thấy rộn ràng, phấn chấn, và gắn kết. Tôi cũng thấy lớn bổng, khi biết rằng những diễn biến bên trong bộ óc 1,3 kilôgam của con người đã cho phép chúng ta làm rõ được vị thế của mình trong vũ trụ.

Xin phép cho tôi đưa ý kiến rằng chính vị giáo sư nọ, chứ không phải tôi, mới hiểu nhầm lẽ tự nhiên. Cái tôi của ông từ đầu đã quá lớn, bị thổi phồng bởi ảo tưởng về tầm quan trọng và bị các giả định văn hóa mớm cho rằng loài người mới là quan trọng hơn bất cứ thứ gì khác trong vũ trụ.

Công bằng mà nói cho ông bạn, các thế lực hùng mạnh trong xã hội khiến hầu hết chúng ta dễ bị lung lay. Tôi cũng thế… cho tới một ngày tôi học được trong giờ sinh học rằng có nhiều vi khuẩn sống và làm việc trong một xentimét ruột già của tôi hơn là số người từng tồn tại trên thế giới. Thông tin kiểu như thế buộc bạn phải nghĩ lại xem ai - hay cái gì - thật sự nắm quyền điều khiển.

Kể từ ngày ấy, tôi không còn xem mọi người là chủ nhân của không gian và thời gian mà xem họ là kẻ dự phần vào chuỗi tồn tại trong vũ trụ vĩ đại, có mối liên hệ di truyền trực tiếp với các giống loài cả đang sống hay đã tuyệt chủng, ngược về gần bốn tỉ năm trước và liên hệ với những sinh vật đơn bào đầu tiên trên Trái Đất.

Tôi biết bạn đang nghĩ gì: chúng ta thông minh hơn bọn vi khuẩn.

Không còn nghi ngờ gì chuyện ấy, chúng ta thông minh hơn mọi sinh vật sóng khác từng chạy, bò, trườn trên Trái Đất. Nhưng thông minh đến mức nào? Ta có thể tự nấu ăn. Ta viết thơ và soạn nhạc. Ta thực hành nghệ thuật và khoa học. Ta làm toán giỏi. Mà dầu bạn có dở toán đi chăng nữa, khả năng toán của bạn hẳn vẫn giỏi hơn con tinh tinh thông minh nhất, dù nó chỉ chệch đi một tí về mức độ tương đồng di truyền so với chúng ta. Cố gắng cách mấy, những nhà nghiên cứu về linh trưởng cũng sẽ chẳng bao giờ dạy cho một con tinh tinh làm được phép chia số lớn hay tính hàm lượng giác.

Nếu khác biệt nhỏ về di truyền giữa ta và loài linh trưởng bà con của chúng ta là nguyên do cho khác biệt có vẻ rất to lớn về trí tuệ, thế thì biết đâu sự khác biệt về trí tuệ ấy cũng chẳng phải to tát gì.

Hãy tưởng tượng một dạng sống có trí óc ưu việt hơn so với ta cũng như ta so với loài tinh tinh. Đối với một giống loài như vậy, thành tựu trí tuệ đỉnh cao của chúng ta cũng chỉ là trò vặt vãnh. Mấy đứa trẻ chập chững của họ, thay vì học chữ i tờ trên [4], thì sẽ học phép tính vi tích phân hàm nhiều biến trên [5]. Định lý toán học phức tạp nhất của ta, triết học sâu sắc nhất của ta, sẽ là bài tập cho các bé học sinh mang về nhà để bố mẹ lấy nam châm trưng lên cửa tủ lạnh. Những sinh vật này sẽ nghiên cứu về Stephen Hawking (người giữ cùng chức giáo sư danh giá từng thuộc về Isaac Newton tại Đại học Cambridge) vì ông sáng dạ hơn mọi người một chút, vì ông có thể nghiên cứu vật lý thiên văn lý thuyết và các phép tính sơ đẳng khác trong đầu, như thằng bé con Timmy nhà họ mới học mẫu giáo về.

Nếu có một khoảng cách di truyền vời vợi chia tách chúng ta khỏi người họ hàng gần nhất trong giới động vật, thì ta tán dương sự thông minh sáng láng của bản thân cũng đúng lý thôi. Ta nghênh ngang rảo bước khắp nơi, tự cho rằng mình khác xa và đặc biệt hơn hẳn các sinh vật đồng hương. Nhưng kỳ thực chẳng có cách biệt nào như thế cả. Thay vào đó, chúng ta hòa làm một với phần còn lại của tự nhiên, không phải nằm trên hay nằm dưới, mà nằm giữa.

Cần làm mềm cái tôi nữa ư? Hãy so sánh với số lượng, kích cỡ, quy mô thôi là đủ.

Đơn cử nước. Nó đơn giản, phổ biến và trọng yếu. Có nhiều phân tử nước trong một cốc 200 gram nước hơn là số cốc có thể lấp vào toàn bộ đại dương trên thế giới. Mỗi cốc nước truyền qua cơ thể một con người rồi cuối cùng lại tham gia trở lại vào nguồn cung nước toàn cầu, nó chứa đủ phân tử để hòa 1.500 phân tử vào từng cốc nước trên thế giới. Biết làm sao được nữa: một vài ngụm nước mà bạn vừa uống đã từng được truyền qua quả thận của Socrates, Thành Cát Tư Hãn và Thánh Jeanne d’Arc.

Còn không khí thì sao? Cũng trọng yếu. Chỉ hít thở một hơi thôi ta cũng đã hút vào số phân tử nhiều hơn số lần hít hơi ta có thể hít thở trong toàn bộ bầu khí quyển của Trái Đất. Điều đó có nghĩa là một số hơi khí bạn vừa hít vào từng truyền qua buồng phổi của Napoleon, Beethoven, Lincoln và Billy the Kid.

Đã đến lúc phải lên tầm vũ trụ. Có nhiều ngôi sao trong vũ trụ hơn số hạt cát trên bất kỳ bài biển nào, nhiều ngôi sao hơn số giây từng trôi qua từ khi Trái Đất hình thành, nhiều ngôi sao hơn số từ ngữ và âm thanh được nói ra bởi toàn thể loài người đã từng sống ở trên đời.

Muốn một cái nhìn lướt qua quá khứ ư? Góc nhìn vũ trụ khơi mở của chúng tôi sẽ đưa bạn đến đó. Ánh sáng tốn thời gian để đi từ những miền sâu thẳm trong không gian đến các đài quan trắc trên Trái Đất, thế nên bạn thấy được vật thể và các hiện tượng không phải như chúng ở hiện tại, mà như chúng đã từng. Có nghĩa là vũ trụ đóng vai một cỗ máy thời gian khổng lồ: bạn càng nhìn ra xa, càng thấy được quá khứ xưa hơn - hầu như quay về tới tận khơei thủy của thời gian. Trong đường chân trời đoán định ấy, sự tiến hóa của vũ trụ liên tục mở dần ra cho ta cái nhìn toàn cảnh.

Muốn biết thứ gì làm nên chúng ta ư? Một lần nữa, góc nhìn vũ trụ đưa ra câu trả lời lớn lao hơn bạn tưởng. Nguyên tố hóa học của vũ trụ được luyện thành trong biển lửa của những ngôi sao khối lượng lớn, mà khi kết thúc cuộc đời là một vụ nổ kinh hồn, chúng sẽ làm giàu cho thiên hà chủ bằng một kho chất hóa học dùng để kiến tạo sự sống như ta biết. Kết quả? Bốn nguyên tố hoạt tính hóa học cao và phổ biến nhất trong vũ trụ - hyđrô, ôxy, cácbon và nitơ - đều là bốn nguyên tố phổ biến nhất của sự sống trên Trái Đất, trong đấy cácbon đã đặt nền móng cho ngành hóa-sinh.

Chúng ta không đơn thuần ở trong vũ trụ này. Vũ trụ sống bên trong ta.

Nói là vậy nhưng rất có thể ta còn không thuộc về Trái Đất này. Một vài nhánh nghiên cứu độc lập, khi xét chung, đã buộc các nhà điều tra phải tái thẩm định việc ta nghĩ mình là ai và ta nghĩ mình đến từ đâu. Đầu tiên, những mô phỏng bằng máy tính cho thấy rằng khi một tiểu hành tinh giáng xuống một hành tinh nào đó, khu vực xung quanh chỗ bị giáng có thể bị bật lên do năng lượng sau va chạm, bắn đá vào không gian. Từ đấy, chúng có thể chu du đến - rồi đáp xuống - những bề mặt hành tinh khác. Thứ hai, vi sinh vật có thể rất khỏe. Những sinh vật chịu được môi trường vô cùng khắc nghiệt trên Trái Đất có thể sống ở đủ thái cực nhiệt độ, áp suất hay độ phóng xạ gắn liền với những chuyến du hành trong không gian. Vật thể trôi dạt bằng đá từ vụ va chạm nếu được bật ra từ một hành tinh có sự sống thì quần thể động vật cực nhỏ ở đấy có thể quá giang theo trong những hóc hay kẽ đá. Thứ ba, các bằng chứng gần đây gợi ý rằng chẳng bao lâu sau khi hệ Mặt Trời của chứng ta hình thành, Sao Hỏa có nước và có lẽ khá phì nhiêu, thậm chí từ trước khi Trái Đất phì nhiêu.

Khi xét chung tất cả, những phát hiện này có nghĩa là có thể hình dung rằng sự sống bắt đầu trên Sao Hỏa và sau đó được gieo vào Trái Đất nhờ một quá trình gọi là thuyết tha sinh (panspermia). Thế nên tất cả sinh vật trên Trái Đất có thể - chỉ có thể mà thôi - là hậu duệ của người Sao Hỏa.

Hết lần này đến lần khác xuyên suốt nhiều thế kỷ, các phát hiện về vũ trụ đã hạ thấp hình dung của chúng ta về bản thân mình. Trái Đất một thời ngỡ là độc nhất trong vũ trụ, cho đến khi các nhà thiên văn học biết rằng nó chỉ là một hành tinh nào đó quay quanh Mặt Trời. Sau đó ta đoán rằng Mặt Trời là độc nhất, cho tới khi biết rằng vô số ngôi sao trên bầu trời đêm tự chúng cũng là những mặt trời khác. Rồi ta đoán thiên hà của chúng ta, dải Ngân Hà, là toàn bộ vũ trụ mà ta biết, cho đến khi ta xác minh được rằng vô số vệt nhòe trên bầu trời là những thiên hà khác, điểm xuyết vào quang cảnh vũ trụ mà ta biết.

Ngày nay, thật dễ để nói rằng một vũ trụ là tất cả những gì tồn tại. Thế mà các lý thuyết mới nổi về vũ trụ học hiện đại, cũng như sự xác nhận hết lần này đến lần khác rằng không có bất kỳ thứ gì là tuyệt đối độc tôn, buộc ta phải mở lòng trước cú công kích mới nhất phá đổ nỗi khát khao xem mình đặc biệt: thuyết đa vũ trụ.

Góc nhìn vũ trụ khơi nguồn từ tri thức cơ bản. Nhưng nó không chỉ quan trọng việc bạn biết cái gì. Nó còn quan trọng việc bạn sở hữu trí tuệ và hiểu biết sâu sắc để dùng tri thức ấy ước định vị trí chúng ta trong vũ trụ. Thuộc tính của nó rất rõ ràng:

Góc nhìn vũ trụ đến từ tiền đồn của khoa học, thế nhưng nó không phải là của riêng nhà khoa học. Nó thuộc về tất cả mọi người.

Góc nhìn vũ trụ là góc nhìn khiêm nhường.

Góc nhìn vũ trụ là góc nhìn tâm linh - thậm chí mang tính cứu rỗi - nhưng nó không thuộc về tôn giáo.

Góc nhìn vũ trụ cho phép chúng ta nắm bắt, trong cùng một ý nghĩ, cả cái cực lớn lẫn cái cực nhỏ.

Góc nhìn vũ trụ khơi mở tâm trí ta để đón bắt những ý tưởng phi thường mà không để nó mở toang đến nỗi trí não bị rò rỉ và ta cả tin với bất cứ thứ gì được nghe kể lại.

Góc nhìn vũ trụ mở mang tầm mắt cho ta nhìn thấy vũ trụ, không phải xem đấy là cái nôi nhân từ, dựng lên để nuôi dưỡng sự sống, mà xem đấy là một chốn lạnh lẽo, cô đơn, nguy hại, buộc ta phải tái thẩm định giá trị của tất cả con người đối với nhau.

Góc nhìn vũ trụ cho thấy Trái Đất chỉ là một hạt bụi. Nhưng nó là hạt bụi quý giá và, vào lúc này đây, là mái nhà duy nhất mà ta có.

Góc nhìn vũ trụ tìm thấy vẻ đẹp trong hình ảnh các hành tinh, trăng, sao, tinh vân, nhưng nó cũng tán dương các đinh luật vật lý đã định hình cho chúng.

Góc nhìn vũ trụ cho phép ta nhìn xa hơn hoàn cảnh của ta, để ta đứng cao hơn khao khát bản năng muốn kiếm tìm thức ăn, chỗ ở và thỏa mãn nhục dục.

Góc nhìn vũ trụ nhắc ta nhớ rằng trong không gian, nơi không có không khí, một lá cờ sẽ không bay phấp phới - dấu hiệu cho biết rằng có lẽ không thể dung hòa hành động phất cờ với công cuộc thám hiểm không gian.

Góc nhìn vũ trụ không chỉ đón mừng quan hệ ruột rà về di truyền giữa ta với mọi dạng sống trên Trái Đất, mà nó còn trân trọng mối quan hệ ruột rà về hóa học giữa ta với bất kỳ dạng sống nào còn chưa được tìm thấy trong vũ trụ, cũng như mối quan hệ ruột rà về nguyên tử giữa ta với bản thân vũ trụ.

Ít nhất mỗi tuần một lần, nếu không muốn nói là mỗi ngày một lần, mỗi người chúng ta có thể chiêm nghiệm về những chân lý vũ trụ còn chưa khai phá nằm ở phía trước, và có lẽ trông chờ sự xuất hiện của một nhà tư tưởng thông thái, một thí nghiệm tài tình, hay một sứ mệnh không gian đột phá nào đó để hé lộ những chân lý ấy. Chúng ta còn có thể chiêm nghiệm thêm xem làm cách nào những phát kiến này một ngày kia sẽ biến đổi sự sống trên toàn cõi địa cầu.

Thiếu đi tính hiếu kỳ ấy, chúng ta sẽ chẳng khác gì người nông dân tỉnh lẻ không có chút nhu cầu mạo hiểm bước ra ngoài ranh giới quận nhà, bởi mảnh đất bốn mươi mẫu Anh của ông đã đáp ứng đủ nhu cầu cá nhân. Thế nhưng nếu mọi tiền nhân của ta đều cảm thấy như vậy, người nông dân kia hẳn đã thành người hang động, đuổi bắt bữa ăn tối của mình chỉ bằng một cây gậy và một cục đá.

Trong quãng thời gian ngắn ngủi lưu trú trên hành tinh Trái Đất, chúng ta có trách nhiệm phải dành cho mình và hậu duệ của mình một cơ hội khám phá - một phần là bởi chuyện ấy rất vui. Nhưng còn lý do khác cao quý hơn nhiều. Cái ngày tri thức về vũ trụ của ta ngừng mở rộng, ta có nguy cơ bước thụt lùi về vết xe ấu trĩ cho rằng vũ trụ chỉ quay quanh ta, xét theo nghĩa đen hay nghĩa bóng. Trong thế giới ảm đạm ấy, những quốc gia và con người đang khát tài nguyên nhưng đầy đủ vũ trang sẽ có xu hướng hành động dựa trên “thành kiến nông cạn và hạn hẹp” của họ. Và đó là cú hụt hơi cuối cùng của thời đại khai minh đối với nhân loại - trước khi trỗi dậy một nền văn hóa mới biết nhìn xa trông rộng để một lần nữa dang tay chào đón, thay vì khiếp sợ, một góc nhìn vũ trụ.

HẾT

[1] James Ferguson, Astronomy Explained Upon Sir Isaac Newton’s Principles, And Made Easy To Those Who Have Not Studied Mathematics (Giải thích về thiên văn học dựa trên nguyên lý của Sir Isaac Newton, sao cho dễ hiểu với những ai chưa học toán), 1757; London: Globe.

[2] Passport to the Universe của hai tác giả Ann Druyan và Steven Soter, hai người cũng là đồng tác giả cho loạt phim ngắn của Fox năm 2014 tiêu đề Cosmos: A Space Time Odyssey (Vũ trụ: Một chuyến phiêu lưu qua không-thời gian). (BBT)

[3] Ivy League là tên chung thường gọi nhóm tám trường đại học hàng đầu nước Mỹ. (ND)

[4] Sesame Street: chương trình truyền hình Mỹ dành cho thiếu nhi, pha trộn giữa giáo dục và giải trí. (ND)

[5] Boole, tức đại số Boole, được đặt tên theo George Boole (1815-1864), một nhà toán học người Anh. (BBT)