Tên đất Cát Tiên là một huyền thoại! Già làng S`Tiêng trong buôn Bù Bi Nao kể rằng: “Ông bà xưa có truyền lại câu chuyện về các nàng tiên với dải đất này. Câu chuyện ấy chính là khởi nguồn của tên vùng đất. Ngày ấy, đã lâu lắm! Lâu như cái thuở đấng sáng tạo tối cao Brama xuất hiện giữa đất giời, vùng này là bãi tắm của tiên nữ. Những ngày giời đẹp, từng bày tiên sa xuống tắm nắng, tắm gió, tắm nước. Những gót sen tròn trịa, bịn rịn vương trên nền cát phẳng. Những suối tóc óng ả, Khi ẩn, khi hiện trong gió cả cây rừng. Cả một vùng ngập tràn cảnh tiên giới, dìu dặt khúc hoan ca. Dấu tích của những bãi tắm diệu kỳ còn lưu lại là Bàu Cá Sấu, Bàu Sen, Bàu Cá Lóc, Bàu Cá Trắm, Bãi Chim… rải rác khắp vùng”.
Trong bập bùng tối sáng của đống lửa nhà dài, già buôn Bù Bi Nao cởi trần, đóng khố, da như đồng thau. Tai Già chảy gần sát vai, phần dái tai là hai dải thịt dài, nhăn nheo, hai lỗ khuyên đã xệ xuống, thon dài như hình thuyền độc mộc. Ánh mắt Già thi thoảng lại bắt lửa, quắc lên. Gió đại ngàn đẩy cao ngọn lửa, không gian dặt dìu huyền thoại. Gìa buôn Bù Bi Nao khoanh chân ngồi. Thân thể già như một công trình chạm thô của tạo hoá, chập chờn, ma mỵ trong gió lửa rừng già. Già chính là hiện thân của người xưa, là nơi ẩn chứa những thông điệp của tổ tiên gửi tới từ quá khứ. Già đang kể chuyện, giọng già âm xuống, như được phát ra từ lòng mẹ đất. Vọng vập! Âm rung… xua đi những ngờ vực trong sự thật giả về câu chuyện huyền thoại các nàng tiên.
Hướng về cội nguồn, khát khao vươn tới cái đẹp… đó là con người. Trong hành trình cuộc đời dù ngắn dài, sướng khổ, con người luôn trăn trở, đau đáu tìm cách giải mã những vấn đề mình còn chưa hiểu, chưa thuộc về mình. Khát vọng vươn tới là những ý tưởng khởi nguồn cho ước mơ. Ước mơ sẽ chắp cánh cho sáng tạo. Người ta ước về sự thanh sạch, oai hùng của nòi giống. Mơ về những điều đẹp đẽ, thanh nhã cho quê hương sứ sở. Thật đáng trân trọng! Khởi nguồn cho những huyền thoại có lẽ cũng bắt đầu từ những ý tưởng ấy. Huyền thoại chính là sự thăng hoa của những ý tưởng đẹp đẽ, cao cả. Vùng nào, miền nào trên dải đất mình cũng gắn với huyền thoại. Đó là khát vọng, là ý trí, là niềm tin của những cư dân xứ sở nhiệt đới này. Rất nhiều những huyền thoại dân gian gắn với chuyện thần tiên.
Hãy quay về làng Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên thuộc châu thổ sông Hồng với truyền thuyết bất hủ Tiên Dung – Chử Đồng Tử. Bất hủ đến độ chàng Chử Đồng Tử đã được nhân dân tôn thờ là một trong tứ bất tử của người Việt. Hãy đến với vùng biển Quảng Ninh, nơi ấy, nằm sâu trong đất liền có một giếng nước kỳ lạ. Miệng giếng chỉ to hơn trái bưởi, sâu hun hút, sâu đến độ chẳng thể lường được độ sâu. Ai đó đã bảo đây là rốn cô tiên. Đó là ai? Không thể biết. Chỉ biết rằng câu nói đó đã trở thành tên cho cái giếng này. Tên ấy cũng đã được người ta gọi từ cái thuở nảo… thuở nào. Người ta còn biết lòng giếng thông ra biển, thông bởi bao nhiêu ngách thì cũng chẳng ai tường. Bởi những trái bưởi được đánh dấu thả xuống lòng giếng, dăm bữa nủa tháng lại có người vớt được ở ngoài khơi, khi thì ở phương này, lúc lại chuyển sang phương khác. Ai vớt đưôc những trái bưởi trôi nổi kia, sẽ gặp được nhiều điều may mắn. Dân gian truyền vậy và có lẽ cũng đúng như vậy với nhiều người. Sự chấm phá những huyền thoại trên mỗi vùng miền, là biểu tượng của sức sáng tạo, là tài sản vô giá của trí tuệ. Cát tiên cũng thế, nhưng độ phủ sóng về những bí ẩn, những huyền thoại về vùng đất này đậm đặc hơn nhiều.
Chủ nhân của vùng đất cổ này là người Mạ, người X’ Tiêng. Rung động biết bao cho những tâm hồn “hoài cổ”, khi một lần được ngắm già buôn Bù Bi Nao bên đống lửa nhà dài. Hình ảnh này sẽ kéo ta về thời đốt nương làm rẫy, chọc lỗ tỉa hạt… Khi đó, ý thức từ quá khứ mới dần xuôi về hiện tại. Thú vị lắm! Cái nhẽ nó phải thế. Không “xuôi” không được.
Cát Tiên từng là thủ phủ của vương quốc Phù Nam hùng mạnh, suốt trong gần sáu thế kỷ đầu công nguyên. Vùng đất này còn là thánh địa Bà La Môn giáo cổ đại ở phương Nam. Trong hội thảo khoa học về di tích khảo cổ học Cát Tiên tổ chức vào năm 2001, giáo sư Trần Quốc Vượng đã khẳng định: “… Không gian văn hoá Mạ nằm dọc sông Đồng Nai là có thực.” Ngoài ra, Cát Tiên còn có vườn quốc gia, còn là khu dự trữ sinh quyển 411, là vùng đất ngập nước thời 1499 của thế giới. Cát Tiên thấm đẫm một thế giới tâm linh, điều ấy là hiển nhiên, không thể bàn cãi. Cũng theo giáo sư Trần Quốc Vượng: “Thánh địa Cát Tiên có nhiều yếu tố bản địa độc đáo. Đồng thời có nhiều yếu tố bên ngoài từ phía nam là Chân Lạp, phía bắc là Chăm Pa, giữa hai yếu tố hữu thể và vô thể có sự giao lưu từ nhiều phía cả về phía núi và phía biển.” Vùng thánh địa này luôn là một bí ẩn, là nơi lưu giữ một nền văn minh cổ, nơi đây ẩn chứa những thông điệp của tổ tiên xưa gửi tới từ quá khứ. Vẫn còn đó vô vàn những câu hỏi đang đi tìm lời giải.

Bàu Sấu ở Vườn Quốc gia Cát Tiên. Ảnh: Andy Nguyễn
Đường bộ vào Cát Tiên dọc theo tỉnh lộ 721, dòng sông cổ Đạ Đờng cũng trải theo tuyến quốc lộ. Nhiều đoạn ấn tượng, khiến người ta khó kìm nổi cảm xúc. Hình như cũng có sự sắp đặt hài hoà giữa tạo hoá và con người, tạo thêm ấn tượng cho vùng đất thiêng này. Lên đỉnh dốc Khỉ là nghe tiếng nuớc reo, ngó xuống, không thể tiếp tục cất bước, đoạn sông cổ Đạ Đờng trải ra, níu người ta lại. Phía bờ bên kia là rặng cây cổ thụ rừng già, cổ kính, vút lên, dốc ngược xuống mặt nước màu nâu đỏ lấp loáng nắng. Cảm xúc về một thời tiền sử chợt dấy lên, ngùi ngùi, và hình như có kéo theo cả cái thở dài. Cái thở dài hình như cũng dài hơn, sâu hơn những cái thở dài thông thường. Lọt trong tầm mắt là một dải nước màu nâu đỏ hình cái thông phong, phần giữa phình ra tiến vào đường cái. Nhấp nhô trong lòng nước là đá, là cây. Tạo ghềnh, tạo thác. Phía xa kia, từ hai bờ Đạ Đờng chạy ra dòng chảy hai vệt đá xám nhấp nhô. Giời đắp hay người đắp? Dòng chảy bị chặn lại, nước sối vào giữa lòng sông, gầm gào khi triều lên. Khúc quanh trên đỉnh dốc Khỉ, cũng là nơi phân danh giới giữa hai huyện Đà Tẻh và Cát Tiên. Ngẩng lên, hai bên vệ đường là hai tấm biển xanh chữ trắng, ghi rõ địa giới. Cái đoạn khoảng gần chục thước giữa hai tấm biển mà ta đang đứng thuộc đâu đây?
Dòng âm thanh huyền thoại, đầy ma lực trong không gian văn hoá cồng chiêng Mạ chợt rấm rức tìm về. Cỏ, cây, hoa, lá, đá, sỏi, trên đầu ta, dưới chân ta bỗng như “khép” cả lại. Bí ẩn! Thách thức! Những vương quốc cổ oanh liệt xa xưa trên mảnh đất này còn gửi lại được những gì? Rừng già, thung lũng, vách đá chênh vênh, đoạn mở ra như thác suối, đoạn thắt lại như bao tượng. Đoạn khúc quanh dốc Khỉ này quả là hiểm yếu, quả là lý tưởng cho một trận đánh mai phục. Đâu đây như vọng lại tiếng ngựa hý, tiếng quân reo, gươm đao toé lửa, chiêng trống vang giời… Phải chăng mảnh đất ta đang dừng chân cũng đã từng ghi được chiến tích oanh liệt của vương quốc Phù Nam, trong một trận mai phục chiến lược? Chiến thắng đó phải chăng cũng tương tự như chiến thắng tại chân núi Mã Yên, ải chi lăng ở phía Bắc; nơi mà tướng quân Trần Lựu đã dùng kế giả thua, vừa đánh vừa chạy, nhử viên đại tướng An Viễn Hầu liễu Thăng của giặc Minh vào trận địa mai phục của các tướng Lê Sát , Lưu Nhân Chú, Lê Linh , Lê Thụ. An Viễn Hầu Liễu Thăng bị chém tại trận. Chiến thắng này đã dập tắt mọi hy vọng của giặc Minh đang bị vây hãm trong thành Đông Quan, buộc Minh tướng Thành Sơn Hầu Vương Thông phải mở cửa thành đầu hàng. Thật ấn tượng, thú vị với những liên tưởng thế, khi đặt những bước chân đầu tiên xuống vùng đất cổ này.
Xuống khỏi dốc Khỉ, tỉnh lộ 721 “hiền” lại. Đèo dốc biến cả, vút tầm mắt con đường thiên lý hiện ra thẳng tắp, phẳng phiu. Những dãy núi cuối cùng của Trường Sơn Nam thấp dần, bọc các bãi bồi ven sông. Trên nền trầm tích biển đặc trưng bởi đá phiến, thạch sét, được phủ lớp phù sa cổ với địa hình đan xen giữa sông – suối – thung lũng – núi. Toàn bộ hệ thuỷ văn vùng này phụ thuộc vào dòng chảy Đạ Đờng. Chính dòng sông Đạ Đờng đã tạo cho vùng đất này hệ thực vật, hệ động vật thuỷ sinh đa dạng. Dòng Đạ Đờng hẳn còn là chiếc cầu nối cho mối quan hệ kinh tế, văn hoá, thương mại của các vương quốc xa xưa với bên ngoài. Nhưng, chính dòng sông cũng gây cho vùng đất này những trận hồng thuỷ đến kinh hoàng. Lũ lụt ở cao nguyên! Khổ nỗi cái điều không tưởng này bây giờ nghe cũng đã quen rồi.
Theo trí nhớ của người bản địa thì trên sáu mươi năm trước, Cát Tiên cũng từng có lũ lụt. Sáu mươi năm với đời người là dài lắm. Những cư dân vùng này gần như đã quên cái khái niệm lũ lụt. Người quên, nhưng, ông giời thì không! Trận hồng thuỷ bất ngờ tháng 7.1999 khiến cho huyện Cát Tiên và cả nước kinh hoàng. Ba người chết. Trên 2100 hộ với khoảng 14 ngàn nhân khẩu phải dắt díu nhau “lên non” chịu cảnh màn giời chiếu đất. Trên 5.000 ha lúa hè thu và hoa màu, trên 8000 ha cây công nghiệp… mất trắng. Tổng thiệt hại lên đến trên 30 tỷ đồng. Rồi liên tiếp các năm 2000, 2001, 2002 lũ lụt vẫn giáng xuống Cát Tiên. Đặc biệt là trận lũ năm 2002, con số tổng thiệt hại lên tới trên 85 tỷ đồng đã khẳng định sự khủng khiếp của trận đại hồng thuỷ này. Cát Tiên chỉ cao hơn mặt nước biển 300 – 400m, vị trí địa lý nằm ở vùng trũng, nơi thượng nguồn sông Đồng Nai (Đạ Đờng). Dòng Đồng Nai có độ chảy dốc và là nơi có nhiều sông nhỏ chảy vào. Nhiều đoạn sông chảy qua địa phận Cát Tiên có độ gấp khúc lớn, nên dòng chảy dễ bị ứ đọng. Lũ lụt Cát Tiên là điều khó tránh. Ai đó có về Cát Tiên, chỉ cần để ý một chút sẽ nhìn thấy ngay những chiếc thuyền nhỏ dựng chếch bên những trái nhà. Cũng “ấn tượng” đấy chứ!
Sát quốc lộ, trên chiều dài khoảng 15km dọc theo tả ngạn sông Đạ Đờng là khu di tích Thánh địa Cát Tiên. Vẻ trầm hùng của khu di khảo Thánh địa khiến du khách chững lại. Dãy rào sắt bảo vệ sơn màu xanh xám kiên cố, thâm u. Xa xa là gò đống, gạch, đá có phần ngổn ngang. Dù đã được những nếp mái không tường vươn lên bảo vệ, đã được bàn tay những nhà khảo cổ sắp xếp, cố gắng giữ nguyên hiện trạng, lòng ta vẫn không tránh khỏi sự ngậm ngùi. Cảm giác về một phế tích cứ dấy lên! Có thể đấy là cảm xúc của sự trân trọng, sự tiếc nuối, lòng sùng kính… trong ta chợt ngân lên năm từ: “Thi gan cùng tuế nguyệt.” Sao mà chính xác, mà hay đến thế! Những thông điệp của người xưa cứ phảng phất đâu đây. Rất gần, mà… cũng rất xa. Trong tiếng gió thổi trên đầu, ở những viên sỏi, hòn đá dưới chân, trong cỏ cây, hoa lá. Ta chợt nhận ra luồng thông điệp đầy ma lực cổ xưa này đã thấm vào lòng đất, choàng lên muôn vật nơi đây. Không thể khác được!
Độ tinh sảo trong nét chạm trổ chim, gò của những bức phù điêu, những đồ thờ tự khiến ta lặng người. Những khối đá lớn bóng thẫm theo thời gian, với những lỗ mộng lắp ghép chính xác, tinh tế đến độ khiến ta hoài nghi. Giời làm hay người làm! Ông cha ta đã đưa những khối đá lớn này lên nền tháp, mộ tháp rồi lắp ghép chúng lại bằng cách nào? Tuyệt hảo! Đâu có gì thẹn với những công trình lừng lẫy như cổ tháp Ai Cập, Vạn lý Trường Thành…
Phải có trách nhiệm với cuộc sống! Đấy là suy nghĩ chung cho những ai đứng trước những tài sản vô giá của tổ tiên. Cảm nhận sâu sắc về nguồn gốc, giòng giống, ta như được tiếp thêm sức mạnh. Niền tin được củng cố, nhân lên. Nhà thơ Nguyễn Minh Phúc đứng bên tôi, một tay vịn tượng thần Linga, trầm mặc trước bộ ngẫu tượng tam thần – tam vị nhất linh, (thần Brama sáng tạo, thần Vishnu bảo tồn, thần Siva huỷ diệt) bỗng cất giọng bi hùng:
Vương quốc nào xưa ngự trị nơi đây
Thành quách đền đài dưới những tầng đất đỏ
Giữa mênh mông đồng dâu nắng gió
Cũng đành thế cuộc tang thương!
Nhưng người về đâu gửi lại một quê hương
Mà hồn thiêng chừng như còn đây đó
Người về đâu vùi quên thành quách đổ
dưới những tầng cát bụi thời gian
Thánh địa Cát Tiên – Vương Quốc Phù Nam
Người về đâu hỡi một thời cổ sử
Người về đâu mà mịt mùng quá khứ
Để động lòng bao thế hệ hôm nay
Người về đâu trong trời đất có hay?
Lời thơ lặn vào cõi sâu, vọng lại. Quyện vào không gian cây cỏ, bật ra. Khiến ta run lên… Rõ lắm, mà cũng ảo lắm. Ta chợt rờn rợn, nghe lòng rung lên nhịp thơ xưa của cụ đồ Vũ Đình Liên:
Những người muôn năm trước
Hồn ở đâu bây giờ!
Không gian chùng xuống, rung rinh. Những thông điệp huyền hoặc, đầy ma lực của người xưa rấm rức tìm về.