Sáng sớm Viêng Chăn, sương mỏng như làn khói nhang bay ra từ một nơi rất xa, hình như từ một mái ngói rêu phong, một bát hương cổ kính ở làng Quỳnh Đôi, bên bờ biển Nghệ An. Trong một căn nhà ba tầng nhìn xuống dòng Mê Kông, có một người đàn ông tóc đã bạc trắng, nửa thân phải không còn cử động được sau một cơn đột quỵ. Ông ngồi trên xe lăn, nhìn qua khung cửa kính mờ hơi nước. Mỗi lần sương phủ kín thành phố, ông lại thấy trước mắt mình hiện ra một cổng nhà thờ họ, một sân gạch, một bát hương thờ tổ đang cháy dở và một người đàn ông mặc áo lính Biên phòng nghẹn ngào gọi hai tiếng:“Con ơi…”
Người ấy là Chăn-thi Đươn-sa-vẳn – Chủ tịch Hội Nhà văn Lào, Nghệ sĩ Quốc gia, nhà văn lớn của đất nước Triệu Voi. Nhưng trước khi trở thành nhà văn, ông đã từng là một đứa trẻ thất lạc của dòng họ Hồ ở Thanh Văn, mang tên Hồ Sỹ Thìn, rồi Già Bá Dì, rồi Chăn Thi Đươn-sa-vẳn ba cái tên như ba khúc đời chắp vá bởi chiến tranh và nghèo đói.
Giữa những trang tiểu thuyết ông viết cho dân tộc Lào, luôn có một nỗi buồn rất Việt, rất Nghệ, rất Quỳnh Đôi, mà ai tinh ý sẽ nhìn thấy: nỗi buồn của một đứa con lạc cha, lạc mẹ, lạc cả quê hương, rồi cuối cùng lại tìm thấy tất cả trong một làn khói hương tổ. Và cũng từ làn khói ấy, những câu chuyện của một đời người bắt đầu cuộn về…
Người cha đi từ Xô Viết Nghệ Tĩnh lên cổng trời Mường Lống
Cha của ông Hồ Sỹ Đường, sinh năm 1910 ở xã Thanh Văn, Thanh Chương Trưởng tộc một nhánh họ Hồ Quỳnh Đôi di cư vào. Chín tuổi đã mồ côi cha. Năm hai mươi tuổi, phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh nổi lên như cơn bão lửa. Anh thanh niên Đường tham gia biểu tình phá đồn điền Ký viện, phá huyện đường Thanh Chương, rồi được kết nạp Đảng Cộng sản tháng 6 năm 1930 ở chi bộ Thương Cát.
Giặc Pháp đàn áp dã man, nhiều đồng chí bị bắt, bị giết. Những người còn lại phải lánh lên miền rừng núi cao. Hồ Sỹ Đường cùng một số cán bộ trốn lên vùng Môn Sơn, huyện Con Cuông, (cũ). Một số người đi dạy học, để che mắt giặc và gây dựng cơ sở cách mạng. Năm 1931, dưới gốc cây đa Cồn Chùa, chi bộ Đảng đầu tiên của miền Tây Nghệ An được thành lập trong đó có Hồ Sĩ Đường.
Ở Môn Sơn, ông cưới cô Vi Thị Lan, người Thái, một cô gái, hiền thục, chịu thương chịu khó. Ba lần sinh nở ba lần con chết vì bệnh, vì đói. Lần thứ tư, năm 1940, năm canh Thìn, bà mới sinh được một bé trai. Đứa bé gầy, mắt đen sâu, được đặt tên Hồ Sỹ Thìn. Nhưng hạnh phúc gia đình của những người đi trước thời cuộc bao giờ cũng mỏng manh như khói.
Đói kém làm xơ xác đất Con Cuông. Học trò nghỉ. Lớp bỏ. Ông Đường mất nghề dạy học. Hai vợ chồng dắt con và mẹ già về Thanh Chương, mong tìm việc làm. Nhưng quê nhà cũng chẳng hơn: người ăn xin, người chết đói, người lang thang như những cái bóng ma vật vờ. Không có gì để nuôi mẹ già và con nhỏ, vợ chồng bàn nhau bán đi cái màn cưới , tài sản quý nhất của đời mình để đổi lấy khoai, cám nấu cháo cầm hơi. Ở nhà với mẹ gần một tháng, vẫn không tìm được kế sinh nhai, họ lại phải quay về Môn Sơn chăm sóc mẹ vợ, đang đau yếu không nơi nương tựa.
Mùa xuân 1945, Hồ Sỹ Đường tham gia giành chính quyền ở xã Môn Sơn, Rồi anh được bầu làm Phó Chủ tịch Ủy ban Công nông. Nạn đói từ đồng bằng lại tràn lên.Thương vợ, thương con nhưng tổ chức cử đi công tác địa bàn Tương Dương. Ông nghĩ, vùng đất mới vừa hoạt động cách mạng, vừa kiếm việc làm. Với bàn tay cần mẫn của mình chắc cũng gom góp được chút gạo, chút bắp đưa về. Một tháng trôi qua, việc thì chưa ổn, tin tức ở nhà cũng bặt luôn.
Ở Môn Sơn, bà Lan đợi chồng trong lo âu thấp thỏm. Hai mẹ con, đêm đêm ngủ nhờ nhà một người Hoa bán hàng ở chợ huyện Con Cuông. Một hôm bà Lan nghe chủ nhà kể chuyện: “Hôm nọ, quan Pháp đi tuần, bắt gặp một đôi nam nữ ngồi trên hòn đá ven sông Lam. Quan nghi họ là Việt Minh, quan rút gươm hô bắt. Người đàn ông chạy thoát, người con gái nhanh trí ở lại cãi lý cho người đàn ông trốn. Nghe đâu người đàn ông tên thầy Đường, thầy Đường …”
Chị Lan nghĩ người đàn ông ấy chắc chắn là chồng mình. Không đúng, à trùng tên. Nếu ở bản cũ này nhất định chúng sẽ đến bắt vợ con liên lụy. Chi bằng “cao chạy xa bay” trước. Đêm ấy, bà Lan lặng lẽ bồng con đi, không cho ai biết.
Bà dắt Thìn năm ấy mới hơn bốn tuổi theo đường lớn, ngược lên biên giới Việt – Lào. Thấy hai mẹ con rách rưới dắt díu nhau nhiều người cho làm thuê trả bắp trả gạo. Lần hồi như vậy được trên năm dọc đôi bờ Nậm Mộ. Có người mách bảo mẹ con nên lên núi cao nữa, làm thuê cho người Mông họ rẫy rộng lại thương người. Hai mẹ con đến một cái bản trời lạnh cả mùa hè, hỏi ra mới biết đó là Mường Lống.
Cả tuổi thơ của Thìn rải dọc những triền núi bốn mùa mấy trắng ấy. Thế giới và niềm vui của cậu bé là những vườn nương tím hoa thuốc phiện rồi những ngày cõng nước, đốn củi, gùi ngô, và cả những trận đòn roi vì nói sai tiếng của người ta.
Hai mẹ con ở nhà ông Phìa Tổng – một hào lý giàu có, lắm vợ, nhiều con. Trong nhà ông có tới chục người làm công. Phìa Tổng có cái quyền sinh quyền sát của một “vua con” trong vùng. Thìn nhiều lần bị người nhà ông đánh đến ngất; bà Lan bị tát tím mặt chỉ vì lỡ nói câu gì đó khó nghe với vợ chủ do bất đồng tiếng nói. Thìn phải làm việc như người lớn, tối đến lại bị bọn trẻ nhà chủ bắt làm “ngựa” cho chúng cưỡi lên lưng thúc chân vào hông bắt phi mà cười. Không chịu nổi nữa, hai mẹ con lại bỏ nhà Phìa đi.
Cùng may đến nhà ông Nỏ Tu ở cuối bản thì được tá túc. Ông Nỏ Tu tốt bụng, nhưng nhà nghèo, con đông, không đủ sức nuôi thêm hai mẹ con đang vừa đói vừa ốm. Năm 1952, Thìn vừa lên tuổi mười hai thì Thìn mất mẹ. Bà Lan chết trên đất người, không một tấm ảnh, không một nén nhang từ quê chồng Thanh Văn hay Quỳnh Đôi. Mộ bà chỉ là một nấm đất nhỏ phía bên kia dốc cổng trời.
Trong đám tang, nhìn đứa bé bơ vơ, ông Thao Tu – một thủ lĩnh người Mông giàu có, nhưng có tinh thần chống Pháp, chống Nhật, được dân tôn là “Vua Mèo” nhận Thìn làm con nuôi. Ông đặt tên mới là Già Bá Dì, cũng làm lễ cột chỉ cổ tay, cúng ma nhà, mở tiệc rượu khao cả bản.
Từ đó, bản Mông, cái tên chàng thanh niên Già Bá Dì, lầm lì, siêng năng và biết nói hay, thổi ken lá véo von và thích nghe người già kể chuyện. Anh không biết những năm tháng ấy, ở phía bên kia núi, Hồ Sỹ Đường, cha anh cũng đang trèo đèo lội suối đi tìm vợ con…
Người cha đi tìm con
Trở lại câu chuyện hai người một nam một nữ bị giặc pháp đuổi bắt ở Con Cuông hôm ấy. Thầy Đường nhờ người con gái cãi lý, kìm chân chúng lại mà thấy có cơ hội chạy vào rừng rậm thoát cuộc vây bắt của quan Pháp. Tối đó thầy vượt núi tạm trở lại quê vợ Môn Sơn. Mẹ vợ phân trần: “Nó chờ nóng ruột, thế là nó đi tìm thầy. Nó nghĩ hay là thầy bị bọn Tây bắt đâu rồi?”
Thầy Đường ra huyện hỏi. Người ta bảo bà Lan đã đi cả chục ngày, dừng lại xin khoai, xin sắn, xin bánh ngô cho con ăn rồi lại đi tiếp. Không ai biết hai mẹ con đã rẽ vào con dốc nào, sang bản nào trên cái vùng núi trập trùng ấy. Đau đớn, bất lực, ông quay về Thanh Chương. Mẹ ruột ông đang ốm nặng. Bà chờ tin con dâu, cháu đích tôn. Nghe ông kể, bà chỉ thở dài: “Tội nghiệp đứa cháu của bà… Nếu có điều chi không may, nhà ta vô phúc lắm con ạ…” Mùa thu năm 1946, mẹ qua đời nên thầy càng không có điều kiện đi xa.
Những năm sau, thầy Đường vừa dạy học, vừa hoạt động xã hội, vừa ngóng tin vợ con thất lạc nơi đâu. Ai từ trên rừng về, từ miền biên giới xuống, ông đều hỏi:
“Anh có gặp người đàn bà Thái bế đứa con trai chừng năm tuổi không?”. Tuyệt nhiên, không ai gặp, không ai biết.
Năm 1949, ông nhập ngũ, với một hy vọng rất giản dị: “Đi nhiều nơi hơn, may ra tìm thấy vợ con.”
Những năm 1952–1953, ông tham gia chiến dịch Thượng Lào, rồi được bố trí công tác gần vùng biên giới. Ông lần theo những vệt tin mờ nhạt, hỏi người, tìm bản, đi mãi đến vùng Mường Lống. Ở đó, người ta chỉ cho ông xem một đứa bé Mông khỏe mạnh, nhanh nhẹn, tên Già Bá Dì, con một bà làm thuê đã chết. Khi nghe nhìn đứa bé ấy linh tính ông cho hay đấy là đứa con lưu lạc của mình .
Nghĩ đến công lao trời biển đã cưu mang con mình, thầy Đường, bây giờ là anh bộ đội giải phóng Lào đến cám ơn chủ nhà. Ông nhờ người phiên dịch, mang rượu, mang quà đến hậu tạ ông Thao Tu xin lại con. Nhưng người Mông ấy lắc đầu: “Nó đã là người họ Già rồi. Ma nhà chúng tôi giữ nó rồi.”
Họ chỉ cho cha con gặp nhau chốc lát. Người bản thấy một người đàn ông mặc áo lính, gương mặt khắc khổ, quỳ giữa sân đất, hai tay run run cầm chiếc thắt lưng bộ đội và cái áo trấn thủ, dúi vào tay đứa bé gói kẹo quy, lại đưa thêm ít viên thuốc ký ninh chống sốt rét cho con .
Đứa bé đứng cúi mặt. Nó nhìn người đàn ông như nhìn người xa lạ. Khi nghe tiếng gọi “Con!”, môi nó mấp máy, nhưng rồi ai đó từ cửa nhà gọi to:
“Bá Dì mù chế!” – “Bá Dì về đi con!” Đứa bé quay lưng, lầm lũi bước về phía tiếng gọi mặc cho bộ đội Đường nhìn theo. Lúc ấy nước mắt chảy trên khuôn mặt rám nắng. Anh đau đớn nghĩ: Con còn đó, mà không phải là con mình nữa. Có những nỗi đau không cần đạn bom. Chỉ cần một tập tục, một sợi chỉ buộc cổ tay trong ngày cúng vía, là đủ để cắt lìa ruột gan của một người cha.
Hôm sau, người dân chỉ cho anh bộ đội Lào ấy ngôi mộ nhỏ của bà Lan trên sườn núi. Ông tự tay phát quang, nhổ cỏ, sửa lại từng nắm đất. Đứng trước mộ, ông nói rất khẽ, như sợ làm vợ thức giấc: “Lan ơi… Em thương anh, thương con, thương mẹ… mà giờ mẹ mất, Lan cũng đi, con thì ở nhà người ta. Anh tìm được nó rồi, mà không biết cách nào giữ lại…nhà mình vô phúc, hay là số phận trớ trêu hở em…”
Không ai biết hôm ấy ông đã ngồi bên mộ bao lâu. Chỉ biết là khi về đơn vị, anh em bảo: “Trông anh Đường như già đi cả chục tuổi.”
Chiến dịch kết thúc giải phóng Thượng Lào, ông chuyển về công tác tại đất Việt và trở thành cán bộ huyện đội Con Cuông. Phần cuối đời lại chuyển sang Công an Nhân dân vũ trang Nghệ An, làm trợ lý chính trị Khu Biên phòng, đeo lon trung úy. Từ đó, ông sống trong một cảm giác vừa đủ đầy vì được cách mạng tin dùng, vừa thiếu hụt vì một chỗ trống không ai lấp nổi trong lòng là đứa con yêu chưa đoàn tụ.
Đứa con trở thành “ánh trăng thiên đường”
Lại nói về Già Bá Dì ở bản Mường Lống Anh qua tuổi thiếu niên trở thành một thanh niên vạm vỡ. Rồi lớn lên trên lưng ngựa, trên những con dốc đá, trong tiếng súng chống Pháp. Được Thao Tu nuôi, cậu theo bộ đội Pa-thét Lào, làm giao liên cho tiểu đoàn 2 Coong Pát Chay, lặn lội khắp vùng Xiêng Khoảng, Hủa Phăn, Phông Sa Lỳ.
Năm 1954, Hiệp định Giơ-ne-vơ ký kết. Bá Dì được chọn sang Việt Nam học văn hóa tại Phủ Quỳ, Nghệ An. Ở lớp ấy, cậu gặp hai người bạn nhỏ tuổi hơn là Vông Phết và Tu Già, đều người Xiêng Khoảng. Cậu cũng luôn hỏi thăm về một người đàn ông tên Hồ Sỹ Đường, dạy học, nhưng chẳng ai biết.
Ở đơn vị của Pa Thét Lào lúc đó cậu mang tên Lào là Chăn Thi Đươn-sa-vẳn. Cái tên rết đẹp nghĩa là “Ánh trăng thiên đường”. Cái tên nghe dịu dàng, mà bên trong là một tuổi thơ bị những cơn gió dữ xé tơi tả. Từ 1954 đến 1957, Chăn Thi làm thư ký cho Bộ trưởng Giáo dục Neo Lào Hắc Xạt Kẹo Xúk Vôngxắc. Từ 1957 đến 1959, ông lại làm thư ký cho Bộ trưởng Nghi lễ của chính phủ Lào.
Giữa những công văn, những bài diễn văn, những bản tin, đôi khi ông vẫn chợt thấy hiện lên một khuôn mặt đã nhòe dần trong trí nhớ khuôn mặt của người mẹ gầy, đôi mắt sâu và một người cha, mà mẹ dặn trước lúc mất rằng : “Sau này, lớn lên, con đi tìm cho được cha con. Cha con tên là Hồ Sỹ Đường, quê Thanh Chương, gốc họ Hồ Quỳnh Đôi, có thời dạy học…”
Lá thư từ Xiêng Khoảng
Năm 1961, khi đang ở Xiêng Khoảng, Chăn Thi nghe tin có một người lính Biên phòng Việt Nam tên Hồ Sỹ Đường đang ngày ngày đi tìm con trai thất lạc. Đêm ấy, ông ngồi trước ngọn đèn dầu, đặt bút lên trang giấy viết những lời thắt ruột:
“Xiêng Khoảng, ngày 16 tháng 8 năm 1961
Bố Đường ơi!
15 năm xa cách, tình bố con bị chia cắt, mẹ con chết đi để lại một mình con cô đơn, nay ở chỗ này, mai chỗ khác… chẳng khác gì người bị rơi dọc đường, như con chim non lạc đàn, như gà con mất mẹ. May nhờ các chiến sĩ cách mạng nên con mới trưởng thành như ngày hôm nay.
Bố ơi, lúc mẹ con hấp hối có dặn lại rằng: thế nào mẹ cũng chết, sau này lớn lên con đi tìm cho được cha con. Cha con tên là Đường, quê ở Thanh Chương. Thế thì bố có phải là Bố Đường, từng dạy học không? Nếu đúng, thì con là Thìn con trai của bố đây. Con rất nhớ bố…”
Bức thư đến tay ông Đường qua đường công vụ của chuyên gia quân sự Đặng Tông. Người ta kể: khi đọc đến hai chữ “Bố ơi”, người trung úy Công an vũ trang đã vịn vào mép bàn, khóc bật thành tiếng.
Ông viết thư trả lời ngay trong ngày. Thư gửi con phải qua Tỉnh ủy xác nhận, rồi nhờ hòm thư đơn vị 959 chuyển sang. Một thời gian sau, ông nhận được tin: Chăn Thi xin phép sang Việt Nam gặp cha. Trước khi cha con gặp nhau ông Đường có nhận bức điện tín. Bức điện đề ngày 25 tháng 11 năm 1961, có nội dung:
“Cha ra C.P31 Hà Nội đón con.”
Ông Đường báo đơn vị, xin phép được đi gặp con và đi ngay trong đêm.
Đến địa chỉ điện báo, người trực ban dẫn ông vào phòng khách. Tim ông Đường đập như trống hội, chân bỗng như không còn vững, nhưng ông cố nén để bình tĩnh. Khi cánh cửa mở, sáu người bước vào. Người đi thứ hai, mặc quân phục sĩ quan Pa-thét Lào, còn rất trẻ, nước da ngăm, đôi mắt sâu. Ông đường nhận ra ngay đấy là con trai mình.
Vừa đứng dậy chào, như có một sợi dây vô hình kéo họ lao về phía nhau:
– Bố!
– Con!
Hai tiếng gọi bật ra giữa căn phòng nhỏ, làm những người chứng kiến cũng thấy sống mũi cay cay.
Đó là lần đầu tiên họ ôm nhau đúng nghĩa hai cha con, sau mười sáu năm, tìm mà không thấy hoặc thấy mà không nhận, nhận mà không thể giữ lại.
Vì thế, trong cuộc gặp ấy, đồng chí Đặng Tông người có công nối sợi dây giữa hai cha con với nhau nghẹn ngào nói trong rơm rớm nước mắt: “Lâu nay, tôi biết anh Đường và cháu Thìn là cha con. Nhưng vì công việc, chưa tổ chức cuộc gặp được. Giờ đây, một là người Việt Nam, một lại là người Lào – thật như bông hoa hai cội thật hiếm có trong đời. Tôi tin đây sẽ là một câu chuyện rất đặc biệt trong quan hệ Việt – Lào. Mong hai cha con phấn đấu cống hiến cho hai đất nước.”
Ông Đường cũng đáp lại trong nước mắt: “Tôi biết ơn cách mạng, biết ơn Pa-thét Lào đã nuôi dạy con tôi khôn lớn. Cảm ơn hai Nhà nước Việt Nam, Lào, và đặc biệt là đồng chí Đặng Tông, đã giúp tôi tìm được thằng con đích tôn của dòng họ Hồ ở Thanh Văn – Thanh Chương. Tôi bây giờ có thể nói, như được sống lại, như vừa mới chào đời lần thứ hai. Sắp tới đây tôi sẽ cho cháu về cội nguồn tổ tiên, cho toại nguyện tấm lòng cha con…”
Mấy ngay sau người cha xin phép đơn vị cho Chăn Thi về thăm đất tổ Quỳnh Đôi lần đầu tiên.
Mười ngày về thăm quê, dâng hương nhà thờ tổ
Thời gian Chăn Thi về bái tổ đúng vào dịp vùng Thanh Chương lúa chín vàng rộ vào mùa gặt hái. Cha con về quê giữa mùi thơm rơm mới. Đi qua những thửa ruộng nghe tiếng liềm cắt lúa loạt soạt, tiếng cười nói râm ran. Ông Đường chỉ cho con thấy mảnh đất năm xưa cả nhà từng ở, khi nó chưa đầy một tuổi, rồi kể chuyện nạn đói 1945 những ngày mẹ Lan bồng con trở lại quê ngoại Môn Sơn, rồi từ đó mà vợ con lưu lạc tận bây giờ. “Những năm ấy sống trong thương nhớ, xót xa. Hy vọng gặp lại nhau mong manh lắm… Thế mà bây giờ bố còn gặp được con. Phúc nhà ta to như núi con à.”
Mười ngày ở quê, Chăn Thi cùng cha, cùng bà con ra đồng gặt lúa, gánh lúa, đập lúa, tối đến lại quây quần nghe ông Đường kể chuyện về Xô Viết Nghệ Tĩnh, chuyện thất lạc nhau trong chuyến công tác ở Môn Sơn Con Cuông. Quan trọng hơn là chuyện Hồ Đại tộc Quỳnh Đôi qua những đời vua Hồ Quý Ly, Quang Trung Nguyễn Huệ. Hai cha con hòa mình vào nhịp sống hợp tác xã: khi thì đi thắp hương mồ mả ông bà, lúc thì đi thăm họ hàng bà con lối xóm. Có những ngày thấy dấu chân trâu nơi đường làng mà nhớ đến dấu chân mình in mọi nẻo đường năm. Bây giờ về Quỳnh Đôi như sông về biển cả.
Khi hết phép, hai cha con lại ra Hà Nội. Chăn Thi trở về Lào tiếp tục công tác. Ông Đường quay về Khu Biên phòng, mang trong tim một niềm vui lạ: Lần này, ông thật sự đã có lại đứa con trai. Không phải chỉ là đứa bé đứng dưới sân nhà Thao Tu nữa, mà là một người đàn ông biết gọi ông bằng “bố”, biết cầm tay ông, biết cúi lạy trước bàn thờ họ Hồ đại tôn.
Hai cuốn hồi ký – hai trái tim cùng một nhịp đập
Sau cuộc gặp kỳ ngộ, những năm sau đó, Chăn Thi sống và công tác trong niềm vui được có cả cha, cả quê hương. Ông xông xáo, làm thư ký, biên tập, rồi viết văn, viết báo phục vụ nước bạn Lào anh em.
Tác phẩm đầu tay của ông có tên: “Ánh sáng Cách mạng” xuất bản năm 1965, in mười nghìn bản. Tiểu thuyết “Xển thang xi vít” ( dịch ra tiếng việt là Đường đời). Tác phẩm này đoạt giải Văn học Sông Mê Kông của Hội Nhà văn Đông Nam Á, được tái bản nhiều lần.
Ông trở thành Tổng biên tập báo Pa-xa-xôn Lào – tương tự như tờ “Nhân dân” của việt Nam. Ông là nhà báo, nhà văn lớn của đất nước Triệu Voi vai với trọng trách Chủ tịch Hội Nhà văn Lào.
Nhớ lại, năm 1969, giữa căn cứ kháng chiến Sầm Nưa, trong hang Phu Khe, ông cưới cô giáo Xẻng Khăm người đã mê tiểu thuyết của ông trước khi gặp mặt người yêu. Vì chiến tranh, đám cưới chỉ có 5 chai rượu Đồng Tháp, 5kg bánh nếp, một tút thuốc lá Điện Biên và diễn ra trong 25 phút. Xong lễ thành hôn cô dâu lại đi bộ 18 cây số trở về trường mình từng dạy. Một đám cưới nghèo vật chất mà giàu đến tràn cả biên giới về nghĩa tình cách mạng.
Nói thêm sau những năm im tiếng súng tại Việt Nam, Hồ Sỹ Đường âm thầm viết một cuốn hồi ký dày ba trăm trang, đặt tên “Sống lại”. Ông đánh máy, rồi gói bọc cẩn thận, chờ ngày trao lại cho con trai . Năm 1982, trước khi qua đời ở Bồng Khê, (Con Cuông), ông trao bản thảo đó tận tay cho Chăn Thi căn dặn: “Đây là đời bố. Bố sống lại là nhờ con. Con giữ lấy mà dùng.”
Chăn Thi đọc hồi ký “Sống lại” nhiều lần. Ông nhận ra một điều đằng sau con chữ: Đó là nỗi nhớ vợ con giữa đại ngàn Môn Sơn, Mường Lống của người cha… Và cũng là nỗi nhớ về cha của người con giữa biên viễn Xiêng Khoảng, Hủa Phăn khi nghĩ về tình cha con máu mủ. Cả hai cha con ghi lại nỗi nhớ gần như trùng nhau, bằng hai ngôn ngữ, hai phía biên giới, hai vị trí khác nhau.
Chăn Thi viết trong “Đường đời” về ước muốn mỗi chiều được hóa thành con chim, bay về phía mặt trời mọc – nơi ông tin là cha mình đang sống.
Ông Đường trong cuốn “Sống lại” cũng viết về ước muốn mỗi đêm được bước xuyên qua núi, tìm thấy đứa con trai đang đi giữa đại ngàn. Hai cuốn hồi ký như hai trái tim đập cùng một nhịp, đối thoại với nhau bằng những tín hiệu vô hình, cách nhau vạn dặm mà vẫn đến cùng một đích. Vì thế Chăn Thi ấp ủ một ước mơ giản dị: “Một ngày nào đó, hai cuốn ‘Sống lại’ và ‘Đường đời’ sẽ được in chung – như hai chương gắn bó kể chuyện hai cha con sống cùng thời trên hai tổ quốc Việt – Lào.”
Người già trên xe lăn và chuyến trở về sau cuối
Năm 2000, tiểu thuyết “Đường đời” của nhà văn lớn Chăn Thi đoạt giải thưởng Văn học Sông Mê Kông. Năm 2011, Nhà nước Lào phong tặng ông danh hiệu “Nhà văn ưu tú Quốc gia”, Thủ tướng Thoong-xỉnh Thăm-ma-vông trực tiếp trao tặng, trong tiếng vỗ tay rền vang của hội trường lớn thủ đô.
Niềm vui lớn, giải thưởng cao quý nhưng 2009 Chăn Thi bị một cơn đau đột quỵ khiến ông liệt nửa người, phải di chuyển bằng xe lăn. Thời gian ấy ông đang làm Chủ tịch Hội Nhà văn (nhiệm kỳ thứ hai). Từ đây rỗi việc ông càng có thời gian nghĩ nhiều về hai chữ “quê hương”.
Trong nỗi nhớ mênh mang ấy ông không thể quên kỷ niệm cuộc gặp năm 2008 với đoàn Hội Văn học Nghệ thuật Nghệ An sang Lào. Đó là cả một ngày chuyện trò văn chương Việt – Lào sôi nổi, ấm áp. Khi chúc rượu xa nhau ông đã hẹn sẽ có ngày về thăm quê .
Dàn xếp mãi vẫn chưa thực hiện được lời hẹn ước . Đến khi biết sức khỏe mình không còn cho phép nữa, ông nói với vợ con rằng:
“Nếu không đi bây giờ, e là không kịp nữa. Bố phải về thăm anh em, họ hàng, thăm mộ cha, mộ mẹ, mộ tổ một lần cuối và anh chị em ở Hội văn nghệ tỉnh nhà.” Gia đình chiều theo ý ông.
Chuyến về Việt Nam năm ấy, ở Con Cuông, nhiều anh em kéo đến thăm, tay cầm những nắm thuốc lá, bó rễ cây rừng, những bài thuốc dân gian những mong giúp ông đỡ đau, bình phục lại. Họ thay nhau bóp chân, bóp tay, xoa dầu cho người anh em từ phương xa, như thể có thể xoa dịu được cả những nhức mỏi đời người, chứ không chỉ là một nửa thân thể tê liệt.
Về Thanh Chương, bà con họ hàng đón tiếp ông rất ân tình. Ông ra Quỳnh Đôi dâng hương nhà thờ họ Hồ Đại tộc. Ngồi trên xe lăn, nhìn xuống cánh đồng quê hương, nghe tiếng gió thổi qua nhà bái đường mát rượi, ông nói, giọng vừa run vừa nghẹn ngào:
“Khi tôi sinh ra, quê ta nghèo đói, tôi lưu lạc theo cha mẹ, không biết đến quê hương, anh em, họ hàng. Nhờ có Cách mạng mà tôi có tổ tiên, có họ hàng. Tôi có hai quê Việt Nam và Lào. Tôi có hai dòng máu Kinh và Thái. Tôi có ba cái tên Việt, Mông và Lào. Nghĩ thế cũng là giàu! Hôm nay về đây, được các ông trong ban cán sự họ tiếp đón rất nồng ấm, tôi vô cùng xúc động và biết ơn… Khi tôi cùng mẹ ra đi, chưa đầy năm tuổi. Nay đã ngoài bảy mươi, mới được trở về dâng hương nhà thờ lần thứ hai và có lẽ là lần cuối cùng trong đời. Tôi chẳng có gì làm quà, chỉ có cuốn hồi ký ‘Đường đời’ tôi đã viết trong những năm tháng xa quê, xin tặng lại. Sau này, nếu có điều kiện, mong dịch sang tiếng Việt, nối với tập ‘Sống lại’ của cha tôi.
Ông trưởng tộc cầm cuốn tiểu thuyết lòng rưng rưng cảm đông: ‘Đường đời’ và ‘Sống lại’. Câu chuyện hai cha con Việt – Lào là hiếm có trên thế gian này…”
Đêm hôm ấy, sau buổi thụ lộc tiên tổ, mọi người cùng Chăn Thi cùng đọc những đoạn trong “Sống lại” và “Đường đời”, rồi hát bài Xa-ma-khi Việt – Lào đến nửa đêm mới chia tay.
Bông hoa họ Hồ nở giữa hai bờ Mê Kông
Giữa bao biến động của thế kỷ XX, có những câu chuyện đến giờ kể lại vẫn khiến người nghe phải lặng đi vì xúc động. Đó không phải là những trận đánh, những chiến công hiển hách, mà là một nấm mộ cỏ hoang trên Mường Lống, một chiếc áo trấn thủ và thắt lưng bộ đội gửi cho đứa con không được mang họ cha, một lá thư bắt đầu bằng hai chữ “Bố ơi”, một cuộc gặp làm run cả bát hương tổ ở Quỳnh Đôi, và hai cuốn hồi ký “Sống lại” và “Đường đời” đối thoại với nhau ở hai phía trời biên giới.
Hồ Sỹ Đường chàng trai Xô Viết Nghệ Tĩnh năm xưa, người đã nếm đủ đói rét, tù đày, mất mẹ, mất vợ, mất con, nhưng vẫn tin vào Đảng, vào nhân dân, vào ngày đoàn tụ. Chăn-thi Đươn-sa-vẳn, đứa trẻ từng bị đánh đập như súc vật trong nhà Phìa Tổng, từng ngủ dưới mái nhà xa lạ mà không ai gọi tên họ Hồ, vậy mà cuối cùng lại trở thành nhà văn ưu tú Quốc gia Lào, Chủ tịch Hội Nhà văn Lào, mang dòng máu Quỳnh Đôi đi khắp các diễn đàn văn học quốc tế.
Giữa họ, còn có hai người mẹ: một người đã khuất trên rẻo cao Mường Lống, không kịp về Thanh Văn Quỳnh Đôi thắp một nén hương cho nhà chồng; một người là đảng viên, là Cách mạng, là hai dân tộc Việt – Lào đã giang tay cưu mang đứa trẻ mồ côi năm nào.
Khói hương từ nhà thờ họ Hồ ở Quỳnh Đôi, suốt bao năm, không chỉ bay thẳng lên trời, mà còn men theo gió, băng qua Trường Sơn, sang tận Viêng Chăn, chạm vào trái tim một người đàn ông đã từng mang ba cái tên, ba căn cước, nhưng cuối cùng chỉ sống trọn cho một gốc- gốc họ Hồ. Và rồi, giữa hai quê hương Lào – Việt, một bông hoa mang họ Hồ đã nở. Hương của nó không chỉ thơm riêng cho một dòng họ, mà thơm cho cả tình hữu nghị Việt – Lào, thơm cho cả những ai tin rằng:
Gốc có thể xa, nhưng không thể mất.
Người có thể đi ngàn dặm, nhưng trái tim vẫn tìm về nơi khởi tổ.
Những sợi dây huyết thống, dù bị chiến tranh chém đứt, vẫn có thể nối lại bằng nước mắt, bằng niềm tin, và bằng những trang văn còn run run mùi mực và mùi hương trầm…
Quỳnh Đôi tháng 11 năm 2025
HỒ NGỌC QUANG
———
Xin chân thành cảm ơn Đại tá Vi Tố Định cậu của Chủ tịch Hội nhà văn Lào Chăn-thi Đươn-sa-vẳn, đã cung cấp tư liệu để tác giả hoàn thành truyện ký này.