Tôi nghe thấy cả tiếng cuộn réo sôi ục từ bụng Bằng Giang, đủ để hình dung những tiếng gõ móng của cả bầy ngựa chiến đang được quan quân lùa về, nuôi dưỡng, luyện rèn phục vụ cho triều đình nhà Mạc trong lời kể của nhà thơ Thành Thắng, của nhà báo Việt Hùng đang dập dìu theo từng bước chân. Câu chuyện rủ rỉ vướng cả tiếng sông thở, cả tiếng Sli, Then, Lượn, đan cài giữa xa xưa và thực tại. Sông Bằng vẫn chảy. Đang cuồn cuộn chảy. Sao lại gọi sông Bằng nhỉ để làm nên cả một địa danh ám ảnh và vấn vương đến lạ: Bằng Giang!
Bằng Giang, dòng thiêng của vùng đất Mục Mã
Trong hành trình từ làng đá Khuổi Ky, thác Bản Giốc, thành phố Cao Bằng níu chúng tôi từ lời hẹn với các văn nghệ sĩ của vùng đất có tên gọi Mục Mã xưa, để rồi sự choáng ngợp trước vẻ tươi mới của thành phố Cao Bằng trẻ trung, phồn thịnh được ôm ấp trong vòng tay của 3 sông vây bọc, 4 núi chầu quanh không thể không khiến chúng tôi háo hức. Đúng là “Tam giang, tứ trụ”, đất vượng khí đã hun đúc nên Cao Bằng hôm nay. Và Bằng Giang giữa sự tươi mới ấy vẫn cứ cuồn cuộn chảy, vẫn âm thầm chuyên chở những ý nhạc lời thơ, những tên đất tên người cùng bao huyền thoại của một thành phố miền biên viễn, thập thững như nhịp vó ngựa vượt đèo Gió, đèo Giàng để “Lên Cao Bằng” trong thơ Trúc Thông một thuở: “Sau khi qua đèo Gió/ Ta lại vượt đèo Giàng/ Lại vượt đèo Cao Bắc/ Thì ta tới Cao Bằng/ Cao Bằng, rõ thật cao/ Rồi dần dần bằng xuống”…
Câu chuyện miên man trong hương rượu men lá bên bờ Bằng Giang cứ thổn thức, cứ ngân nga khi nhắc nhớ về những gì cha ông xưa đã đổ máu xương dựng xây rồi truyền lại, nhất là chuyện về thành Mục Mã. Lẽ đời, hưng thịnh của các triều đại vốn thường tình, như sách xưa đã chép lại: “Sau biến Lê – Mạc, nhà Mạc thất thủ chạy lên Cao Bằng. Dù thế, triều đại nhà Mạc trên đất Cao Bằng vẫn tồn tại, phát triển trải qua 3 đời vua: Mạc Kính Cung (1593-1625), Mạc Kính Khoan (1625-1638), Mạc Kính Vũ (1638-1677) để đến năm Vĩnh Trị đời vua Lê Hy Tông (1677) nhà Mạc mới bị nhà Lê đánh bại. Thành Mục Mã xưa đắp bằng đất, bên ngoài có hàng rào bằng gỗ kết lại nằm trên địa phận xã Gia Cung (nay là một phần thị xã Cao Bằng) có núi đất cao là thế đất rất hiểm yếu.
Con số trong sách xưa chép lại thế, thế hệ hậu sinh chúng tôi giờ đây ngồi nhâm nhi sử cũ mà nhớ ơn gầy dựng từ xưa bởi dẫu là hưng thịnh hay phế vong thì mỗi giai đoạn, mỗi triều đại lịch sử cũng vẫn là một chặng đường mà tất cả những được mất xưa hun đúc thành nền bệ cho con cháu bây giờ. Chỉ biết, sau nhiều lần được các triều đại sửa sang, đến đời đốc chấn Nguyên Duy Nhị, thành Mục Mã có chu vi 180 trượng (720m) cao 8 thước năm tấc (3,4m), hào rộng 2 trượng (8m) sâu 7 thước (2,8m), mặt trước xây gạch, mặt phải, mặt trái, mặt sau đắp đất, có 3 cổng, một kỳ đài. Điều đó được sách “Khâm Định Đại Nam hội diễn sử lê và “Đại Nam nhất thống chí” chép lại. Chỉ có điều “thành Mục Mã” xưa với thành phố Cao Bằng trẻ trung bên bờ Bằng Giang hiện tại giờ đây có phải là một không, chúng tôi tranh luận mãi.
Chắc chắn phải có cơn cớ để Bằng Giang trở thành nỗi niềm của bao tao nhân mặc khách, thành đề tài của tiếp nối những thế hệ văn nghệ sĩ Cao Bằng xưa nay với những tên tuổi Hoàng Đức Triều, Hoàng Triều Ân, Bàn Tài Đoàn, Bế Thành Long, Y Phương, Cao Duy Sơn, Đoàn Lư, Hữu Tiến hay Hoàng Quảng Uyên, Trương Vĩnh, Dương Liễu, Đàm Thanh… Điều đó khiến câu chuyện cứ mở ra, khép lại rồi lại quay về bám níu với Bằng Giang. Nhà báo Nguyễn Việt Hùng, Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Cao Bằng tủm tỉm: “Bằng Giang là một trong những dòng chảy kỳ vĩ, bướng bỉnh. Khi hầu hết các sông trên dải đất hình chữ S đều từ các nước bạn chảy vào địa phận Việt Nam thì Bằng Giang là một trong số ít dòng sông chảy ngược từ Việt nam sang nước bạn”.
Thì đó, Bằng Giang hay được gọi sông Bằng bắt nguồn từ rừng núi tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc, có tên là Thủy Khẩu Hà, chảy theo hướng tây bắc – đông nam đổ vào nước ta tại cửa khẩu Sóc Giang, xã Sóc Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Tiếp tục dòng chảy theo hướng đông nam, sông Bằng qua các huyện Hà Quảng, Hòa An, TP Cao Bằng và kết thúc tại cửa khẩu Tà Lùng, xã Mỹ Hưng, huyện Quảng Hòa ở phía đông nam tỉnh Cao Bằng trước khi đổ ngược trở lại tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc để hợp lưu với sông Kỳ Cùng tạo thành Tả Giang, chi lưu phía nam của Úc Giang.
Với chiều dài chảy trên đất Việt Nam khoảng 90km, có 24 chi lưu trong đó 3 chi lưu lớn là sông Sê Bao, sông Bắc Vọng và sông Hiến, sông Bằng đổ theo hướng tây bắc đến TP Cao Bằng thì gặp sông Hiến chảy về theo hướng tây nam tạo thành ngã ba sông Nước Giáp thơ mộng. Nước Giáp cũng trở thành địa danh một khu phố giống như tên Sông Bằng, Sông Hiến được đặt cho những phường của thành phố này. Ngắm thành phố Cao Bằng nay với phố thị hiện đại trong vòng ôm của sông Bằng, sông Hiến với núi đá muôn trùng bao bọc xung quanh tạo thành bức tranh sơn thủy tự nhiên mới càng tâm đắc câu thơ nhà thơ Hoàng Đức Triều người dân tộc Tày từng viết: “Ba mặt tam giang trôi cuồn cuộn/ Bốn bề tứ trụ đứng chon von” về mảnh đất hiền hòa mà cường thịnh này.
Và Bằng Giang, dòng chảy chở ước mơ hội nhập, phát triển
Bám theo chiếc mảng của hai người đàn ông dân tộc Tày đi đánh cá trên Bằng Giang, giữa nhịp điệu bập bềnh của điệu chống bè đuổi cá, họ nói chuyện thật gần gũi, thân thiện. Ngồi ở mũi bè, vừa thả lưới, anh Thoải vừa khỏa tay, nước theo tay anh vẽ lên những lọn sóng lao xao tan vào dòng chảy của Bằng Giang dưới thân bè. “Sông Bằng thế này nhưng dòng chảy thay đổi theo mùa, mùa mưa thì lũ ngầu đục cuồn cuộn đổ về dâng tràn hai bên bờ, nước chảy rất mạnh và xiết; mùa cạn thì dòng chảy thấp, mầu nước xanh trong hiền hòa. Nay các anh chị về không gặp mưa, nước đổ về sông Bằng không nhiều nên nó bình yên thế. Nhưng những nơi dòng Bằng giang chảy qua, cỏ cây, hoa màu, ngô, lúa mơn mởn tốt tươi.
Điều ấy, chúng tôi đã no mắt trên chặng đường đến với Cao Bằng khi gặp những triền lúa vàng trĩu ở Bản Um, Pác Măn, Bình Long, Hồng Việt, Tổng Chúp, Tp Cao Bằng, Phục Hòa khi ngay sát những chân núi cao chất ngất, là miên man cánh đồng ngô, lúa bằng phẳng được phù sa bồi đắp, đem lại cho đồng bào mùa no ấm. Hòa giọng với anh Thoải khi được hỏi về nguồn thủy sản của Bằng Giang, anh Hòang khom người đẩy mảng: Sông Bằng nhiều tôm cá lắm. Ngoài tôm, cua, ốc thông thường, còn có các loài cá ngon nổi tiếng như: cá nheo, chép, mõm lợn, cá sộp… Dân đôi bờ chúng tôi vẫn bám sông Bằng kiếm thức ăn hàng ngày.
Bằng Giang như người mẹ rộng lòng ban sản vật cho con dân đôi bờ nó chảy qua. Chiếc mảng cứ trôi. Như nhiều dòng sông vùng cao chúng tôi đã từng qua, ven đôi bờ sông Bằng thoắt ẩn thoắt hiện những chiếc cọn tre như bánh xe kẽo kẹt, nhẫn nại cõng nước tưới cho đồng ruộng. Bằng Giang vẫn thế, vẫn trong xanh hiền hòa tưới tắm cỏ cây mùa cạn rồi cồn cào thác lũ khi mưa xuống nước về để chở phù sa vỗ về khi lũ rút. Bằng Giang là nguồn nước, nguồn thủy điện, là nguồn sống trong đời sống sinh hoạt của người dân, trong sản xuất nông nghiệp của đồng bào các dân tộc dọc đôi bờ sông Bằng và nguồn thơ nhạc họa của bao thế hệ văn nghệ sĩ miền “non nước”.
Cùng các thắng cảnh như thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao, hồ núi Thang Hen… được thiên nhiên ban tặng, các di tích lịch sử như Cốc Pó, sự đa dạng về bản sắc dân tộc với 8 dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao, Sán Chỉ, Lô Lô, Hoa, Kinh sinh sống với vô vàn những làn điệu dân ca truyền thống Sli, Then, Lượn, nét độc đáo trong các nghi lễ như Lễ mừng thọ của người Tày, đám cưới người Lô Lô đen, lễ cấp sắc của người Dao, đám ma người Mông, tục cúng Phi Ham của người Tày Nùng, lễ hội Nàng Hai, hội Thanh Minh, hội chùa Sùng Phúc…
Bản sắc văn hóa của ngần ấy dân tộc được bảo tồn qua đời sống sinh hoạt hằng ngày, chắt lọc, lưu truyền trong dân gian từ xa xưa với “Báo Luông – Slao Cải”, “Khảm hải”, Sli, Lượn, Then… chính là nguồn chảy của văn nghệ Cao Bằng để giờ đây, cảm xúc về Bằng Giang, về nước non Cao Bằng càng đầy thêm, dầy thêm trong mỗi trang văn, thơ, nhạc, họa, nhiếp ảnh. Từ mạch nguồn thiêng bởi Bằng Giang, cùng sự đa dạng và phong phú, tinh tế mà sâu sắc, những sáng tác của bè bạn chúng tôi trên mảnh đất này đã thêm sắc thêm hương. Sức sống của văn học nghệ thuật Cao Bằng chính là thành tố góp phần quan trọng trong việc bảo tồn, gìn giữ văn hóa bản địa qua từng thế hệ.
Chúng tôi đã từng đọc thơ Hoàng Triều Ân, Bàn Tài Đoàn, Y Phương, Đoàn Lư, Bế Thành Long, Hoàng Quảng Uyên, Đoàn Ngọc Minh; nghe “Hoa nở bên sông Bằng” của nhạc sỹ Trương Vĩnh, nhạc sĩ Hoàng Hoa Cương, nhạc sĩ Đàm Thanh, vấn vít bởi giọng hát ngọt ngào của nghệ sĩ nhân dân Dương Liễu, thu hái được hàng tấn quặng tư liệu về đất và người Cao Bằng trong những trang tiểu thuyết “Hoa mận đỏ” của Cao Duy Sơn, “Cuộc chiến vì ngày mai” của Triều Ân; “Hữu hạn” của Hữu Tiến; “Chiến trận Treo reo một thời để nhớ” của Lê Chí Thanh; “Ân nghĩa này hơn cả mẹ cha” của Chu Sĩ Liên, hoặc qua những gam màu hình khối trong hội họa Vi Kiến Minh, Nông Công Thắng, Lô Quang Thưởng… và cả những hơi thở trung trong sáng tác của Mai Lan, Hải Yến, Bế Phương Mai, Chu Văn Thắng, Hàn Thanh Duy…. để có những mường tượng rất riêng về “nước non Cao Bằng”.
Cuộc sống vẫn cuộn trào đôi bờ Bằng Giang nói riêng và cả Cao Bằng nói chung đang tuôn chảy trong sáng tác của bè bạn Cao Bằng, mảnh đất họ sinh ra, lớn lên yêu thương níu buộc mà hơn hết, chiều sâu cội nguồn sự sống ấy là cái nôi, là gốc rễ nuôi dưỡng tâm hồn, cốt cách, thấm vào trang viết, bức vẽ, tấm hình, nốt nhạc của họ như một lẽ tự nhiên, hình thành nên “đặc sản” văn hóa trong sáng tạo của người xứ Bằng Giang. Và với người Hải Dương chúng tôi, Cao Bằng còn là vùng đất có một phần khắc khoải khi nhà thơ liệt sĩ Thâm Tâm (Nguyễn Tuấn Trình), người con của Hải Dương còn nằm lại nơi này, khi mạch chảy của bản Pò Noa cùng làn khói lam mỗi khi chiều xuống vẫn ấp ôm bóng hình thi sĩ giữa vấn vít mù sương.
Bằng Giang vẫn chảy. Vẫn cuồn cuộn sục sôi như nhịp đời hối hả và cũng vẫn thảnh thơi an lành như tên gọi sông Bằng trong thơ Y Phương “Nước sông Bằng có một mùa không chảy/Cá tôm đi thơ thẩn như người”. Những ấm áp trong vòng tay bè bạn Cao Bằng thêm một lần da diết “Mời anh lên Cao Bằng quê em/ Lên đèo Khau Liêu qua đèo Mã Phục/ Luồn qua rừng vầu xuyên qua rừng trúc/ Như bầy ong ong như bầy chim…” để người về hoang hoải “Lên Cao Bằng không sợ dốc/Đèo Giàng, đèo Gió đã lùi sau/Lên Cao Bằng không sợ đói/Nước trong, gạo trắng đã từ lâu/Lên Cao Bằng không sợ ốm/Chợ bày ngải cứu bán thay rau/Lên Cao Bằng anh chỉ sợ/Em không còn đó biết tìm đâu”. (Vương Trọng). Ừ! Nhớ lắm, nhớ mà ngại “Biết tìm đâu” cũng như nhớ mà khắc khoải: Cứ cuồn cuộn chảy thế kia, sao gọi sông Bằng?