Nhân dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh đại văn hào Thomas Mann (1875-1975) “một vinh dự của nền văn học Đức và một sức mạnh trong việc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Đức”[1], chúng tôi xin trân trọng giới thiệu tác phẩm GIA ĐÌNH BUDDENBROOK, cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của ông, bắt đầu viết năm ông hai mươi hai tuổi, xuất bản năm 1901, được giải thưởng Nobel năm 1929.

Câu chuyện xoay quanh sự sụp đổ của một gia đình tư sản, nhưng ý nghĩa xã hội của nó rộng lớn hơn nhiều. Những sự kiện tác giả miêu tả xảy ra khoảng từ những năm thứ ba mươi đến năm thứ bảy mươi của thế kỷ thứ XIX. Để bạn đọc dễ dàng theo dõi những tình tiết trong truyện, đồng thời đánh giá đúng tư tưởng Thomas Mann, chúng tôi thấy cần nhắc lại vài nét về tình hình nước Đức trong khoảng thời gian ấy.

Bấy giờ, Đức chưa thống nhất mà gồm 38 nước tập hợp trong một hiệp bang gọi là “hiệp bang Đức”. Các nước trong hiệp bang chia cắt về chính trị: trình độ kinh tế cũng rất khác nhau. Phần lớn còn duy trì chế độ phong kiến. Hơn nữa, có những bang người Đức ở, nhưng thực tế thuộc về các ông vua nước ngoài, thí dụ bang Holsten ở miền Bắc - quê hương của Thomas Mann và cũng là nơi xảy ra câu chuyện - là công quốc của vua Đan Mạch. Hiệp bang không có chính phủ riêng, không có tòa án riêng, không có quân đội riêng. Nói tóm lại, không có một sợi dây nào buộc chặt các bang với nhau. Lenin viết: “Vấn đề thống nhất nước Đức là vấn đề cấp thiết, xét về tương quan giữa các giai cấp trong thời kỳ đó, nó có thể hoàn thành bằng hai cách: hoặc bằng một cuộc cách mạng do giai cấp vô sản lãnh đạo, thành lập một nước cộng hòa bao gồm tất cả các bang ở Đức, hoặc bằng các cuộc chiến tranh của triều đình Phổ, tăng cường bá quyền của bọn quý tộc Phổ trong nước Đức thống nhất”.

Sự việc đã xảy ra theo khả năng thứ hai. Năm 1864, nước Phổ của vua Wilhelm I và Bismarck là bang lớn nhất trong Hiệp bang, bắt đầu thực hiện kế hoạch thống nhất nước Đức “bằng sắt và máu”, rồi thành lập được “Hiệp bang miền Bắc nước Đức” nhưng các bang ở miền Nam vẫn đứng ngoài, vì Napoleon III của Pháp kiên quyết chống lại sự gia nhập của họ. Phải đến năm 1871, sau khi Pháp thất bại trong cuộc chiến tranh Đức mới được thành lập.

Về kinh tế, chủ nghĩa tư bản ở Đức phát triển khá muộn so với một số nước khác ở châu Âu. “Việc chia cắt chính trị và tình trạng lạc hậu của nước Đức đã kìm hãm rất nhiều sự phát triển của chủ nghĩa tư bản trong nước này”[2].

Khả năng kinh tế của tầng lớp thị dân (tức giai cấp tư sản khi chủ nghĩa tư bản mới ra đời) còn mỏng manh lạc hậu. Nhưng do chịu ảnh hưởng của cách mạng tư sản Pháp (1789 - 1794) đặc biệt là Liên minh thuế quan[3] ra đời, và đường xe lửa được xây dựng, công thương nghiệp có những bước phát triển mới, thì nền kinh tế Đức ngày càng phát đạt, từ đó giai cấp tư sản trưởng thành nhanh chóng và đóng vai trò chủ chốt trong nước. Xã hội “thị dân” tả trong cuốn Gia đình Buddenbrook là giai đoạn đầu của xã hội tư bản. Lúc bấy giờ có thể chia “thị dân” làm hai loại: thị dân lớp trên gồm bọn tài phiệt, thương gia, chủ nhà băng (gia đình Buddenbrook thuộc loại này) và thị dân lớp dưới, gồm những viên chức như luật sư, bác sĩ, dược sĩ và thợ thủ công.

Ngay từ khi mới trưởng thành, giai cấp tư sản Đức đã có hoài bão nắm quyền chính trị, nhưng vì không dám kêu gọi quần chúng đứng dậy đấu tranh để đánh đổ phong kiến còn có thế lực như ở Pháp ở Anh, họ đành chọn con đường thỏa hiệp, thương lượng chia quyền với bọn quý tộc để cải cách chính trị. Chỉ có thanh niên trí thức cấp tiến và thị dân lớp dưới (như anh Morten, con trai lão hoa tiêu Schwarzkopf trong truyện) là có tinh thần cách mạng, hăng hái đấu tranh chống nền độc tài tàn bạo của vua chúa, quý tộc, cảnh sát, đòi chính phủ ban bố hiến pháp, bãi bỏ chế độ kiểm duyệt báo chí vv... Họ có khuynh hướng dân tộc dân chủ rõ rệt và một lòng yêu nước khá nồng nhiệt. Lý tưởng của họ là tự do chính trị, tự do kinh tế, tự do ngôn luận và tự do tín ngưỡng. Trái lại, thị dân lớp trên thì đang dần dần thay thế giai cấp quý tộc và trở thành một giai cấp phong kiến mới, một thứ “phong kiến tài chính” chỉ biết đồng tiền, chỉ biết lợi nhuận, chẳng bao lâu nữa sẽ là tư bản lũng đoạn.

Do chủ nghĩa tư bản phát triển chậm, nên giai cấp công nhân và chủ nghĩa xã hội ở Đức hồi bấy giờ quả thật còn non yếu. Giữa thế kỷ XIX, nước Đức tiến bộ hơn nước Pháp hồi những năm cuối cùng của thế kỷ XVIII; tuy vậy, ở Phổ cũng như ở các bang khác, sản xuất thủ công nghiệp vẫn mạnh hơn sản xuất bằng máy móc, nghề thủ công phổ biến hơn công xưởng. Cuộc khởi nghĩa của thợ dệt Silesia bùng nổ năm 1834 chứng tỏ rằng công nhân cũng có hành động như một lực lượng xã hội độc lập, nhưng giai cấp vô sản Đức còn quá non yếu, chưa thể lãnh đạo được cuộc đấu tranh chống bọn quý tộc Đức và các triều đình phong kiến. Đó là nguyên nhân vì sao cuộc cách mạng 1848 mà tác giả đã nhắc tới trong chương III phần Bốn thất bại. Marx và Engels, hai vị lãnh tụ sáng lập ra chủ nghĩa cộng sản đều sinh trưởng ở Đức, chính nước Đức là tổ quốc của chủ nghĩa Marx và là địa bàn hoạt động của Marx và Engels, nhưng các ông sống ở Rhine, một vùng công nghiệp tiên tiến tập trung đông đảo công nhân. Còn như ở miền Bắc nước Đức, ở bang Holsten, quê hương Thomas Mann, có thể nói phong trào công nhân còn yếu hơn nhiều. Cũng vì vậy, trong Gia đình Buddenbrook, tác giả chỉ dành cho nó một số trang rất hạn chế, và những công nhân ông miêu tả cũng không được đặc sắc lắm.

○○○

Bối cảnh lịch sử và xã hội của cuốn tiểu thuyết Gia đình Buddenbrook là như vậy. Thomas Mann đã muốn thông qua sự sụp đổ của gia đình Buddenbrook về các mặt kinh tế, đạo đức và địa vị xã hội để nói lên sự hủy diệt tất yếu của giai cấp tư sản ăn bám, tàn nhẫn và mục nát. Các nhà nghiên cứu cho biết rằng ông đã miêu tả chính gia đình ông trong cuốn truyện này. Ông nội Thomas Mann cũng là một thương gia kinh doanh lương thực, y như cụ Johann Buddenbrook trong truyện. Thân sinh ông cũng là một cổ đông trong công ty lương thực và cũng kiêm chức tham nghị như ông tham Buddenbrook. Tác giả còn dùng cả gia phả, thư tín, giấy tờ của gia đình mình, lấy những người họ hàng thân thích của mình làm mẫu để xây dựng các nhân vật trong truyện. Tòa nhà cũ của tác giả ở Lübeck cũng được đem vào truyện, cho nên khi cuốn tiểu thuyết này ra đời, tòa nhà đó đã được người đời mệnh danh là “nhà Buddenbrook”. Đọc tác phẩm này, chúng ta thấy ngòi bút của Thomas Mann rất sinh động, không chút giả tạo, hấp dẫn từ đầu chí cuối. Ông đã vẽ lên bức tranh xã hội Đức thời bấy giờ với đủ các mẫu người như thương gia, học giả, nghị viện, mục sư vv... đặc biệt ông đã phản ánh đầy đủ những đặc điểm chung của tầng lớp thị dân đang trên bước đường suy sụp. Thế lực ngự trị trong xã hội là đồng tiền. Có thể nói khi đụng đến tiền, thì mọi thứ quan hệ trong xã hội đều rạn nứt, đổ vỡ, kể cả quan hệ ruột thịt. Gia đình Buddenbrook sống rất hòa thuận, êm đềm, nhưng đến khi đụng đến gia tài, tiền bạc thì tranh giành cãi cọ nhau, xung đột nhau rất kịch liệt. Tình cảm giữa ông tham Buddenbrook và bác Gotthold, người anh cùng cha khác mẹ; hay giữa Thomas và Christian, hai anh em ruột thịt đã sứt mẻ vì đồng tiền. Khi bà cụ tham lấy tiền cho con rể là mục sư Tiburtius, theo yêu cầu của con gái út lúc hấp hối, Thomas đã to tiếng cãi nhau với mẹ. Hay khi bà cụ tham vừa qua đời, chưa khâm liệm, anh em trong nhà này đã tranh giành của cải, không ai chịu ai, thậm chí còn chửi mắng nhau, đến nỗi Tony phải van xin: “Anh Tom... Anh Christian, me còn nằm đấy chưa khâm liệm...”.

Sức mạnh của đồng tiền còn bộc lộ cả trong việc hôn nhân. Họ lấy vợ lấy chồng không phải vì thương yêu nhau mà là lấy tiền lấy của. Cụ Johann Buddenbrook lấy cụ bà thuộc dòng họ Duchamps ở Hamburg, ông tham Buddenbrook lấy bà Elisabeth Kröger hay Thomas lấy Gerda Arnoldsen đều vì được thu về những khoản hồi môn rất lớn. Antonie, con gái yêu quý của ông tham Buddenbrook yêu Morten, sinh viên trường thuốc, nhưng không lấy được vì anh chỉ là con một viên chức thường, ông tham không bằng lòng gả, trái lại cô phải lấy Grünlich, một tên bịp bợm, cuối cùng hạnh phúc tan vỡ. Bên cạnh đó có một số con gái lớn tuổi, không lấy chồng được cũng chỉ vì không có của hồi môn (như ba chị em con ông Gotthold Buddenbrook ở phố Breiten, hay Klothilde và một số người khác).

Tóm lại, từ những khía cạnh khác nhau trong cuộc sống, tác giả đã phanh phui những bí mật của một giai cấp đang đi xuống, đã lột trần bản chất xấu xa bỉ ổi của nó. Chúng ta có cảm tưởng như Thomas Mann viết cuốn tiểu thuyết Gia đình Buddenbrook là góp phần vào việc minh họa cho câu nói nổi tiếng của Marx và Engels trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản:

“Tất cả những mối liên hệ, phức tạp và đủ màu sắc ràng buộc con người phong kiến “với những bề trên tự nhiên” của nó, giai cấp tư sản đều thẳng tay cắt đứt, không để lại giữa người và người một mối quan hệ nào khác, ngoài mối lợi lạnh lùng, và lối “trả tiền ngay” không tình nghĩa. Giai cấp tư sản đã dìm những xúc động thiêng liêng của lòng sùng đạo, tinh thần hứng khởi nghĩa hiệp, mối thương cảm tiểu tư sản vào trong dòng nước giá ngắt của lối tính toán vị kỷ. Nó đã biến phẩm cách con người thành một giá trị trao đổi đơn thuần; nó đã đem tự do buôn bán độc nhất và tàn nhẫn thay cho nhiều tự do đã giành được bằng một giá rất dài...”

“... Giai cấp tư sản đã xé toang bức màn thương cảm phủ lên những quan hệ gia đình và biến những quan hệ ấy thành chỉ là những quan hệ tiền nong đơn thuần mà thôi”[4].

Lúc bấy giờ Thomas Mann chỉ mới là một nhà văn hiện thực phê phán. Thế giới quan của ông chưa phải là thế giới quan của người Mác-xít, nhưng ông đã phản ánh hiện thực xã hội một cách trung thực, không che đậy, không giấu giếm, mặc dù chuyện của gia đình Buddenbrook có nhiều chỗ là chuyện của gia đình ông. Sự biến đổi trong gia đình này cũng là sự biến đổi của xã hội tư bản, từ hưng thịnh đến suy vong, từ “tự do cạnh tranh” đến “độc quyền” “lũng đoạn”. Những nhân vật ông miêu tả thuộc về tầng lớp thị dân tức là giai cấp tư sản lúc mới ra đời. Tác giả chưa ý thức được rằng, những người mình miêu tả chính là những người thuộc giai cấp tư sản. Sau này, ông nói một cách hài hước rằng: “Khi tầng lớp thị dân Đức phát triển thành giai cấp tư sản, tôi còn đang ngủ say”. Ông cũng chưa ý thức được rằng, sau giai đoạn ông miêu tả, sẽ là giai đoạn tư bản lũng đoạn; các thủ đoạn buôn bán làm ăn, chèn ép lẫn nhau càng ngày càng xảo trá, tàn nhẫn, chứ không như hồi gia đình Buddenbrook lấy sự thật thà, cần cù chăm chỉ làm kế tiến thủ, như lời dạy của tổ tiên về cái gọi là “đạo đức gia truyền”: “Các con ơi! Ban ngày các con hãy chăm chỉ làm ăn, nhưng chớ làm gì hổ thẹn với lương tâm để ban đêm được ngủ ngon lành!”.

○○○

Thomas Mann đã mở đầu sáu mươi năm hoạt động văn học của mình vào những năm cuối thế kỷ XIX. Học xong trung học ông tình nguyện vào làm ở Công ty bảo hiểm Munich, nhưng vì chán ghét thương mại, ông chuyển sang nghề làm báo viết văn. Lúc đầu ông làm hiệu đính và biên tập ở tòa soạn tạp chí Thằng Ngốc, một tờ báo chuyên viết về đề tài khôi hài châm biếm. Năm 1901, sau khi tác phẩm gia đình Buddenbrook ra mắt bạn đọc, tên tuổi ông nổi tiếng trên văn đàn nước Đức và thế giới.

Lúc đầu, tác phẩm của ông chủ yếu là lột trần những thói hư tật xấu của tầng lớp quý tộc cũng như giai cấp tư sản ăn bám và mục nát. Thời gian này, ông đã viết những tác phẩm như: Gia đình Buddenbrook, tập truyện ngắn Tristan, Chết ở Venice vv... Cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất đã làm cho Thomas Mann thay đổi nhân sinh quan của mình. Có thể nói đó là bước ngoặt trong đời ông. Ông đã từng nói: “Tiếng sét của cuộc chiến tranh năm 1914 đã kết thúc thời đại mỹ học tư sản, nơi chúng ta đã trưởng thành”.

Cuốn tiểu thuyết Núi thần, xuất bản năm 1924 là tác phẩm viết theo thế giới quan mới. Trong tác phẩm này không những Thomas Mann phê phán cuộc sống đồi bại của giai cấp tư sản và quý tộc mà còn vẽ ra viễn cảnh đẹp đẽ của tương lai xán lạn huy hoàng.

Tư tưởng Thomas Mann thay đổi rõ nét nhất vào những năm thứ ba mươi của thế kỷ này. Năm 1929, Thomas Mann viết cuốn truyện vừa Mario và tên phù thủy phê phán những hành động ngang tàng của bọn phát xít. Năm 1933, sau khi lên cầm quyền ở Đức, bọn phát xít Hitler thẳng tay đàn áp các nhân sĩ tiến bộ, Thomas Mann phải sang cư trú ở Thụy Sĩ. Đến năm 1938, vì hy vọng nhiều vào nền “chính trị mới” ở Mỹ, ông sang cư trú ở bang California cho đến năm 77 tuổi (1952).

Trong thời gian ở Mỹ, ông dạy ở trường đại học và viết nhiều tác phẩm nổi tiếng chống lại bọn phát xít và thế lực phản động đương thời như: Joseph và anh em (bốn quyển), Lotte ở Weimar, Tiến sĩ Faustus, Lời tự thuật của tên đại bịp Felix Krull. Ngoài tiểu thuyết, ông còn viết kịch, bình luận thời sự, nghiên cứu văn học cổ điển Đức, đặc biệt ông thường hay nói chuyện, diễn thuyết để ca ngợi cái mới, phê phán những thế lực phản động đương thời.

Trong những năm sống ở Mỹ, Thomas Mann đã dũng cảm phát biểu nhận thức của mình đối với nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới - Liên Xô, dũng cảm ca ngợi chủ nghĩa xã hội và dũng cảm tham gia các hoạt động phục vụ sự nghiệp bảo vệ hòa bình thế giới và cống hiến sức mình cho công cuộc đấu tranh chính trị của nhân dân Đức. Trong bài Chống chủ nghĩa Bolshevik là hành động ngu xuẩn nhất của chúng ta, ông nói rõ: Chúng ta không thể tưởng tượng nổi bộ mặt của thế giới tương lai nếu “không có nhân tố cộng sản chủ nghĩa, tức là không có sự chiếm hữu hưởng thụ chung về của cải vật chất, không xóa bỏ sự khác biệt giữa các giai cấp, không có quyền lao động cũng như nghĩa vụ lao động vì mọi người”. Cuối cuộc chiến tranh thế giới lần thứ hai, ông đã phê phán Anh, Mỹ không cùng Liên Xô mở nhanh mặt trận thứ hai để đánh bại bọn phát xít Đức lúc bấy giờ. Ông đã nhiều lần viết báo, diễn thuyết kêu gọi những người có lương tri trên toàn thế giới hãy tích cực đấu tranh để bảo vệ hòa bình thế giới, ngăn chặn một cuộc chiến tranh thế giới mới có thể xảy ra. Tháng 3 năm 1950, Ủy ban bảo vệ hòa bình thế giới triệu tập Hội nghị Stockholm, ngăn chặn âm mưu đế quốc Mỹ xúi giục các nước khối Bắc Đại Tây Dương gây ra thảm họa chiến tranh mới, Thomas Mann đã đến dự và ký tên vào bản tuyên bố cấm sử dụng vũ khí nguyên tử.

Năm 1949, ông về nước Cộng hòa dân chủ Đức dự lễ kỷ niệm 200 năm ngày sinh của Goethe, được tặng giải thưởng văn học Goethe và danh hiệu “Người công dân danh dự”. Năm 1955, trước khi từ trần ba tháng, mặc dù tuổi già sức yếu, ông vẫn về Cộng hòa dân chủ Đức và Cộng hòa liên bang Đức kỷ niệm 150 năm ngày từ trần của Schiller, nhà thơ lớn của nhân dân Đức, với hy vọng lớn lao là góp phần vào sự nghiệp đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Đức. Trong dịp này, tại nước Cộng hòa dân chủ Đức, ông đã được nhân dân và giới văn nghệ sĩ đón tiếp nồng nhiệt. Trong buổi họp mặt chúc mừng Thomas Mann, đồng chí Johann RBecher, Chủ tịch Hội nhà văn Cộng hòa dân chủ Đức đã nói: Chuyến đi thăm này của nhà văn hào Thomas Mann có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự nghiệp đấu tranh của nhân dân Đức.

Năm 1952, Thomas Mann thấy không thể sống yên ở nước Mỹ đang trên đường phát xít hóa dưới ách thống trị của chủ nghĩa McCarthy, nên ông đã từ bỏ nhà cửa và những người thân thiết ở California trở về Thụy Sĩ.

Tóm lại, cuộc đời của nhà văn hào Thomas Mann là cuộc đời chiến đấu bằng ngòi bút cho những nhân tố mới, cho trào lưu tiến bộ và cho chủ nghĩa xã hội, mà ông hết sức đồng tình và ủng hộ. Ông đã nói: “Chủ nghĩa xã hội là con đường duy nhất cả loài người sẽ phải tiến lên”. Ông hết sức xứng đáng là “nhà chính trị lão thành”, “sứ giả văn học giữa các nước” mà nhân dân thế giới suy tôn, và xứng đáng với danh hiệu “Bậc thầy nước Đức” mà nhân dân Đức đã tặng nhân dịp ông thọ tám mươi tuổi. Đặc biệt nhân dịp kỷ niệm hai mươi năm ngày thành lập nước Cộng hòa Dân chủ Đức (7/10/1974), một lần nữa, Chính phủ và nhân dân Đức lại đánh giá cao những cống hiến của Thomas Mann đối với sự nghiệp đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Đức.

Trong quá trình dịch, được sự giúp đỡ của đồng chí Wolfgang Thümmel, tùy viên văn hóa Đại sứ quán nước Cộng hòa Dân chủ Đức tại Hà Nội, và Mai Quốc Anh, chúng tôi có tham khảo nguyên bản tiếng Đức: Buddenbrooks trong Thomas Mann toàn tập để làm sáng tỏ những câu trong bản Trung văn chưa thật rõ, đặc biệt là phiên âm các tên riêng, chúng tôi xin chân thành cảm ơn.

❀ ❀ ❀

[1] Tạp chí Văn nghệ, Hà Nội, tháng 9 năm 1955.

[2] A. Efimov: Lịch sử cận đại, bản tiếng Việt, Nhà xuất bản Sự Thật, Hà Nội, trang 291.

[3] Năm 1834, phần lớn các bang ở Đức (trừ Áo) lập ra một Liên minh thuế quan. Thuế quan giữa các bang có chân trong Liên minh không còn nữa. Người ta định ra một thuế biểu thống nhất. Từ đó, hàng hóa nhập cảng vào nước Đức chỉ phải nộp thuế có một lần lúc qua biên giới các bang trong Liên minh thuế quan. Số tiền thu được sẽ nộp vào một ngân quỹ chung, sau đó chia cho các bang. Đây là bước đầu thống nhất nước Đức về mặt kinh tế và chính trị.

[4] K. Marx-F. Engels. Tuyển tập, tập 1, trang 21, 22, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1962.