Tục ngữ Việt-nam có câu nói : « Làm người thì khó, làm chó thì dễ ». Tại sao ?

Lý rất giản dị, vì làm người thì phải giữ tư cách người đối với người, phải sao cho đừng bị tiếng là tham ăn tục uống, là giành nhau cướp nhau, là ra cúi vào luồn, là bán nước buôn dân, là phản bạn lừa thầy, là bất trung bất hiếu, bất thuận bất hòa, bất liêm bất tín, bất trung, bất sỉ, vv… một trăm một ngàn thứ đồi tệ khác nữa. Còn làm chó thì cóc cần, thấy thơm cũng lùa, gặp dơ cũng đớp, thịt cũng nhai, xương cũng gặm, lỗ nào cũng chui, nơi nào cũng liếm…

Bởi chó là như vậy, nên nhà văn Lương-Khải-Siêu ở Trung-hoa trước đây cũng đã không ngần ngại bình phẩm cái tập đoàn thống trị cuối đời Mãn Thanh là những tên vua chó, quan chó, triều-đình chó (cẩu quân, cẩu quan, cẩu triều-đình).

Ai nghe lời bình phẩm này cũng lấy làm khoái chí, nhất là những ai có đầu óc cách mạng, có tinh thần xã hội.

Nhưng đó là chuyện bên Trung-quốc. Còn bên Việt-Nam này thì sao ?

Xin thưa cũng có những chuyện tương tự, và nghe còn lý thú hơn nữa, vì cũng lấy chó để chỉ vào những kẻ thuộc giai tầng tổ bố, thí dụ Cao-Bá-Quát và ông Ích-Khiêm ở cuối đời nhà Nguyễn.

Tục truyền vào thời Tự-Đức, một hôm có hai vị quan triều cãi nhau, rồi đánh nhau đá nhau. Việc đến tai vua, vua sai triệu vào hỏi duyên cớ, hai người đổ lỗi lẫn cho nhau, và tâu có mặt Cao-Bá-Quát, vua liền đòi Quát vào khai chứng. Ông Quát làm sớ tâu :

Bất tri lý hà ?不知理何

Lưỡng tương đấu khẩu.兩相門口

Bỉ viết cẩu,彼曰狗

Thử diệc viết cẩu.此亦曰狗

Bỉ thử giai cẩu,彼此皆狗

Dĩ tương đấu ẩu,以相鬥毆

Nguy tai nguy tai.危哉危哉

Thần cụ thần tẩu.臣懼臣走

Nghĩa là :

Chẳng biết lý sao ?

Hai bên cãi nhau.

Bên này bảo chó,

Bên kia cũng chó.

Hai bên đều chó,

Rồi họ đánh nhau,

Nguy thay nguy thay,

Thần sợ thần chạy…

Tờ sớ tâu này chẳng biết đúng không nhưng đã khiến cho người nghe được lấy làm sung sướng khi thấy có người đã thừa cơ để bảo mấy lão quan là chó, là chó ngay ở trước mặt vua mà không sợ quở phạt vì cái tội khi quân thất lễ.

Còn ông Ích-Khiêm (người làng Phong-Lệ, phủ Điện-Bàn, tỉnh Quảng-Nam, sinh năm 1840 mất năm 1890, thi đỗ cử nhân, nhưng làm quan võ đến chức Phủ Sứ) thì tục truyền ông ghét các quan văn võ triều đình lắm, vì dưới mắt ông, tất cả đều là lũ hại, nên phải đi mượn quân nhà Thanh sang đánh Pháp, đánh đã không được còn làm khổ dân chúng khắp nơi, do đó ông cho là thất sách và có thơ châm biếm :

Áo chúa cơm vua đã bấy lâu,

Đến khi có giặc phải thuê Tàu.

Từng phen võng giá men chân nhảy,

Đến bước chông gai thấy mặt đâu ?

Tiền bạc quyên hoài dân xác mướp,

Trâu dê ngày hiến đứa răng bầu, [1]

Ai ơi hãy chống trời Nam lại,

Kẻo nữa dân ta đến cạo đầu. [2]

Kể cũng là những nhát búa văn nghệ, đập thẳng vào đầu những kẻ lúc bình thì ăn trên ngồi chốc, cố xơi cố bám rồi lúc thấy nguy thì nhanh chân lánh mặt. Song đến câu chuyện sau đây mới thật mỉa mai cay cú cho những hạng người vừa nói trên.

Cũng theo tục tuyền, để chửi vào lũ mặt dày mày dạn ấy một bữa nọ ở kinh-đô Huế ông thiết tiệc mời các quan đại thần văn võ đến xực. Các quan đến đông lắm. Bàn trên cỗ dưới khi ăn toàn thịt chó cả, có người không ăn được, hỏi món khác, ông Khiêm xoa tay cười đáp lại : Xin lỗi, trên chó dưới chó, tất cả đều chó, thành không có gì nữa.

Các quan biết ông chơi xỏ, nhưng vẫn ngậm cay ngậm đắng để muối mặt mà ăn.

Tưởng đâu chỉ thế. Ai dè tiệc xong, gọi nước mãi, không thấy quân hầu đưa lên (vì chủ nhà đã dặn trước) chủ nhân lại lên tiếng quát tháo : Nước đâu, nước đâu ? Tụi bay định để chúng tao khô cổ chết phải không ?

- Dạ !

Một tên lính hầu đi lên : Bẩm quan lớn, nước chưa được !

Ông Ích Khiêm nổi nóng hét om sòm : Đồ chó chết, chó chết, chỉ biết vục đầu ăn, không lo nước non gì. Các quan nghe hét ai nấy đều tím mặt cả lại vì biết bị chơi cú cay nữa. Nhưng cay thì cay rán chịu, người ta mắng chửi người nhà người ta mà.

Ấy thế mà khốn nạn chưa, bị nhiếc đến thế, rồi mà sau trước các quan lớn nhỏ, cha con bè lũ vẫn tật nào nết ấy, tức thay !

Nghe chuyện này, có người bảo ông Ích-Khiêm chơi quá sỗ sàng, nhưng theo tôi thì thấy còn lịch sự nhiều lắm vì đối với những hạng người ấy phải đem nọc ra mà đánh như Trương-Dực-Đức đánh Đốc-Bưu xưa ở đời Tam-quốc mới tạm là đáng vậy.

❀ ❀ ❀

[1] Răng bầu là răng trắng như hạt bầu, chỉ người Trung-quốc (vì lúc đó người Trung-quốc đều răng trắng, còn người Việt hãy còn tục nhuộm răng).

[2] Cạo đầu cũng là chỉ người Trung-quốc (vì lúc đó còn cạo đầu dóc bím).