Trong kho tàng điển tích cổ học, có những câu chữ qua hàng ngàn năm đã bị lớp bụi thời gian và sự hiểu lầm của người đời sau mài mòn, bóp méo ý nghĩa ban đầu. Một trong những ví dụ điển hình nhất chính là cụm từ liên quan đến nhân vật Quỳ – vị quan nhạc đại tài dưới thời vua Nghiêu Thuấn – với nhận định lừng danh: "Hữu Quỳ nhất túc".

Từ bao đời nay, do thói quen áp đặt tư duy bề nổi, người đời cứ đinh ninh chữ "túc" (足) trong câu này là "cái chân". Từ đó, thêu dệt nên giai thoại rằng ông Quỳ là kẻ tàn tật, bị cụt chân hoặc bẩm sinh chỉ có một chân. Thậm chí, sách vở phong kiến đôi khi cũng mượn hình ảnh "một chân" ấy để triết lý về sự khuyết thiếu của tạo hóa.

Nhưng nếu lội ngược dòng ngữ nghĩa Hán cổ, đặt câu nói ấy vào đúng bối cảnh lịch sử và tinh thần trọng dụng nhân tài của các bậc thánh vương thời cổ đại, chúng ta sẽ ngỡ ngàng nhận ra một tầng ý nghĩa hoàn toàn khác: Đó không phải là sự miêu tả hình hài dị tật, lại là lời ca tụng đỉnh cao dành cho một thiên tài kiệt xuất.

Trong hệ thống chữ Hán, ngoài danh từ chỉ bộ phận cơ thể là "chân", chữ "túc" (足) còn mang một ý nghĩa vô cùng quan trọng khác là "đủ", "sung túc", "trọn vẹn" (như trong tri túc là biết đủ, túc trí là đủ trí tuệ).

Vì vậy, câu nhận định "Hữu Quỳ nhất túc" thực chất không hề có ý bàn về số lượng chi trên cơ thể con người. Câu này phải được hiểu theo nghĩa Hán Việt mạch lạc là: "Chỉ cần có Quỳ, thế là đủ" hoặc "Có được ông Quỳ thì âm nhạc, lễ nghĩa triều đình xem như đã viên mãn, trọn vẹn".

Vua Thuấn xưa kia từng cảm thán về tài năng âm nhạc của Quỳ rằng chỉ cần giao trọn việc giáo hóa dân gian và định luật âm luật cho một mình Quỳ là thiên hạ thái bình, vạn vật quy về một mối hòa điệu. Đối với một nhà quản trị tầm cỡ như bậc thánh vương, nhân tài thực thụ không cần phải số lượng đông đảo, ào ạt kiểu "lắm thầy nhiều ma". Chỉ cần xuất hiện đúng một con người có tầm vóc như ông Quỳ, gánh vác việc lớn là mọi thứ đã đủ đầy, không cần tìm kiếm hay lo lắng thêm điều gì nữa.

Trớ trêu thay, con người đời sau thường có xu hướng tầm thường hóa các bậc vĩ nhân. Thay vì nhìn vào chiều sâu tài năng, vào di sản văn hóa và sự cống hiến chấn động lịch sử của một vị nhạc quan đã dung hòa lòng người bằng tiếng phách nhịp trống, người ta lại thích săm soi vào những câu chuyện huyền hoặc kiểu dị tật hình thù.

Việc hiểu sai chữ "túc" từ nghĩa "đủ"

thành "cái chân" là một minh chứng tiêu biểu cho sự lười suy ngẫm của hậu thế. Người ta quen nhìn đời bằng lăng kính thói quen: đông người hơn là mạnh hơn, nhiều chi tiết hơn là hay hơn. Quên mất rằng trong nghệ thuật, trong tư tưởng và cả trong cuộc đời, có những giá trị đạt đến độ cô đọng tuyệt đối mà chỉ cần một là đủ. Một tác phẩm chạm đến tâm can, một người bạn tri kỷ hiểu thấu lòng mình, hay một nhân tài gánh vác cả giang sơn – tất cả đều không cần số đông pha tạp.

Lật lại câu "Hữu Quỳ nhất túc" để thấy rằng cổ nhân thâm thúy bao nhiêu thì người đời sau đôi khi lại hời hợt bấy nhiêu. Đừng bắt một thiên tài âm nhạc vĩ đại thời thượng cổ phải bước đi trên một cái chân quẹo quặt chỉ vì sự hiểu lầm câu chữ của hậu thế.

Hãy trả lại cho ông Quỳ sự trọn vẹn vốn có của một bậc kỳ tài: Chỉ cần một Quỳ là đủ cho cả một nền nhạc khí càn khôn! Và ngẫm ra, giữa một thời đại mà thiên hạ đang ngập ngụa trong biển thông tin vô nghĩa và những "đội quân" nội dung sản xuất bằng máy móc ngoài kia, câu nói ấy bỗng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết: Giữa cái chợ đời ồn ào trăm ngàn tiếng, đôi khi chỉ cần một khoảnh khắc tĩnh lặng, một con người thật lòng với câu chữ, thế là đã quá đủ...

Sg – 4.10.26 Mạc Dung