Bến cảng Sa Kỳ sáng mùa hè tấp nập tàu thuyền và từng dòng người khắp nơi đổ về lũ lượt. Đầu tiên là những ánh mắt của các người chị, các cô gái Quảng da nâu rám nắng, chất phát mặn mà, đậm đà sắc biển đon đả chào mời… Chỉ cần chúng tôi ghé uống cà phê cóc, ăn sáng bình dân, chỉ vậy thôi là các chị các em nhiệt tình lăng xăng giúp chúng tôi làm thủ tục mua vé tàu đúng giá gốc, không phải tốn thêm đồng nào. Cô em còn ân cần dặn dò bằng chất giọng Quảng Ngãi đậm đặc líu lo khiến anh bạn đồng hành đôi lần phải “phiên dịch”!
Dù chúng tôi là người luôn xê dịch khắp miền – Anh bạn Phan Đình Toại là người thiết kế chuyến đi, người rủ rê dẫn dắt. Là linh hồn của chuyến đi 3 người: anh, tôi và nhà thơ Sỹ Tùng. Anh Toại là nghệ nhân gốm mỹ thuật quê gốc Lý Sơn, một con người nghệ sĩ từ đầu đến chân. Lãng tử và phóng khoáng, cốt cách bản chất của người con quê đảo. Anh vào Nam lập nghiệp và lấy vợ Đồng Nai. Anh kể, lần đầu tiên đưa vợ về quê đảo, cùng vợ ra chợ, chị nghe bà con nói chuyện, rồi nắm tay anh nói nhỏ: “Em không nghe được gì hết! Xứ anh người ta nói nhanh quá, em nghe như chim kêu, như tiếng Tây không hà!…”.
Sau này chị quả quyết không theo anh về quê chồng sinh sống cũng với lý do duy nhất: “Người quê anh nói chuyện em không nghe nổi, làm sao mà về ở luôn được!!”. Dù anh là con trai út, mẹ anh năm nay tám bảy tuổi còn khỏe mạnh minh mẫn, đang sống một mình trong khu vườn nhà khang trang rộng hơn ngàn mét vuông, với khuôn viên hoa cảnh, cây trái lưu niên do người cha đã khuất cần mẫn gian lao một đời gầy dựng nên. Khu đất vườn nhà anh hiện có diện tích lớn nhất so với những cư dân đất đảo hạn hẹp chen chúc.
Bến cảng Sa Kỳ với phòng chờ dành cho hành khách được thiết kế sang trọng như trong sân bay. Thủ tục lên tàu cũng gần giống như đi máy bay. Chúng tôi hồ hởi bước lên con tàu cao tốc hiện đại đỏ rực mang tên PHU QUOC EXPRESS 5 vừa được điều từ Phú Quốc về do lượng khách ra Lý Sơn mùa này quá tải. Con tàu chở hơn hai trăm hành khách bắt đầu rời bến. Tàu ra khỏi cửa biển, tiếng loa trên tàu thông báo: “Qúy khách nào không bị say sóng, có thể di chuyển lên boong ngắm cảnh và chụp ảnh”. Những cô gái trẻ, những cô bé xì-tin ngất ngây, hào hứng bấm máy với hàng loạt khung ảnh tóc gió tung bay với bao la biển trời, vô cùng chân thực…
Sau bốn lăm phút vượt sóng 15 hải lý, ngả nghiêng trên boong tàu, tận hưởng cảm xúc bay lên cùng sóng gió giữa biển trời xanh biếc. Hòn đảo xanh hiện dần trước mắt. Tàu cập bến trong cảm giác nôn nao khi đặt chân xuống đất đảo Lý Sơn… Từ bến tàu về nhà anh Toại còn hơn hai cây số nữa. Anh bạn trẻ lái xe buýt điện đón chúng tôi như người nhà chính là đứa em bà con anh Toại. Một tay lái lụa kiêm hướng dẫn viên du lịch không chuyên, vừa lái xe vừa giới thiệu về những cánh đồng hành tỏi, về đất đai mùa màng xứ đảo…
Qua một buổi trưa được ăn uống nghỉ ngơi trong ngôi nhà vườn khang trang lồng lộng gió biển của anh Toại. Có người mẹ già sắp chín mươi mừng vui đón con về. Mẹ vẫn vào bếp tự tay nấu nướng các món đặc trưng xứ biển đãi khách. Hàng ngày mẹ vẫn nhận công việc bóc hành gia công, mỗi ngày cũng kiếm bạc trăm.
Buổi chiều hôm đó, anh Toại cùng người anh rể đưa hai anh em tôi bằng hai xe máy, lượn một vòng “mở màn” quanh đảo. Ngắm những kỳ quan thiên nhiên kỳ vĩ được tạo thành từ nham thạch núi lửa hàng triệu năm. Ngắm Đỉnh Thới Lới, ngọn núi lửa đã tắt cao nhất Lý Sơn. Đây là điểm cao lý tưởng có thể ngắm toàn cảnh bao la biển trời. Có Cột cờ Tổ quốc, mặt hướng thẳng ra quần đảo Hoàng Sa, là biểu tượng thiêng liêng, hùng hồn về chủ quyền đất nước. Nằm dưới chân núi Thới Lới là Hang Câu, với những vách đá nham thạch hùng vĩ. Bị sóng biển bào mòn qua hàng ngàn năm thành những hình thù kỳ quái, thành gương mặt các vị thần, thành quái vật thời tiền sử… theo trí tưởng tượng của người thưởng lãm. Chùa Hang, là một ngôi chùa nằm sâu trong hang đá lớn nhất các hang động trên đảo. Trước cửa hang vào chùa có một chiếc bể lớn hứng từng giọt nước mạch trong lòng đá rỉ xuống quanh năm. Khách hành hương đều múc uống, còn hứng chai mang về, với niềm tin là những giọt nước thần tiên, phật trời ban xuống…
Lúc mặt trời sắp lặn, chúng tôi quay về Cổng Tò Vò, một thắng cảnh tuyệt vời của xứ đảo theo lời mời hẹn trước đầy hấp dẫn của các anh em con cháu gia đình anh Toại. Trên bãi đá san hô sát mép biển lúc thủy triều đang xuống, một cuộc tiệc hoang dã thú vị đã bày sẵn. Bếp than đỏ rực mùi cá nướng, mực nướng, ốc nướng vừa được bắt từ biển lên, từ bàn tay những chàng trai biển, em cháu anh Toại. Những tấm lưng trần sạm nắng đang ngồi gỡ từng con cá con mực tươi rói dính trong tấm lưới, khéo léo đặt lên bếp than. Hai người anh rể của Toại đang loay hoay tìm hai cục đá san hô làm ghế mời khách: “Mấy thuở các anh ra đảo, chỉ có vậy thôi!”.
Tôi bỗng nghĩ thầm: Thế này thì như lên tiên giới rồi! Mà đúng vậy thật. Trước tầm mắt chúng tôi, trước tuyệt tác thiên nhiên Cổng Tò Vò, trong ánh hoàng hôn đỏ rực, là những nàng tiên giáng trần áo váy tung bay, là từng tốp tiên nữ đang say sưa tạo dáng check in, những tiếng cười trong vắt trước biển chiều hôm!… “Mời cầm đũa, à làm gì có đũa! Ra biển là cứ ăn mọi, bốc tay thôi!” – Người anh rể của Toại tên Út, dáng cao to như Tây với bộ ria mép ấn tượng, gương mặt có nét giống nghệ sĩ Mạc Cang. Một con người từng trải, ăn nói thông minh hóm hĩnh và vô cùng hiếu khách… Anh chăm chút tiếp tôi từng con ốc, con mực thơm phức, còn mặn mà vị biển… Hoàng hôn xuống lâng lâng, bềnh bồng như những con thuyền thúng thuyền câu vừa lên đèn ngoài xa…

Lễ khao lề lính đảo Lý Sơn
Chia tay biển đêm. Trở lại con đường dọc bờ kè, nơi đang đậu hàng trăm xe máy của dân đảo và du khách, tôi phát hiện một điều ở Lý Sơn không giống bất kỳ ở nơi nào: Xứ đảo không có khái niệm gửi xe và giữ xe! Bất kỳ ở đâu trên đảo, từ đường sá, quán xá chợ búa, các điểm du lịch… xe cộ cứ quăng bừa, không cần ai trông coi. Lúc chiều xuống biển, thấy anh Toại không rút chìa khóa xe, tôi nhắc, anh nói bỏ túi xuống biển rơi mất. Tôi nhìn ngang thấy mấy chiếc xe máy xịn cũng vậy. Anh nói xưa nay xứ đảo tuyệt đối không nạn trộm cắp. Rất nhiều cửa nhà, như nhà anh Toại, tối ngủ vẫn mở hết cửa đón gió biển…
Sáng hôm sau anh em ngồi quán cà phê trông xuống bến cảng tàu bè nhộn nhịp. Từng tốp du khách kéo va-li xuống ca nô qua Đảo Bé. Anh Toại nói Đảo Bé mới thật thiên đường! Giờ anh em mình đi qua đó luôn, chơi mai mốt về, quyết định vậy đi! Vậy là chúng tôi quay về nhà vơ vội bộ quần áo và mấy thứ cần thiết. Sau đó anh tạt vô chợ mươi lăm phút, bê ra một thùng xốp và mấy thứ lỉnh kỉnh. Đầy đủ các thứ cho một cuộc dã ngoại. Cá tôm cua mực ốc, đồ ăn thức uống, chục trái bắp vừa bẻ từ vườn nhà anh và cả bịch than để nướng. Bởi anh nói qua bên đó các thứ giá cả gấp 3 ở Đảo Lớn này. Anh còn mua cả ba đôi giày nhựa dùng lội biển đá san hô. Sau đó là mua vé xuống ca nô… Chiếc ca-nô mang tên Cù lao Ré 2 xé sóng lao đi với tay lái thiện nghệ của anh tài công có gương mặt đậm màu sóng gió. Nghe nói lúc trước có màn biểu diễn cho ca-nô lướt sóng bay lên theo yêu cầu của khách nhưng nay đã quy định cấm. Sau 15 phút vượt biển đầy cảm xúc, hòn Đảo Bé đẹp như tranh giữa biển xanh cát trắng với những bóng dừa nghiêng nghiêng, đẹp đến mê hồn…
Xe điện đưa chúng tôi tới một địa điểm tuyệt đẹp với những quả núi, những ghềnh đá nham thạch sừng sững trước từng cơn sóng miệt mài. Hỏi thăm các nhà nghỉ, homestay đều cháy phòng, cuối cùng tìm được một phòng nghỉ nhà dân, hóa ra chủ nhà là người anh em quen biết của anh Toại. Là người thuộc làu từng mét vuông đất đảo, anh Toại thuê ngay cái xe máy luồn lách chở hai chúng tôi lượn một vòng đến những bãi bờ còn hoang sơ kỳ vĩ, đẹp lạ lùng. Trên Đảo Bé hiện tại chỉ có chừng tám chục hộ dân sinh sống, do điều kiện còn ngặt nghèo. Nước giếng không có, nên nhà nào cũng một dãy lu bể to đùng để chứa nước mưa. Nước sinh hoạt được chở từ đất liền hoặc bên Đảo Lớn qua, giá hiện tại là ba trăm ngàn một khối. Anh T chủ nhà tâm sự, một phòng nghỉ gần chục người giá một triệu, đôi lúc họ bo thêm vài trăm. Nhưng khách thành phố họ tắm thoải mái vài lượt là hết vài ba khối nước. Vậy là coi như huề vốn! Anh nói nhà nước khuyến khích phát triển du lịch, mỗi hộ xây nhà nghỉ như anh được hỗ trợ năm chục triệu ban đầu không hoàn lại, tiếp theo là cho vay không lãi. Nên dẫu thu nhập chưa ổn định, nhưng cũng không phải lo lắng gì lắm…

Cánh đồng tỏi đảo Lý Sơn
Chiều xế, chúng tôi mang các thứ xuống mé biển. Anh Toại chọn một hốc đá kín gió thật ưng ý, thiết kế bếp nướng và nổi lửa. Anh hào phóng vẫy mời các cô gái tre trẻ xinh xinh từ biển lên ướt sũng. Các cô không ngần ngại dừng lại trước hương vị thơm lừng đầy quyến rũ, xuýt xoa thưởng thức bắp nướng, cá mực nướng. Các cô còn tranh nhau cùng anh em tôi chụp những kiểu ảnh hồn nhiên trước dào dạt biển chiều, vui vẻ hỏi thăm nhau quê quán, còn xin số điện thoại zalo lát còn gửi ảnh tặng các anh. “Nhà em ở tận Đắc Lắc, lúc nào có dịp lên Tây Nguyên mời các anh ghé chơi!”… Mặt trời sắp lặn, chúng tôi “thu dọn chiến trường” rồi tiếp tục xuống biển. Các nàng tiên tranh nhau dưới ánh hoàng hôn, tạo dáng check in trên những mỏm đá chênh vênh, đẹp hoang sơ đến mê hồn…
Sáng hôm sau chúng tôi xuống ca-nô về lại Đảo Lớn Lý Sơn, để kịp ăn Tết Đoan Ngọ. Người dân Lý Sơn vẫn giữ tục lệ cúng Mùng 5 như ngày tết. Hai người anh trai của anh Toại từ đất liền Quảng Ngãi cũng ra trước một ngày. Gia đình sum họp bên mâm cỗ mùng 5 với những món ăn dân dã của người dân Xứ Đảo. Vừa ăn tết nửa năm vừa sôi nổi bàn tán về Lễ hội đua thuyền vào ngày mai trên biển đảo. Một lễ hội truyền thống đặc sắc của Lý Sơn, diễn ra vào các dịp lễ, tết. Những ngày này tàu thuyền đánh cá không ra khơi. Dân làng chài được nghỉ ngơi, náo nức chờ ngày hội… Khác với những hội đua thuyền nơi khác, hội đưa Lý Sơn diễn ra trên biển. Những tay chèo của các đội đua mặc sắc phục giống như những hùng binh năm xưa, nhận chiếu chỉ triều đình ra khơi giữ đảo…
Những hình ảnh sống động mà cách đây vài hôm, chúng tôi ghé tham quan Nhà trưng bày Đội Hoàng Sa Bắc Hải. Nơi lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật được sưu tầm, phục dựng gắn với đội hùng binh Hoàng Sa cách nay hơn bốn trăm năm. Nhà trưng bày tọa lạc trong khuôn viên thoáng đãng. Ngay giữa khuôn viên là cụm tượng đài uy nghiêm, sừng sững cao 4,5 m, nặng gần 40 tấn được tạc từ các khối đá lớn. Tượng hướng ra mặt biển Đông với dòng chữ “VẠN LÝ HOÀNG SA” khẳng định chủ quyền đất nước trên vùng quần đảo thiêng liêng của Tổ quốc. Phía sau khắc dòng chữ “BẢN QUỐC HẢI CƯƠNG HOÀNG SA XỨ TỐI THỊ HIỂM YẾU” (dịch nghĩa: Hoàng Sa có vị trí cực kỳ hiểm yếu đối với biên giới của quốc gia), trích từ chiếu vua Minh Mạng ban vào năm Minh Mạng thứ 17.
Từ cuối thế kỷ 16 đầu thế kỷ 17, các chúa Nguyễn đã chiêu mộ những trai tráng từ các làng chài Lý Sơn để thành lập Hải đội Hoàng Sa. Hàng năm ra đi vào tháng 2 ở cửa biển Sa Kỳ và trở về vào tháng 8 tại thành Phú Xuân Huế. Mỗi đội thuyền thường gồm 5 chiếc gọi là thuyền câu dong buồm 3 ngày 3 đêm thì tới Hoàng Sa, tới nơi họ khai thác các sản vật quý hiếm và thu lượm các của cải từ những tàu thuyền bị đắm bên cạnh đó họ còn có nhiệm vụ đo đạc thủy trình để vẽ bản đồ. Vua Minh Mạng phê chuẩn trong bản tấu của Bộ Công ngày 12.2.1836 rằng “Mỗi thuyền vãng thám Hoàng Sa phải đem theo 10 tấm bài gỗ dài 4,5 thước, rộng 5 tấc, dày 1 tấc làm cột mốc”. Đội Hoàng Sa kiêm quản Trường Sa chính là những người đầu tiên xác lập chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa liên tục trong nhiều thế kỷ, bắt đầu từ cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17 cho đến những năm 50 của thế kỷ 19 và đến nay vẫn còn lưu danh trong sử sách và đọng lại trong trí nhớ người dân Lý Sơn…
Chiều hôm đó, ba anh em đi bộ lang thang chuyện trò về người dân xứ đảo. Tôi bỗng sực nhớ câu chuyện lẫy lừng ở biển đảo Lý Sơn cách nay chưa tròn năm. Chuyện về 2 anh ngư dân lao ra biển bằng thuyền thúng cứu người trong cơn bão số 13 (Kalmaegi) ập đến vào chiều 6.11.2025, cuốn cả 3 lênh đênh suốt hai ngày ba đêm, trải qua hành trình sinh tồn và sống sót diệu kỳ giữa biển khơi…. Vừa mở lời hỏi thăm, một bác đang đi bộ trong hẻm trả lời ngay “À, thằng Quang, nhà nó đàng kia!”. Rồi bác xăng xái dẫn chúng tôi tới tận nơi, chỉ vào ngôi nhà đang mở cửa nhưng không thấy người “Chắc giờ này vợ chồng con cái nó đang bán ngoài quán!”. Chúng tôi đứng ngoài cửa nhìn vào mấy tấm bằng khen treo trong nhà, cám ơn ông bác rồi đi thẳng ra bến tàu.
Quán chả ram đặc sản Lý Sơn của anh Quang sát gần cổng chào có dòng chữ “ĐẶC KHU LÝ SƠN” ngay trước chợ. Vợ và con anh đang tất bật. Anh Quang vừa chạy đi giao hàng đâu đó vừa về – một chàng ngư dân U50 dáng cao gầy nở nụ cười trên gương mặt hiền lành, cũng là anh em trang lứa cùng làng trước giờ với anh Toại. Tôi tranh thủ “phỏng vấn” vợ và hai con gái thật xinh của anh về cảm xúc khi nghe tin chồng, cha từ cõi chết trở về. Chị vợ đang ngồi nướng chả trước khói than dụi mắt kể: “Cũng nhờ ơn trời phật! Em đâu nghĩ là ảnh còn sống đâu anh… Gần năm chục tiếng đồng hồ giữa bão biển, hết sức hết hơi… sống bằng mấy nhánh tảo nhánh rong, nhai tươi nuốt sống vài con cá con cua trôi dạt… chắc là của tiên của phật cứu độ cho!…. Cái hôm nghe tin ảnh được cứu, rồi hôm đón mấy ảnh về, cả đảo bắn pháo hoa rợp trời ăn mừng… Rồi tỉnh huyện tặng bằng khen, Chủ tịch nước tặng Huân chương Dũng cảm…. Nhưng, vui mừng hơn cả là chồng em còn sống với mẹ con em… Một đống vàng cũng không bằng anh ạ!”…
Anh Quang ngồi vào bàn nâng ly cùng tôi và vài anh bạn Lý Sơn, chỉ thiếu anh bạn Lê Văn Sanh, người bạn cùng anh trong cuộc tử sinh cứu người hôm đó. Rồi anh em cùng chụp vài kiểu ảnh trước cổng chào Lý Sơn và bến cầu tàu – cũng có thể năm xưa từ đây, những Hùng binh Hải đội Hoàng Sa đã xuống thuyền ra khơi giữ đảo. Và hôm nay anh đã lao xuống biển làm người hùng cứu nạn của Đảo Lý Sơn.