Ở Thủ đô Viêng Chăn (Lào) có một ngôi trường khang trang mang tên Nguyễn Du do Hội Việt kiều Viêng Chăn thành lập và điều hành. Khuôn viên của trường rộng hơn 10.000 m2, có ba tòa nhà làm phòng học, thư viện, phòng tin học, một hội trường lớn đồng thời là nơi ăn trưa của học sinh bán trú, có sân bóng chuyền, bóng rổ.

Trường có từ cấp mẫu giáo đến tiểu học và trung học cơ sở. Là trường tư thục, nguồn thu chính là học phí, nguồn chi chính là để trả lương cho các thầy cô giáo. Những chi phí khác chủ yếu dựa vào sự hỗ trợ của Hội Việt kiều và tài trợ của một số doanh nghiệp Việt Nam tại Lào. Phần lớn giáo viên của trường là nữ, trong đó hai cô giáo được Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam cử sang làm chuyên gia, cùng 13 cô giáo là Việt kiều dạy môn Tiếng Việt cho học sinh Việt kiều và cả học sinh người Lào theo học tại trường. Hiện nay, học sinh học xong bậc trung học cơ sở của trường thì thường được gia đình gửi về Việt Nam học tiếp trung học phổ thông, nhưng từ năm học 2013 - 2014 trường sẽ có bậc trung học phổ thông để thuận tiện hơn cho các em chuẩn bị thi vào đại học ở Việt Nam.

Đến thăm trường vào một ngày hè nhưng trường vẫn không vắng học sinh, không phải các em đến "học hè" hay "học thêm" mà đó là giờ Tiếng Việt theo chương trình chính thức của Bộ Giáo dục và Thể thao Lào: một ngày có hai giờ (trừ Chủ nhật). Tiếng Việt được dạy liên tục từ lớp mẫu giáo 4 tuổi và ở tất cả các lớp.

Theo kết quả năm học 2011-2012 thì trường có khoảng 20% học sinh nghe nói đọc viết tiếng Việt tốt (thường là Việt kiều thế hệ thứ hai); khoảng 60% học sinh Việt kiều thế hệ thứ ba, tư sử dụng tiếng Việt trung bình, 20% học sinh Lào biết ít tiếng Việt. Vì vậy nhà trường tổ chức bồi dưỡng Tiếng Việt miễn phí cho học sinh trung bình và yếu, kể cả học sinh Lào. Trong những sinh hoạt khác nhà trường cũng khuyến khích các em sử dụng tiếng Việt. Ngoài ra hàng năm nhà trường đều gửi giáo viên dạy môn Tiếng Việt đi bồi dưỡng kiến thức và phương pháp mới "dạy tiếng Việt cho người Việt Nam ở nước ngoài".

Vào thăm một lớp mẫu giáo, các cháu đứng dậy khoanh tay và thưa gửi lễ phép: "Chúng con chào các bác, các cô chú ạ". Khi tôi hỏi các cháu: cha mẹ là người Việt hay người Lào, mấy tuổi, có thích đi học không... thì các cháu đều trả lời được, tiếng Việt non nớt ngọng nghịu nghe thương quá. Ở các lớp lớn các em nói tiếng Việt rành hơn, nhất là những bé gái còn líu lo kể chuyện cho nhau nghe, thậm chí có em còn nói "đặc giọng" Nghệ - Tĩnh, hỏi ra đúng là bố mẹ các em là người Nghệ - Tĩnh.

Hầu hết các gia đình Việt kiều tại Viêng Chăn hay ở khắp đất nước Lào đều rất chú trọng đến việc dạy tiếng mẹ đẻ cho thế hệ sau. Không chỉ cho con cháu học tiếng Việt ở trường do các Hội Việt kiều thành lập, mà tiếng mẹ đẻ còn được truyền dạy bằng hình thức thi văn nghệ "bài hát Việt", qua việc các bà, các mẹ thi nấu ăn và thuyết minh về món ăn Việt... Các cô giáo khi lên lớp giờ Tiếng Việt đều mặc áo dài. Vào những ngày lễ nhà trường còn đưa học sinh đến viếng Đài tưởng niệm các chiến sĩ tình nguyện quân Việt Nam.

Nói chuyện với các cô giáo là Việt kiều, tôi biết họ có một phương thức rất hay để khắc phục khó khăn trong việc dạy tiếng Việt. Đó là mối quan hệ chặt chẽ giữa cô giáo, người mẹ và các nữ sinh: cô giáo và mẹ thường xuyên nói tiếng Việt với các bé gái; các bé này tiếp thu tiếng Việt nhanh, và đến lượt chúng lại sử dụng tiếng Việt với bạn bè nhiều hơn.

Ngôn ngữ là phương thức di truyền văn hóa quan trọng nhất. Cho dù ở đâu và bao nhiêu lâu, nếu những phụ nữ Việt còn nói tiếng mẹ đẻ với con cháu thì nơi ấy sẽ còn "người Việt", người phụ nữ đã góp phần quan trọng để gìn giữ và bảo tồn văn hóa Việt qua việc truyền dạy tiếng mẹ đẻ cho những thế hệ sau.

Viêng Chăn 14/8/2012