Thuyền về… ăn chữ

Thuyền Về… Ăn Chữ

Lượt đọc: 7 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »

❊ ❊ ❊

1. “Một bến chữ – Vạn trùng khơi”

Khoảng một vài tháng trở lại đây, trên các trang mạng xã hội thấy nổi bật dòng chữ trên logo kỷ niệm 75 năm thành lập Khoa Ngữ văn – Đại học Sư phạm Hà Nội: Một bến chữ – Vạn trùng khơi.

Thật hay. Lâu nay nói về không gian sư phạm (nghề dạy học, nhà trường, người thầy, học sinh/sinh viên…), người ta vẫn hay dùng những hình ảnh vốn chúng chẳng có tội tình gì, nhưng dùng mãi nên thành trơ nghĩa: Người chở đò, Ngọn nến cháy, Hoa học trò, Bảng đen phấn trắng, Bục giảng người thầy… Nay bỗng nhiên thấy Một bến chữ – Vạn trùng khơi, như một cặp đối, mới mà gợi nghĩa.

Trong lần gặp mới đây, tôi hỏi thầy Trưởng khoa, PGS.TS Hà Minh xem tác giả của logo ấy là ai, được cho biết là của sinh viên chứ không rõ cụ thể bạn/nhóm. Tôi bảo, thầy trưởng khoa nên có lời ban khen cho học trò. Thầy cười bảo, cũng có vị không thích đâu, bởi cái vế “Vạn trùng khơi” có vẻ gợi lên nhiều những vất vả, gian truân; ừ mà cũng gian truân thật chứ không ư, dù nghĩa ban đầu của nó rất hiền lành: nhiều nẻo đường đi và đến.

Tôi thầm nghĩ, như ai đó nói, hầu hết các phong trào đổi mới văn học, lạ thay ngay từ đầu đều có Khoa Ngữ văn – ĐH Sư phạm khởi xướng hoặc dự phần: Nhân văn Giai phẩm, giảng dạy thơ Hồ Chủ tịch; đánh giá lại Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân; đánh giá lại văn học lãng mạn 1930-1945; nhất là quãng những năm bản lề thập kỷ 80 sang 90 của thế kỷ trước với Hội thảo lừng danh: “Chung quanh các vấn đề thời sự văn học” (1989); rồi lại mới đây, vụ “Nhã Thuyên” mà cho đến nay vẫn còn ít nhiều hệ lụy… Nói rộng ra, những vấn đề như đổi mới cách nhìn, cách đánh giá thơ Tố Hữu; đánh giá lại/thêm Truyện Kiều; cải cách chương trình và sách giáo khoa môn Ngữ văn cũng đều khởi lên từ cái “Bến chữ” này cả. Thế thì trong suốt hành trình của chữ (giảng dạy và học thuật) nơi đây, không ít lúc gặp sóng to gió cả là có thật.

Được gợi ý từ logo đó, tôi nghĩ thêm: đã có bến chữ (kho chữ) thì phải có thuyền về bến chữ, rồi thuyền lại ra khơi. Giống như những con thuyền đi/về hải cảng để “ăn than”, nạp năng lượng rồi lại dong buồm đi tiếp. Cái title “Thuyền về… ăn chữ” của bài viết nhỏ này với cái ý là vậy. Lại bỗng liên tưởng tới mấy câu thơ của Trần Dần:

“Hãy sống như những con tàu phải lòng muôn hải lý

mỗi ngày bỏ sau lưng

nghìn hải – cảng – mưa – buồn!…”

(Đi! Đây Việt Bắc – 1957).

2. Tôi, chiếc thuyền bé nhỏ

Lớp lớp các thế hệ sinh viên, cao học, nghiên cứu sinh trong 75 năm qua, có thể được hình dung như những con thuyền lớn nhỏ khác nhau. Nhiều con thuyền đang no gió vươn xa. Có những con thuyền giờ đã nằm gối bãi…

Tôi ngay từ đầu không là sinh viên của “Bến chữ” này, mà được học tại Khoa Ngữ văn khóa 2 (1976-1980) của ĐH Sư phạm Hà Nội 2 trên mảnh đất Xuân Hòa. Những năm đầu thành lập trường trên ấy, ngoài một số ít thầy cô trẻ của Trường đảm nhiệm đứng lớp, phần lớn các thầy cô của Bến chữ Khoa Ngữ Văn – ĐH Sư phạm Hà Nội ngược đường lên “chia lửa”. Bên văn học dân gian có thầy Trần Đức Ngôn, cô Nguyễn Thị Bích Hà; bên văn học trung đại có thầy cô Đặng Thanh Lê, thầy Hoàng Hữu Yên, thầy Nguyễn Đăng Na; văn học Việt Nam hiện đại có thầy Nguyễn Đăng Mạnh, thầy Hoàng Dung, thầy Nguyễn Văn Long; văn học nước ngoài có thầy Phùng Văn Tửu, thầy Nguyễn Khắc Phi, thầy Lương Duy Thứ, môn lý luận văn học có thầy Thành Thế Thái Bình, thầy Nguyễn Văn Hậu; và cùng một số thầy cô tre trẻ ở các bộ môn khác mà tôi chưa kịp nhớ tên.

Nói được học trực tiếp trên lớp với các thầy/cô thì là thế. Chứ nói đến việc học hành còn phải là học qua các công trình của các nhà nghiên cứu phê bình trên cả nước, trong đó có rất nhiều công trình của các thầy cô thuộc Bến chữ này.

Rồi sau 6 năm đi dạy học trên Tây Bắc, tôi trở lại về học hệ sau đại học (SĐH) ở Khoa Ngữ Văn – ĐH Sư phạm Hà Nội. Lúc này được gặp một số thầy cô cũ, lại được học thêm một số thầy cô mới; thậm chí được thân gần với một số thầy cô tuy không được nghe giảng một giờ nào. Ngoài việc thụ giáo trực tiếp, dường như cái không khí Văn khoa, bây giờ có thể gọi là “Hệ sinh thái văn khoa” như nguồn dưỡng chất mà bất cứ ai sống và học tập trong đó đều được thụ hưởng và lớn lên.

Tôi đi theo chuyên ngành lý luận văn học. Người hướng dẫn tôi làm luận văn SĐH lúc bấy giờ là thầy La Khắc Hòa (bút danh: Lã Nguyên). Lúc ấy thầy mới làm xong luận án tiến sĩ ở Liên Xô về. Kính cận. Tóc xanh. Da trắng. Giọng nói vang và ấm. Một trong những bài viết của thầy trong quãng thời gian này là bàn về nghệ thuật tự sự trong sáng tác Nam Cao đăng trên Tạp chí Văn học làm tôi rất thích thú. Lần đầu tiên, tôi thấy thầy phân biệt giữa cốt truyện (fabula) và trần thuật (sujet), những khái niệm: “nới lỏng cốt truyện”, kết mở, ngôn ngữ mang tính không xác định trong trần thuật của Nam Cao. Có thể từ cảm hứng ấy, thầy giao cho tôi nghiên cứu đề tài: “Những cách tân nghệ thuật trong truyện ngắn Nam Cao”. Bây giờ tôi không còn giữ được bản luận văn đó, nhưng cái tinh thần trần thuật mới mẻ của Nam Cao so với các nhà văn xuôi cùng thời, cái giọng điệu như găm như ám vào người đọc của Nam Cao vẫn như một từ trường nghệ thuật mà sau này khi viết truyện ngắn, tôi vẫn chưa “cắt rốn” được…

Rồi sau đó, tôi làm nghiên cứu sinh tại Bến chữ này, chuyên ngành lý luận văn học, do GS. Phương Lựu hướng dẫn. Tôi lại được học sâu các chuyên đề của thầy hướng dẫn, của thầy Nguyễn Xuân Nam, thầy Trần Đình Sử, thầy La Khắc Hòa, thầy Nguyễn Đình Chú, thầy Nguyễn Đăng Mạnh, thầy Nguyễn Văn Long, thầy Đỗ Hữu Châu (và đi ghé các bạn đồng môn nghe dự thính các chuyên đề của cô Đặng Anh Đào, thầy Nguyễn Khắc Phi, thầy Nguyễn Hoành Khung, thầy Đỗ Đức Hiểu bên ĐH Tổng hợp, thầy Hoàng Ngọc Hiến bên Trường Viết văn Nguyễn Du)… Ngày ấy, tuy đói ăn, nhưng nghĩ lại, thấy mình cũng thuộc loại không đến nỗi lười học và đọc.

Sau này ra trường, tuy phải dạy nhiều môn do yêu cầu của cơ sở đào tạo đòi hỏi, nhưng trong tâm trí, tôi vẫn nhất mực thủy chung với văn chương. Các thầy cho chữ thì nhiều, nhưng tôi thấy mình nhiều phần đánh rơi đánh vãi, còn ít phần vẫn cứ cặm cụi gieo cấy, để rồi trở thành người viết chuyên nghiệp: một ít nghiên cứu phê bình, một ít truyện ngắn, ngoài ra còn viết tản văn, làm báo văn hóa văn nghệ.

Đến khi tôi về công tác tại Khoa Viết văn, Báo chí- ĐH Văn hóa Hà Nội, hậu thân của Trường Viết văn Nguyễn Du), tôi đã mời các thầy Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Đăng Mạnh, Nguyễn Đăng Na, Trần Đình Sử, La Khắc Hòa về dạy hoặc nói chuyện với thầy trò của khoa tôi. Tình thầy trò lại càng thêm gần gũi.

Tự xét thấy mình không theo được con đường học thuật danh giá của các thầy, nhưng chắc chắn có một điều tự tin để nói rằng: cả đời tôi không viết điều gì để làm các thầy cảm thấy phải… xấu hổ vì đã trót có đứa học trò như thế.

Trong đời sống và đời viết của mình, tôi may mắn được học, được tiếp xúc với nhiều người thầy lớn về trí tuệ và nhân cách; cũng tương tự, tôi có những người anh/chị, những người bạn trí lự và tử tế ở cái Bến chữ lừng lẫy này. Xin lỗi, trong số những người như thế, cho phép tôi được nhắc đến một người bạn tôi, Chu Văn Sơn, một người “lụy đẹp” trong văn chương và trong đời thực. Người đã lụy đẹp thì hẳn phải là người tốt. Biết tôi và họ Chu chơi thân với nhau, cư dân mạng hay trêu chúng tôi theo cách nhại lại cái câu quảng cáo sơn Nipon: “Sơn đâu cũng đẹp – Giá đâu cũng tốt”. Tự thấy vui vui… Qua Sơn, tôi được thân gần với các thầy cô/anh chị ở tổ bộ môn văn học Việt Nam hiện đại, được đi chơi đây đó cùng, được “đánh chén” (chữ của thầy Nguyễn Đăng Mạnh) cùng, nhiều sự kiện vui buồn ở Tổ tôi thường có mặt. Chị Nguyễn Thị Bình bảo tôi, cậu như thằng em trai của tớ vậy…

Và như thế, tôi thực sự đã là một chiếc thuyền bé “tẻo teo” trong nhiều năm thường xuyên về ăn chữ ở “Bến chữ” này. Bây giờ vẫn thế. Nơi đây đang có một đội ngũ những nhà nghiên cứu tre trẻ và rất trẻ xuất sắc, đang thực sự “vượt trùng dương” ra với sân chơi học thuật quốc tế.

GS Trần Đình Sử, người gắn bó với Khoa Ngữ văn – Đại học Sư phạm Hà Nội và các học trò.

3. Một khoảng trời thi sĩ

Cũng giống với những cơ sở đào tạo lớn trên khắp ba miền Tổ quốc, ĐH Sư phạm Hà Nội cũng là một cái nôi sinh ra các nghệ sĩ thuộc nhiều lĩnh vực, trong đó có các nhà văn nhà thơ. Xét riêng ở Khoa Ngữ văn, có thể kể đến những nhà thơ/nhà văn nổi tiếng như Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, Ma Văn Kháng; thế hệ sau này có thể kể đến như Trần Hòa Bình, Đỗ Bạch Mai, Nguyễn Thị Mai; Châu Hồng Thủy, Nguyễn Anh Tuấn, Trần Quang Đạo; sau nữa như Ngân Hoa, Kim Anh, Trúc Anh, Mai Anh Tuấn, Nguyễn Thị Thúy Hạnh (danh sách này chưa thể kể hết)…

Hôm trò chuyện với thầy Trưởng khoa Hà Minh, ông bảo bây giờ số sinh viên theo sáng tác ít lắm, cũng có một vài nhưng đang còn khiêm tốn. Tôi bảo, hình như bây giờ ở khoa khuynh hướng trở thành các học giả mạnh hơn khuynh hướng trở thành thi sĩ. Lại lẩn mẩn nghĩ thêm, do tinh thần học thuật trội hơn tinh thần sáng tác ở các thầy, nên các sinh viên phải trần mình theo đuổi các tri thức lý thuyết, các ứng dụng, các thực hành, những lo trả bài đã đủ mệt, còn đâu tâm hồn bay bổng để mà sáng tạo… Nói vui thế thôi, chứ phát triển phía nào cũng quý. Học giả có cái uy của học giả. Nhà văn có cái giá của nhà văn. Nếu ai đó có cả “2 trong 1” thì càng quý hiếm.

Nói thêm, trong quan sát của tôi, ở Việt Nam mình, xét thì hiện tại, nếu so với thế giới, tầm vóc các nhà văn thực sự có phần khiêm tốn. Ở họ, rất nhiều các nhà văn đồng thời là học giả có uy tín trong khoa học văn học hoặc trong dịch thuật. Nhà thơ Octavio Paz đồng thời là một nhà viết tiểu luận xuất sắc. M. Kundera là một nhà tiểu thuyết đồng thời là một lý thuyết gia về tiểu thuyết. Chẳng nói đâu xa, người đoạt giả Nobel văn học 2026 Anne Carson có học vị Tiến sĩ ngành Ngôn ngữ và Văn học Cổ điển tại Đại học Toronto; một giáo sư, học giả kỳ cựu từng giảng dạy môn Ngôn ngữ cổ điển, văn học so sánh và sáng tác văn học tại nhiều trường danh tiếng như Đại học Michigan, Đại học Princeton, Đại học McGill, và Đại học New York (NYU). Những gương mặt nhà văn đồng thời là học giả có uy tín ở Việt Nam quả thực thật hiếm…

Ngày đó, các khóa SĐH quãng những năm 1986-90, “Bến chữ” Khoa Văn Sư phạm cũng quy tụ nhiều anh tài bốn phương tụ hội. Ngoài những cây bút vốn là người của khoa đang ở đó hoặc tụ về (Trần Hòa Bình, Châu Hồng Thủy, Chu Văn Sơn, Nguyễn Phượng, Ngân Hoa…), nay có thêm Nguyễn Cư người Huế, một guitarist cố điển quyến rũ; Nguyễn Đăng Vũ làm thơ và ca khúc ấn tượng, trong đó có ca khúc “Thời hoa đỏ” rất đặc sắc ra trước bản của Nguyễn Đình Bảng quãng 2 năm. Có Trương Thị Nhàn gái Huế, một giọng ngâm thơ xiêu đình đổ quán. Có Hoàng Thế Sinh ở Yên Bái về nổi bật với truyện ngắn “Rét lộc”… Cả đám, dưới “ánh sáng” của GS. Đỗ Hữu Châu, lúc bấy giờ đang làm Trưởng khoa và thầy Hoàng Đăng Dư phụ trách phong trào sinh viên của khoa đi giao lưu thơ phú tưng bừng với các chiếu thơ Tổng hợp, Bách khoa, Địa chất, Tài chính, vv… Sao lúc ấy đói khổ mà lòng cứ mê man một nỗi thơ như thế nhỉ?…

Có một hôm, nhân dịp đại hội Hội Nhà văn Việt Nam, chúng tôi xin phép thầy Phạm Đăng Dư tổ chức một Đêm thơ mời một số nhà thơ vào đọc thơ cho sinh viên nghe, dự kiến có Nguyễn Duy, Thanh Thảo, Hoàng Nhuận Cầm, Bằng Việt và một số người khác. Mọi chuyện sắp đặt đâu ra đấy. Một số nhà thơ đã vào. Bỗng thầy Dư gọi mấy anh em đến bảo có lệnh tạm dừng đêm thơ. Tất cả chưng hửng…

Ngày đó, cụ Đỗ Hữu Châu, vốn là một Giáo sư “không có tuổi”, sai chúng tôi dựng kịch thơ “Anh Nga” của nhà thơ Huy Thông. Lạ, cụ gọi tôi bắt vào vai Ngân Sinh, còn một em sinh viên nào đó vào vai Anh Nga. Cụ trực tiếp đạo diễn. Tập đi tập lại để kịp ra mắt chào mừng Lễ Tưởng niệm cố học giả, nhà thơ Huy Thông ở trường. Cuối cùng cũng hoàn thành nhiệm vụ… Cụ là người hay thích nhảy. Nhiều hôm, vào tối thứ Bẩy, cụ lại xuống bảo đám SĐH tổ chức khiêu vũ. Bầy giờ có mấy chàng nhảy giỏi như Phùng Hoài Ngọc, Thanh Sơn, mấy em cùng khóa và có cả sinh viên nữa. Bản thân tôi là loại vụng, nhảy toàn giẫm vào chân bạn nhảy. Thế là tôi nhận cầm guitar chơi cho mọi người nhảy. Hết Disco đến Tango, rồi lại Valse, lại sang Cha cha cha, Blue… đủ món. Lắm hôm cầm đàn cho hết buổi, tay đàn rã rời, các ngón tay tê dại…

Lại nhớ, tôi cũng là người có biết nhạc lý, tuy không phải là người giỏi, đủ cầm guitar để đọc bản nhạc và hát đúng điệu, thế thôi. Ngày ấy, thỉnh thoảng chúng tôi rủ nhau xuống bãi có sân vận động, phía góc sân gần chùa Thánh Chúa là một cái lò gạch bỏ hoang-tàn tích từ thời lao động sản xuất của trường tự ngày nào. Cả đám, kẻ có vợ có chồng, cả mấy đứa con con chưa chồng chưa vợ như tôi, ngồi ông ổng hát, hết rên rẩm lại gào thét cho đến khuya.

Từ cái khung cảnh ấy, sau tôi mới sáng tác một ca khúc lấy tên “Giai điệu hè” với cái ý cả đám trẻ thanh xuân ngồi dưới trăng nghêu ngao hoài niệm về thời sinh viên một thuở, trong đó có mấy ca từ vời vợi: “Hè ơi cơn mưa nào bất chợt/Hè ơi trong đêm dài không ngủ?Ô cửa xa đèn ai vẫn thắp/Đôi người yêu đang rẽ vào lối tắt”…

Bài hát ấy được đám chúng tôi hát vô hồi kỳ trận, đến nỗi nhiều lớp sinh viên thuộc. Một hôm, tôi lang thang một mình, chẳng nhớ đi đâu, làm gì, quãng 9-10 giờ tối trở về phòng ký túc xá. Đó là một đêm trăng rời rợi. Trên đường về phòng phải đi qua một bể nước. Tự nhiên, tôi thấy một bầy em gái vừa giặt vừa hát bài hát của tôi: “Đêm hè này ta ngồi bên nhau/ Gió và gió tóc bay trong gió”… Tim tôi như nghẹn lại. Tôi vội đứng nép vào bóng tối của một góc tường, lặng im nghe bầy tiên từ cõi trời sa xuống đang hát bài hát của một chàng trai nghèo cô độc. Tự nhiên, mắt tôi rân rấn nước. Hình như tôi đã chạnh lòng… Cái Đẹp làm ta tuyệt vọng.

Vâng, vô số những câu chuyện đời thường ở cái không gian “Bến chữ” ấy làm nên đời sống của chúng tôi những năm tháng ấy. Khổ đấy nhưng sao nhiều mơ mộng, lắm u buồn, không thôi khao khát, trong đó có niềm khát chữ.

***

Mỗi một học trò tựa như một con thuyền về Bến chữ để… ăn chữ và lớn dần theo năm tháng. Thế hệ chúng tôi, trên chúng tôi một chút, phần lớn cũng đã thành “Chiếc thuyền im bến mỏi trở về nằm” cả rồi.

Nhưng không sao! Mỗi thế hệ hãy làm tốt nhất phần đời của chính mình…, có phải không BẾN CHỮ?…

Nguồn: https://vanvn.vn/thuyen-ve-an-chu-ky-cua-van-gia/
Nguồn: vanvn.vn (Hà Nội ngày 12.10.2026)
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 22 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.